<?xml version="1.0"?>
<feed xmlns="http://www.w3.org/2005/Atom" xml:lang="uz">
	<id>https://ziyosfera.uz/index.php?action=history&amp;feed=atom&amp;title=Al-Muttaqiy</id>
	<title>Al-Muttaqiy - Oʻzgarishlar tarixi</title>
	<link rel="self" type="application/atom+xml" href="https://ziyosfera.uz/index.php?action=history&amp;feed=atom&amp;title=Al-Muttaqiy"/>
	<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ziyosfera.uz/index.php?title=Al-Muttaqiy&amp;action=history"/>
	<updated>2026-11-21T22:22:00Z</updated>
	<subtitle>Ziyosferadagi mazkur sahifaning oʻzgarishlar tarixi</subtitle>
	<generator>MediaWiki 1.45.1</generator>
	<entry>
		<id>https://ziyosfera.uz/index.php?title=Al-Muttaqiy&amp;diff=272527&amp;oldid=prev</id>
		<title>Programmer: Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ziyosfera.uz/index.php?title=Al-Muttaqiy&amp;diff=272527&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2026-08-10T13:29:42Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;b&gt;Yangi sahifa&lt;/b&gt;&lt;/p&gt;&lt;div&gt;{{Qirollik bilgiqutisi&lt;br /&gt;
| ismi                 = al-Muttaqiy &amp;lt;br /&amp;gt;  المتقي&lt;br /&gt;
| title                = [[Xalifalar roʻyxati|Xalifa]]&amp;lt;br/&amp;gt; [[Moʻminlar amiri]]&lt;br /&gt;
| tasvir               = [[Fayl:Dirham of al-Muttaqi.jpg|300px]]&lt;br /&gt;
| izoh                 = al-Muttaqiyning kumush [[dirham]]i. Tangada ham xalifa, ham &amp;#039;&amp;#039;[[amir al-umaro]]&amp;#039;&amp;#039; [[Bajkam]] ismlari yozilgan.&lt;br /&gt;
| succession           = [[Abbosiylar xalifaligi]]ning 21-[[xalifa]]si &amp;lt;br/&amp;gt; [[Bagʻdod]]da hukmronlik qilgan [[Abbosiy xalifa]]&lt;br /&gt;
| reign                = 940-yil 15-dekabr — 944-yil 26-avgust&lt;br /&gt;
| oʻtmishdoshi         = [[ar-Radiy]]&lt;br /&gt;
| davomchisi           = [[al-Mustakfiy]]&lt;br /&gt;
| tugʻilgan_sanasi     = {{circa|908}}-yil&lt;br /&gt;
| tugʻilgan_joyi       = Bagʻdod, Abbosiylar xalifaligi&lt;br /&gt;
| vafot_sanasi         = 968-yil iyul (60 yoshda)&lt;br /&gt;
| vafot_joyi           = Abbosiylar xalifaligi&lt;br /&gt;
| spouse               = Ummu Isʼhoq&lt;br /&gt;
| issue                = Isʼhoq&lt;br /&gt;
| full name            = Abu Isʼhoq Ibrohim ibn Jaʼfar al-Muqtadir al-Muttaqiy&lt;br /&gt;
| dynasty              = [[Abbosiylar sulolasi|Abbosiylar]]&lt;br /&gt;
| otasi                = [[al-Muqtadir]]&lt;br /&gt;
| onasi                = Xalub Zahro&lt;br /&gt;
| dini                 = [[Islom]] ([[Sunniylik]])&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Abu Isʼhoq Ibrohim ibn Jaʼfar al-Muqtadir&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ({{lang-ar|أبو إسحاق إبراهيم بن جعفر المقتدر}}), hukmdorlik unvoni &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;al-Muttaqiy&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ismi bilan mashhur, (908 — 968-yil iyul; {{lang|ar|المتقي}}) 940-yildan 944-yilgacha [[Bagʻdod]]da xalifalik qilgan [[Abbosiylar sulolasi|Abbosiylar]] [[xalifa]]si. Hukmronlik davri „soʻnggi Abbosiylar davri“ (940—1258) boshlanishi bilan xarakterli.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Biografiyasi ==&lt;br /&gt;
Al-Muttaqiy [[al-Muqtadir]]ning&amp;lt;ref name=&amp;quot;Massignon&amp;quot;&amp;gt;{{cite book | last=Massignon | first=L. | last2=Mason | first2=H. | title=The Passion of Al-Hallaj: Mystic and Martyr of Islam | publisher=Princeton University Press | series=Bollingen Series | year=1994 | isbn=978-0-691-01919-2 | page=182}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Mason 2019&amp;quot;&amp;gt;{{cite book | last=Massignon | first=L. | last2=Mason | first2=H. | title=The Passion of Al-Hallaj, Mystic and Martyr of Islam, Volume 1: The Life of Al-Hallaj | publisher=Princeton University Press | series=Online access with JISC subscription agreement: ACLS Humanities E-Books | year=2019 | page=394}}&amp;lt;/ref&amp;gt; Xalub, shuningdek Zuhra, ismli kanizakdan tugʻilgan oʻgʻli&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite book | last=Rizvi | first=Sayyid Saeed Akhtar | last2=Shou | first2=Salman | title=Utumwa: Mtazamo wa Kiislamu na wa Nchi za Magharibi | publisher=Al-Itrah Foundation | year=2005 | isbn=978-9987-9022-4-8 | page=63}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Kanizak yunon millatiga mansub boʻlib&amp;lt;ref name=&amp;quot;الدكتور 2009&amp;quot;&amp;gt;{{cite book | last=الدكتور | first=عبد القادر بوباية ،الأستاذ | title=الاكتفاء في اخبار الخلفاء 1-2 ج2 | publisher=Dar Al Kotob Al Ilmiyah دار الكتب العلمية | series=الاكتفاء في اخبار الخلفاء 1-2 | year=2009 | pages=453}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, Ibrohimning (boʻlajak xalifa al-Muttaqiy) onasi boʻlgan&amp;lt;ref name=&amp;quot;Massignon&amp;quot;/&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Mason 2019&amp;quot;/&amp;gt;. Toʻliq ismi Ibrohim ibn Jaʼfar al-Muqtadir, [[Abu (kunya)|kunyasi]] esa Abu Isʼhoq boʻlgan.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu vaqtda xalifalik ahamiyatsiz boʻlib qolgan edi. Avvalgi xalifa [[ar-Radiy]] vafot etgach, [[amir ul-umaro]] (amirlar amiri) [[Bajkam]] oʻz kotibini [[Bagʻdod]]ga joʻnatish bilan kifoyalanib, kotib yangi xalifani saylash uchun kengashni toʻplagan. Kengash marhum xalifaning ukasi al-Muttaqiyni tanlagan. Taxt bir necha kun boʻsh qolgach, al-Muttaqiy lavozimni egallagan. Yangi xalifaning birinchi ishi Bajkamga bayroq va sharaf libosini yuborish boʻlib, bu uning martabasini tasdiqlagan.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bajkam [[Vosit]]ga qaytishdan oldin, oʻz hukumatini tuzgan, ovga chiqqan va ovda ekanida talonchi [[kurdlar]] guruhi qoʻlida oʻlgan. Poytaxtda yana anarxiya boshlangan.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Rasmiylar oʻrtasidagi raqobat ==&lt;br /&gt;
Vazir [[Abu Abdulloh al-Baridiy]] ketgach, 3-iyul kuni ojiz xalifa al-Muttaqiy [[Kurankij]]ni &amp;#039;&amp;#039;[[amir ul-umaro]]&amp;#039;&amp;#039; etib tayinlagan. O‘sha kechasi Turk Takinak hibsga olinib, cho‘ktirib o‘ldirilgan{{sfn|Amedroz|Margoliouth|1921|pp=18–19}}. Kurankiy oʻziga [[kotib]]lik uchun [[Abulfaraj ibn Abdurrahmon al-Isfahoniy]]ni tanlagan. [[Ali ibn Iso ibn al-Jarroh]] va uning ukasi Abdurrahmonni [[Vazir (Abbosiylar xalifaligi)|vazir]] unvonisiz boshqarma boshligʻi boʻlishga taklif qilgan. Biroq bu tartib uzoq davom etmagan. Bir necha kun ichida aka-uka Banul Jarroh ishdan olinib, [[Abu Isʼhoq Muhammad ibn Ahmad al-Qaroriy]] vazir etib tayinlangan{{sfn|Amedroz|Margoliouth|1921|pp=18–20}}. Al-Baridiy yangi kuchlar yigʻib, [[Basra]]dagi qarorgohidan Vositga kelgach, Kuranjiy ularga qarshi turish uchun Daylamiy qoʻmondon Ispaxon boshchiligida qoʻshin yuborgan. [[Qoʻshin]] yaqinlashib kelayotgani haqidagi xabarni eshitgan baridiylar Vositni tashlab, Basraga chekingan{{sfn|Amedroz|Margoliouth|1921|p=20}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu orada Suriyaga qochgan avvalgi &amp;#039;&amp;#039;amir ul-umaro&amp;#039;&amp;#039; Muhammad ibn Raiq Bag‘dodni tark etgan turkiy qo‘mondonlar oqimi tufayli kuchayib, al-Muttaqiydan Abbosiylar poytaxtiga qaytish taklif qilingan maktub olgan{{sfn|Amedroz|Margoliouth|1921|pp=20–21}}. Kurankij Ibn Raiqning Bagʻdodga yurishi haqidagi xabarni eshitgach, deyarli baridiylar qoʻliga oʻtgan Vositdan Ispaxonni chaqirib olgan. 22-avgustda vazir al-Qaroritiyni ham lavozimidan bo‘shatib, o‘rniga [[Abu Ja’far Muhammad ibn Qosim al-Karxiy]]ni tayinlagan{{sfn|Amedroz|Margoliouth|1921|p=21}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ibn Raiq Bag‘dodga yaqinlashgach, [[Kurankij]] shahardan chiqib, [[Ukbara]] tomon yo‘l olgan. Ikki qo‘shin bir necha kun jang qilsa-da, Ibn Raiq g‘alabani ta’minlay olmagan. Shunga qaramay, 23-avgust kuni Ibn Muqotil boshchiligidagi Ibn Raiq qo‘shini otryadi Bag‘dodga kirgan. Ikki kundan so‘ng Ibn Raiq qo‘shinining asosiy qismi ham shaharga kirgan. Kuranjiy esa bir kunlik yoʻl ortda qolib ketgan. Xabarlarga koʻra, Kurankij va uning odamlari raqibiga nafrat bilan qaragan. Ibn Raiqning oʻzi Suriyaga qaytishni oʻylagan. Shahar ichida boshlangan jangda Ibn Raiqning ba’zi yigitlari Daylamiylarga orqadan hujum qilishga muvaffaq bo‘lgan. Daylamiylar aholining ham hujumiga uchraganlaridan soʻng, vahimaga tushib qolishgan. Kurankijning chekinib, yashirinishi Raiqning hukmronligini taʼminlagan{{sfn|Amedroz|Margoliouth|1921|pp=21–23}}{{sfn|Bowen|1928|p=373}}. 22-sentabrda Ibn Raiq tirik qolgan Daylamiylarni qatl etib, ertasi kuni &amp;#039;&amp;#039;amir ul-umaro&amp;#039;&amp;#039; darajasiga koʻtarilgan. Kurankij topilib, saroyda qamoqqa tashlangan{{sfn|Bowen|1928|p=373}}{{sfn|Amedroz|Margoliouth|1921|pp=23–24}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Xalifaning &amp;#039;&amp;#039;amir ul-umarosi&amp;#039;&amp;#039; [[Muhammad ibn Raiq]] xalifani oʻzi bilan birga [[Mosul]]ga ketishga ko‘ndirgan.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Al-Muttaqiyni u yerda uni poytaxtga qaytarish uchun yurish uyushtirgan [[Hamdoniylar ]]sulolasi kutib olgan. Biroq, ularning maqsadlari xudbinlik boʻlgan. Ular Ibn Raiqni oʻldirib, uning Suriya hukumatini oʻzlariga qoʻshib, Bagʻdod tomon yurishgan. [[Nosir ad-Davla]] ismli Hamdoniylar yetakchisi xalifa bilan Bag‘dodga yo‘l olgan.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Hamdoniy rahbarlari arab birodarlari orasida qanchalik qudratli bo‘lishsa-da, yunonlar ustidan gʻalaba qozonishda hissa qoʻshgan xorijlik yollanma askarlar va shahardagi yaxshi uyushgan turk qo‘shinlari tufayli Bag‘dodda hukmronlik qilishni eplay olmadilar. Shunday qilib, [[Tuzun (amir ul-umaro)|Tuzun]] ismli turk sarkardasi Bagʻdodga gʻalaba bilan kirib, &amp;#039;&amp;#039;amir ul-umaro&amp;#039;&amp;#039; darajasiga erishgach, bir yildan kamroq vaqt ichida Hamdoniylar yetakchilari Mosulga qaytishga majbur bo‘lgan. Biroq, uning dushmaniga qarshi boshlangan yangi sud jarayoni Tuzunni poytaxtni tark etishga majbur qilgan. Shaharda yoʻqligida xalifa xavf ostida qolgan fitna boshlanib, yana Hamdoniylar shahzodasidan yordam soʻrashga majbur boʻlgan. Bunga javoban yuborilgan qoʻshinlar qochishga imkon berib, avval Mosulga, keyin [[Nusaybin]]ga qochib ketgan.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Koʻp oʻtmay, Tuzun va Hamdoniylar yetakchilari oʻrtasida tinchlik oʻrnatilgach, al-Muttaqiy mashhur ajdodlarining magʻrur saroyi boʻlgan [[Raqqa]]da qarorgoh qilgan.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Qulashi va vorislik masalasi ==&lt;br /&gt;
Keyinchalik al-Muttaqiy o‘zini chinakam va sodiq xizmat qilishga astoydil qasam ichgan Tuzunning qo‘liga topshirgan. Biroq, oradan koʻp oʻtmay Tuzun xalifani taxtdan agʻdarib, koʻzini koʻr qilgan. Oʻsha kuni Tuzun sobiq xalifaning amakivachchasini „Xudoning oʻzi kifoya“ — [[al-Mustakfiy]] ismi bilan taxtga chiqargan.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Manbalar ==&lt;br /&gt;
{{Manbalar}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Adabiyotlar ==&lt;br /&gt;
* {{cite book | editor1-last = Amedroz | editor1-first = Henry F. | editor1-link = Henry Frederick Amedroz | editor2-last = Margoliouth | editor2-first = David S. | editor2-link = David Samuel Margoliouth | title = The Eclipse of the &amp;#039;Abbasid Caliphate. Original Chronicles of the Fourth Islamic Century, Vol. V: The concluding portion of The Experiences of Nations by Miskawaihi, Vol. II: Reigns of Muttaqi, Mustakfi, Muzi and Ta&amp;#039;i | publisher = Basil Blackwell | location = Oxford | year = 1921 | url = https://archive.org/details/eclipseofabbasid05ameduoft}}&lt;br /&gt;
* {{The Life and Times of Ali ibn Isa}}&lt;br /&gt;
*&amp;#039;&amp;#039;This text is adapted from [[William Muir]]&amp;#039;s [[public domain]], The Caliphate: Its Rise, Decline, and Fall.&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{s-start}}&lt;br /&gt;
{{s-hou|[[Abbosiylar sulolasi]]||908||968-yil iyul|name=al-Muttaqiy}}&lt;br /&gt;
{{s-rel|su}}&lt;br /&gt;
{{s-bef&lt;br /&gt;
| before = [[ar-Radiy]]&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
{{s-ttl&lt;br /&gt;
| title = [[Abbosiylar xalifaligi]]ning [[Abbosiy xalifalar roʻyxati|xalifa]]si&lt;br /&gt;
| years = 940-yil 15-dekabr — 944-yil 26-avgust &lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
{{s-aft&lt;br /&gt;
| after = [[al-Mustakfiy]]&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
{{s-end}}&lt;br /&gt;
{{Abbosiylar}}&lt;br /&gt;
[[Turkum:908-yilda tugʻilganlar]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:968-yilda vafot etganlar]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:10-asr arablari]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:Abbosiy xalifalarning oʻgʻillari]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:X asr Abbosiy xalifalari]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Programmer</name></author>
	</entry>
</feed>