<?xml version="1.0"?>
<feed xmlns="http://www.w3.org/2005/Atom" xml:lang="uz">
	<id>https://ziyosfera.uz/index.php?action=history&amp;feed=atom&amp;title=Adron</id>
	<title>Adron - Oʻzgarishlar tarixi</title>
	<link rel="self" type="application/atom+xml" href="https://ziyosfera.uz/index.php?action=history&amp;feed=atom&amp;title=Adron"/>
	<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ziyosfera.uz/index.php?title=Adron&amp;action=history"/>
	<updated>2026-11-21T12:12:20Z</updated>
	<subtitle>Ziyosferadagi mazkur sahifaning oʻzgarishlar tarixi</subtitle>
	<generator>MediaWiki 1.45.1</generator>
	<entry>
		<id>https://ziyosfera.uz/index.php?title=Adron&amp;diff=263289&amp;oldid=prev</id>
		<title>Programmer: Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ziyosfera.uz/index.php?title=Adron&amp;diff=263289&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2026-08-10T13:11:45Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;b&gt;Yangi sahifa&lt;/b&gt;&lt;/p&gt;&lt;div&gt;[[Fayl:Bosons-Hadrons-Fermions-RGB.svg|thumb|338x338px| Adron kompozit subatomik zarrachadir . Har bir adron zarrachalarning ikkita asosiy sinfidan, [[Bozon|bozonlar]] va [[Fermion|fermiyonlardan]] biriga kirishi kerak]]&lt;br /&gt;
[[Zarrachalar fizikasi|Zarrachalar fizikasida]] &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;adron&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ({{Lang-grc|ἁδρός|hadrós}} ; „qalin“) — [[Kuchli shovqin|kuchli oʻzaro taʼsir]] natijasida bir- biriga bogʻlangan ikki yoki undan ortiq [[Kvark|kvarklardan]] tashkil topgan [[Kompozit zarracha|kompozit subatomik zarracha]] . Ular [[Elektromagnetizm|elektr quvvati]] bilan birga ushlab turilgan [[Molekula|molekulalarga]] oʻxshaydi. Oddiy materiya massasining asosiy qismi ikkita adrondan: [[proton]] va [[neytron]]&amp;lt;nowiki/&amp;gt;dan kelib chiqadi, [[Nuklonlar|proton va neytronlarning]] [[Neytron|massasining]] katta qismi esa kuchli oʻzaro taʼsir tufayli ularni tashkil etuvchi kvarklarning bogʻlanish energiyasidan kelib chiqadi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Adronlar ikkita keng oilaga boʻlinadi: toq sonli [[Kvark|kvarklardan]] tashkil topgan [[barion]]&amp;lt;nowiki/&amp;gt;lar (odatda uchta kvark) va juft sonli kvarklardan tashkil topgan [[Meson|mezonlar]] (odatda ikkita kvark: bitta kvark va bitta [[Antizarralar|antikvark]]). [[Proton|Protonlar]] va [[Neytron|neytronlar]] ([[atom]] massasining katta qismini tashkil qiladi) barionlarga misol boʻla oladi; [[Pion|pionlar esa mezonga]] misol boʻla oladi. Soʻnggi yillarda uchdan ortiq valentlik kvarklarini oʻz ichiga olgan [[Ekzotik hadronlar|&amp;quot;ekzotik&amp;quot; adronlar]] topildi. Z(4430)&amp;lt;nowiki&amp;gt;&amp;lt;sup&amp;gt;-&amp;lt;/sup&amp;gt;&amp;lt;/nowiki&amp;gt; deb nomlangan tetrakvark holati (ekzotik mezon) 2007-yilda Belle hamkorligi tomonidan kashf etilgan va 2014-yilda [[LHCb]] hamkorligi tomonidan rezonans sifatida tasdiqlangan&amp;lt;ref name=&amp;quot;LHCb2014&amp;quot;&amp;gt;{{Cite journal|arxiv=1404.1903|doi=10.1103/PhysRevLett.112.222002|pmid=24949760|title=Observation of the Resonant Character of the Z(4430)&amp;lt;sup&amp;gt;−&amp;lt;/sup&amp;gt; State|journal=Physical Review Letters|volume=112|issue=22|pages=222002|year=2014|last=Aaij|first1=R.|bibcode=2014PhRvL.112v2002A|display-authors=etal}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. {{Nobr|P{{su|p=+|b=c}}(4380)}} va P(4450) deb nomlangan ikkita [[Pentakvark|pentakvark holati]] ([[Ekzotik baryon|ekzotik barionlar]]) 2015 yilda [[LHCb]] hamkorligida kashf etilgan. Shuningdek, yana bir nechta ekzotik adron turlari va boshqa rangli kvark kombinatsiyalari ham mavjud boʻlishi mumkin.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Deyarli barcha „erkin“ adronlar va antiadronlar (yakka holda va [[Atom yadrosi|atom yadrosida]] bogʻlanmagan) [[Zarrachalarning parchalanishi|beqaror]] va oxir-oqibat boshqa zarrachalarga parchalanadi deb hisoblanadi. Maʼlum boʻlishi mumkin boʻlgan yagona istisno — bu [[Proton parchalanishi|barqaror boʻlib koʻrinadigan]] erkin protonlar yoki hech boʻlmaganda parchalanish uchun juda koʻp vaqt talab etiladi (10&amp;lt;sup&amp;gt;34+&amp;lt;/sup&amp;gt; yil). Taqqoslash uchun, erkin neytronlar [[Erkin neytron parchalanishi|eng uzoq umr koʻradigan beqaror zarralar]] boʻlib, [[Yarim yemirilish davri|yarimparchalanish]] davri taxminan 879 soniyani tashkil qiladi{{Efn|[[Nuklon|Proton va neytronlar]] va ularning antizarralari bir xil sxemaga ega bo`ladi deb taxmin qilinadi, ammo ularni tutish va o&amp;#039;rganish qiyin, chunki ular oddiy materiya bilan ta&amp;#039;sirlashganda darhol annigilyatsiyaga uchraydi.}}&amp;lt;ref name=&amp;quot;LHCb2014&amp;quot; /&amp;gt;. Eksperimental ravishda adron fizikasi qoʻrgʻoshin yoki oltin kabi [[Yuqori energiyali yadro fizikasi|zich, ogʻir elementlarning protonlari yoki yadrolari bilan toʻqnashish va hosil boʻlgan]] zarracha oqimidan hosil boʻlgan qoldiqlarni aniqlash orqali oʻrganiladi. Xuddi shunday jarayon tabiiy muhitda, atmosferaning juda yuqori qismida sodir boʻladi, bu yerda [[Pion|pionlar]] kabi [[Muon|myuonlar]] va mezonlar [[Kosmik nur|kosmik nurlarning]] tashqi atmosferada kam uchraydigan gaz zarralari bilan toʻqnashuvi natijasida hosil boʻladi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Terminologiya va etimologiya ==&lt;br /&gt;
&amp;quot;Adron&amp;quot; atamasi [[Yangi yunoncha|yangi Yunoncha]] soʻz boʻlib, [[Lev B. Okun|LB Okun]] tomonidan 1962-yilda [[CERN|CERNda]] [[Yuqori energiya fizikasi bo&amp;#039;yicha xalqaro konferentsiya|boʻlib oʻtgan Oliy energiya fizikasi boʻyicha xalqaro konferentsiyadagi]] yalpi nutqda kiritilgan. U o‘z maʼruzasini yangi kategoriya atamasining taʼrifi bilan ochdi:&lt;br /&gt;
{{Quote|Ushbu hisobot kuchsiz o&amp;#039;zaro ta&amp;#039;sirlar bilan bog&amp;#039;liq bo&amp;#039;lishiga qaramay, biz kuchli o&amp;#039;zaro ta&amp;#039;sir qiluvchi zarralar haqida gapirishimiz kerak. Bu zarralar nafaqat ko&amp;#039;plab ilmiy muammolarni, balki terminologik muammolarni ham keltirib chiqaradi. Gap shundaki, &amp;quot;kuchli o&amp;#039;zaro ta&amp;#039;sir qiluvchi zarrachalar&amp;quot; juda qo&amp;#039;pol atama bo&amp;#039;lib, o&amp;#039;zini-o&amp;#039;zi sifatdosh yasashga berilmaydi. Shu sababli, bir misol keltirsak, kuchli o&amp;#039;zaro ta&amp;#039;sir qiluvchi zarrachalarga parchalanish &amp;quot;lepton bo&amp;#039;lmagan&amp;quot; deb ataladi. Bu ta&amp;#039;rif aniq emas, chunki &amp;quot;lepton bo&amp;#039;lmagan&amp;quot; deganda fotonni ham anglash mumkin. Ushbu ma&amp;#039;ruzada men kuchli o&amp;#039;zaro ta&amp;#039;sir qiluvchi zarralarni &amp;quot;adronlar&amp;quot; deb atayman, mos keladigan parchalanishlarni esa &amp;quot;adronik&amp;quot; (yunoncha ἁδρός &amp;quot;katta&amp;quot;, &amp;quot;massiv&amp;quot; degan ma&amp;#039;noni anglatsa, λεπτός bu &amp;quot;kichik&amp;quot;, &amp;quot;yengil&amp;quot; degan ma&amp;#039;noni anglatadi). Umid qilamanki, bu terminologiya qulay bo&amp;#039;ladi. — [[Lev B. Okun|L.B. Okun]] (1962)}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Xususiyatlari ==&lt;br /&gt;
[[Fayl:Hadron_colors.svg|alt=A green and a magenta („antigreen“) arrow canceling out each other out white, representing a meson; a red, a green, and a blue arrow canceling out to white, representing a baryon; a yellow („antiblue“), a magenta, and a cyan („antired“) arrow canceling out to white, representing an antibaryon.|right|thumb| Barcha turdagi adronlarning umumiy rang zaryadi nolga teng (uchta misol koʻrsatilgan)]]&lt;br /&gt;
Kvark modeliga koʻra, adronlarning xossalari birinchi navbatda ularning valentlik kvarklari bilan belgilanadi. Masalan, proton ikkita &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;up&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; kvarkdan (har biri elektr zaryadi  +2⁄3, jami + 4⁄3 birga) va bitta &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;down&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; kvarkdan (elektr zaryadi  −+1⁄3) iborat. Ularning yigʻindisi natijasida proton zaryadi +1 ga teng boʻladi. Kvarklar ham [[rang zaryadi]]&amp;lt;nowiki/&amp;gt;ga ega boʻlsa-da, adronlar rang chegarasi deb ataladigan hodisa tufayli nolga teng umumiy rang zaryadiga ega boʻlishi kerak. Yaʼni, adronlar „rangsiz“ yoki „oq“ boʻlishi kerak. Buning eng oddiy usullari bitta rangdagi kvark va unga mos keladigan anti-rang antikvarki yoki turli rangdagi uchta kvarkdir. Birinchi tartibga ega boʻlgan adronlar mezonning bir turi, ikkinchisi esa barionning bir turi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Massasiz virtual glyuonlar adronlar ichidagi zarrachalarning katta qismini, shuningdek, uning massasining asosiy tarkibiy qismlarini tashkil qiladi (ogʻir [[Jozibali kvark|charm]] va [[Pastki kvark|bottom kvarklardan]] tashqari; up kvark adronga ulanishga ulgurmasdan yoʻqoladi). Kvarklarni bir-biriga bogʻlaydigan [[Kuchli kuch|kuchli oʻzaro taʼsir]] [[Gluon|glyuonlarining]] (&amp;#039;&amp;#039;E&amp;#039;&amp;#039;) energiyasi massiv (&amp;#039;&amp;#039;m&amp;#039;&amp;#039;) kvarklar energiyasi (E=mc&amp;lt;sup&amp;gt;2&amp;lt;/sup&amp;gt;) bilan rezonans boʻlish uchun yetarli qiymatga ega. Bundan, qisqa muddatli [[Virtual zarracha|virtual]] kvarklar va antikvarklar juftligi adron ichida doimiy ravishda hosil boʻladi va yana yoʻq boʻlib ketadi. Virtual kvarklar barqaror to‘lqin paketlari emas, balki tartibsiz va juda tez sodir boʻluvchi hodisa bo‘lgani uchun qaysi kvark haqiqiy va qaysi virtual ekanligini aniqlashning maʼnosi yo‘q; faqat kichik ortiqcha adron shaklida tashqaridan koʻrinadi. Shuning uchun, adron yoki antiadron (odatda) 2 yoki 3 kvarkdan iborat deb aytilishi, bu texnik jihatdan shu adronning ichida antikvarklarga nisbatan kvarklarning ortiqcha miqdori navjudligini bildiradi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Barionlar ==&lt;br /&gt;
[[Barionlar]] — toq sonli valent kvarklarni (kamida 3) oʻz ichiga olgan adronlardir. [[Proton]] va [[neytron]] kabi eng mashhur barionlarning uchta valent kvarklari bor, ammo beshta kvarkga ega boʻlgan pentakvarklar — turli rangdagi uchta kvark, shuningdek, bitta qoʻshimcha kvark-antikvark juftligi ham mavjudligi isbotlangan. Barionlar toq sonli kvarklarga ega boʻlgani uchun ular ham [[Fermion|fermionlardir]], &amp;#039;&amp;#039;yaʼni&amp;#039;&amp;#039; yarim butun spinga ega. Kvarklar &amp;#039;&amp;#039;B={{Fraction|1|3}}&amp;#039;&amp;#039; [[Barion zaryad|barion raqamiga]] ega boʻlgani uchun, barionlar &amp;#039;&amp;#039;B=&amp;#039;&amp;#039;1 barion raqamiga ega. Pentakvarklarda &amp;#039;&amp;#039;ham&amp;#039;&amp;#039; &amp;#039;&amp;#039;B&amp;#039;&amp;#039;=1, chunki qoʻshimcha kvark va antikvarkning barion raqamlari yiyishi ketadi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Har bir turdagi barionning tegishli antizarrasi (antibarion) mavjud boʻlib, unda kvarklar oʻzlariga mos keladigan antikvarklar bilan almashtiriladi. Masalan, proton ikkita &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;up&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;-kvark va bitta &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;down&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;-kvarkdan tuzilganidek, uning mos keladigan antizarrasi antiproton ham ikkita &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;up&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;-antikvark va bitta &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;down&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;-antikvarkdan iborat.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Mezonlar ==&lt;br /&gt;
[[Meson|Mezonlar]] juft sonli valent kvarklarni (kamida 2) oʻz ichiga olgan adronlardir. Mashhur mezonlarning aksariyati kvark-antikvark juftligidan tashkil topgan, ammo mumkin boʻlgan tetrakvarklar (4 kvark) va geksokvarklar (dibarion yoki uchta kvark-antikvark juftini oʻz ichiga olgan 6 kvarkdan tuzilgan) topilgan boʻlishi mumkin va ularning tabiatini tasdiqlash uchun oʻrganilmoqda. Tasniflashning kvark modeliga kirmaydigan ekzotik mezonning yana bir qancha gipotetik turlari mavjud boʻlishi mumkin. Bularga [[Glyuoniy|yopishtiruvchi sharlar]] va gibrid mezonlar (hayajonlangan glyuonlar bilan bogʻlangan mezonlar) kiradi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Mezonlar juft sonli kvarklarga ega boʻlgani sababli, ularning barchasi [[Bozon|bozonlar]] oilasiga kiradi, yaʼni ularning [[Spin (fizika)|spini]] 0, +1 yoki −1. Ularda barion soni {{Nobr|{{math| &amp;#039;&amp;#039;B&amp;#039;&amp;#039; {{=}} {{sfrac|1|3}} − {{sfrac|1|3}} {{=}} 0 }}.}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Manbalar ==&lt;br /&gt;
{{Div col|colwidth=15em}}{{Notelist}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Manbalar|25em|refs=&amp;lt;ref &amp;gt;&lt;br /&gt;
{{cite journal&lt;br /&gt;
 |display-authors=etal&lt;br /&gt;
 |collaboration=[[LHCb|LHCb collaboration]]&lt;br /&gt;
 |year=2015&lt;br /&gt;
 |title=Observation of J/ψp resonances consistent with pentaquark states in Λ{{su|p=0|b=b}}&amp;amp;nbsp;→&amp;amp;nbsp;J/ψK{{sup|−}}p decays&lt;br /&gt;
 |journal=[[Physical Review Letters]]&lt;br /&gt;
 |volume=115  |issue=7  |pages=072001&lt;br /&gt;
 |doi=10.1103/PhysRevLett.115.072001 |pmid=26317714&lt;br /&gt;
 |arxiv = 1507.03414 |bibcode = 2015PhRvL.115g2001A |s2cid=119204136&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{cite journal&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
 |display-authors=etal&lt;br /&gt;
 |collaboration=[[Particle Data Group]]&lt;br /&gt;
 |year=2008&lt;br /&gt;
 |title=Quark Model&lt;br /&gt;
 |series=Review of Particle Physics&lt;br /&gt;
 |journal=[[Physics Letters B]]&lt;br /&gt;
 |volume=667  |issue=1  |pages=1–6&lt;br /&gt;
 |doi=10.1016/j.physletb.2008.07.018&lt;br /&gt;
 |bibcode = 2008PhLB..667....1A&lt;br /&gt;
 |url=http://pdg.lbl.gov/2008/reviews/quarkmodrpp.pdf&lt;br /&gt;
|hdl=1854/LU-685594&lt;br /&gt;
 |hdl-access=free&lt;br /&gt;
 }}&lt;br /&gt;
&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Cite journal&lt;br /&gt;
 |year=2007&lt;br /&gt;
 |title=Experimental tests of asymptotic freedom&lt;br /&gt;
 |journal=[[Progress in Particle and Nuclear Physics]]&lt;br /&gt;
 |volume=58  |issue=2  |pages=351–386&lt;br /&gt;
 |doi=10.1016/j.ppnp.2006.06.001  |arxiv=hep-ex/0606035&lt;br /&gt;
 |bibcode = 2007PrPNP..58..351B  |s2cid=14915298&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{cite journal&lt;br /&gt;
 |display-authors=etal&lt;br /&gt;
 |collaboration=[[Belle experiment|Belle Collaboration]]&lt;br /&gt;
 |year=2008&lt;br /&gt;
 |title=Observation of a resonance-like structure in the {{Subatomic particle|Pion+-}}Ψ′ mass distribution in exclusive B→K{{Subatomic particle|Pion+-}}Ψ′ decays&lt;br /&gt;
 |journal=Physical Review Letters&lt;br /&gt;
 |volume=100  |issue=14  |pages=142001&lt;br /&gt;
 |doi=10.1103/PhysRevLett.100.142001 |pmid=18518023&lt;br /&gt;
 |arxiv=0708.1790  |bibcode=2008PhRvL.100n2001C  |s2cid=119138620&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{cite journal&lt;br /&gt;
 |year=1964&lt;br /&gt;
 |title=A schematic model of baryons and mesons&lt;br /&gt;
 |journal=Physics Letters&lt;br /&gt;
 |volume=8  |issue=3  |pages=214–215&lt;br /&gt;
 |doi=10.1016/S0031-9163(64)92001-3&lt;br /&gt;
 |bibcode=1964PhL.....8..214G&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{yangiliklar manbasi&lt;br /&gt;
 |date=2013-06-17 &lt;br /&gt;
 |title=Mysterious subatomic particle may represent exotic new form of matter&lt;br /&gt;
 |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]]&lt;br /&gt;
 |department=Science&lt;br /&gt;
 |url=https://www.wired.com/wiredscience/2013/06/four-quark-particle&lt;br /&gt;
 |access-date=2021-08-27  |url-status=live&lt;br /&gt;
}} — News story about {{math|Z}}(3900) particle discovery.&lt;br /&gt;
&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{cite conference&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
 |year=1962&lt;br /&gt;
 |title=The theory of weak interaction&lt;br /&gt;
 |conference=International Conference on High-Energy Physics &lt;br /&gt;
 |place=CERN, Geneva, CH&lt;br /&gt;
 |book-title=Proceedings of 1962 International Conference on High-Energy Physics at CERN&lt;br /&gt;
 |page=845&lt;br /&gt;
 |type=plenary talk&lt;br /&gt;
 |bibcode=1962hep..conf..845O&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
&amp;lt;/ref&amp;gt;}}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Programmer</name></author>
	</entry>
</feed>