<?xml version="1.0"?>
<feed xmlns="http://www.w3.org/2005/Atom" xml:lang="uz">
	<id>https://ziyosfera.uz/index.php?action=history&amp;feed=atom&amp;title=At-Toiy</id>
	<title>At-Toiy - Oʻzgarishlar tarixi</title>
	<link rel="self" type="application/atom+xml" href="https://ziyosfera.uz/index.php?action=history&amp;feed=atom&amp;title=At-Toiy"/>
	<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ziyosfera.uz/index.php?title=At-Toiy&amp;action=history"/>
	<updated>2026-11-22T09:44:59Z</updated>
	<subtitle>Ziyosferadagi mazkur sahifaning oʻzgarishlar tarixi</subtitle>
	<generator>MediaWiki 1.45.1</generator>
	<entry>
		<id>https://ziyosfera.uz/index.php?title=At-Toiy&amp;diff=300129&amp;oldid=prev</id>
		<title>Programmer: Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ziyosfera.uz/index.php?title=At-Toiy&amp;diff=300129&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2026-08-10T14:24:22Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;b&gt;Yangi sahifa&lt;/b&gt;&lt;/p&gt;&lt;div&gt;{{Qirollik bilgiqutisi&lt;br /&gt;
| ismi                = at-Toiy billoh&amp;lt;br/&amp;gt;الطائع لله&lt;br /&gt;
| tasvir              = File:Coin of Adud al-Dawla, minted at Basra, dated 982-983.jpg&lt;br /&gt;
| izoh                = [[Buvayhiylar|Buvayhiy]] hukmdor [[Adud ud-Davla]]ning xalifa at-Toiy nomi yozilgan [[oltin dinor]]i&lt;br /&gt;
| title               = [[Xalifalar roʻyxati|Xalifa]]&amp;lt;br/&amp;gt;[[Moʻminlar amiri]]&lt;br /&gt;
| succession          = [[Abbosiylar xalifaligi]]ning 24-[[xalifa]]si&lt;br /&gt;
| reign               = 974-yil 5-avgust — 991-yil 22-noyabr&lt;br /&gt;
| oʻtmishdoshi        = [[al-Mutiy]]&lt;br /&gt;
| davomchisi          = [[al-Qodir]]&lt;br /&gt;
| tugʻilgan_sanasi    = {{circa|929}}&lt;br /&gt;
| tugʻilgan_joyi      = [[Bagʻdod]]&lt;br /&gt;
| vafot_sanasi        = 1003-yil 3-avgust (73-74 yoshda)&lt;br /&gt;
| vafot_joyi          = Bagʻdod, [[Iroq (mintaqa)|Iroq]]&lt;br /&gt;
| dafn_etilgan_joy    = Bagʻdod&lt;br /&gt;
| spouse              = Shoh Zanan bint [[Izz ud-Davla]] (turmush 977-yilda)&amp;lt;ref name=&amp;quot;Rudainy Saud 2015 b187&amp;quot;&amp;gt;{{cite web | last=Rudainy | first=Al | last2=Saud | first2=Reem | title=The Role of Women in the Būyid and Saljūq Periods of the Abbasid Caliphate (339-447/9501055&amp;amp;447-547/1055-1152): The Case of Iraq | publisher=University of Exeter | date=June 12, 2015 | url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/handle/10871/17529 | access-date=April 14, 2024 | pp = 57, 58–59}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;El-Azhari&amp;quot;&amp;gt;{{cite book | last=El-Azhari | first=T. | title=Queens, Eunuchs and Concubines in Islamic History, 661-1257 | publisher=Edinburgh University Press | series=Edinburgh Studies in Classical Islamic History and Culture | year=2019 | isbn=978-1-4744-2319-9 | page=85}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;br/&amp;gt;Bint [[&amp;#039;Adud al-Dawla]]&amp;lt;ref name=&amp;quot;Rudainy Saud 2015 b187&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
| dynasty             = [[Abbosiylar sulolasiZ|Abbosiy]]&lt;br /&gt;
| otasi               = [[al-Mutiy]]&lt;br /&gt;
| onasi               = Utb&lt;br /&gt;
| dini                = [[Islom]] ([[Sunniylik]])&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Abu Bakr Abdulkarim ibn al-Faḍl&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ({{lang-ar|{{nq|أبو بكر عبد الكريم بن الفضل}}}}; 932 — 1003-yil 3-avgust), hukmdorlik nomi &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;at-Toiy lilloh&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;/&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;billoh&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ({{lang-ar|الطائع لله\بالله||He Who Obeys God&amp;#039;s Command}}) bilan mashhur, 974-yildan 991-yil agʻdarilishiga qadar hokimiyatda qolgan Bagʻdod [[Abbosiylar sulolasi|Abbosiy]] [[xalifa]]si. [[Iroq (mintaqa)|Iroq]]da [[Shialik|shia]] [[buvayhiylar]] sulolasi hukmronligi davrida lavozimni egallagan va natijada buvayhiy amirlari qoʻl ostidagi kuchsiz hukmdor hisoblanadi. Uning davri raqib buvayhiy hukmdorlar oʻrtasidagi nizolar va Bagʻdodning tez-tez qoʻldan-qoʻlga oʻtishi bilan ajralib turardi. At-Toiyning oʻzi esa otasi [[al-Mutiy]]ni taxtdan agʻdargan isyonchi [[Turkiy xalqlar|turkiy]] sarkarda [[Sabuktakin]] tomonidan taxtga chiqarilgan. Bunday nizolar davrida at-Toiy maʼlum darajada siyosiy mustaqillikka ham erisha olgan boʻlsa-da, kuchliroq hukmdorlar davrida chetlashib qolib, amirlar [[Izz ud-Davla]] va [[Adud ud-Davla]]ning qizlariga uylanishga majbur boʻlgan. Qonuniylik uchun islomdan oldingi [[Sosoniylar davlati|Fors boshqaruv modeli]]ga murojaat qilgan Adud ud-Davla davrida xalifa at-Toiyning maqomi zarar koʻrib, Iroq [[Fors viloyati|Fors]]dan boshqariladigan oddiy viloyat maqomiga tushirilgan. At-Toiy 991-yil 22-noyabrda [[Baho ud-Davla]] tomonidan taxtdan agʻdarilib, oʻrniga amakivachchasi [[al-Qodir]] tayinlangan. Umrining qolgan qismini xalifalik saroyida oʻtkazib, 1003-yilda vafot etgan.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Biografiyasi ==&lt;br /&gt;
Abdulkarim (boʻlajak at-Toiy) 929-yil [[Bagʻdod]]da [[Abbosiylar sulolasi|Abbosiy]] shahzodasi al-Fadl (xalifa [[al-Muqtadir]]) va kelib chiqishi [[Vizantiya yunonlari|yunon]] boʻlgan Utb ismli kanizakdan tugʻilgan{{sfn|Demircan|2010|p=447}}{{sfn|Zetterstéen|Bosworth|2000|p=115}}. Voyaga yetgan at-Toiy [[chechak]] bilan kasallangach, koʻzga koʻrinadigan darajada kattalashib ketgan burni zamondoshlarining satira obyektiga aylangan{{sfn|Demircan|2010|p=448}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Otasi 946-yilda Bag‘dodni [[buvayhiylar ]]sulolasi qo‘lga kiritgach, [[al-Mutiy]] nomi bilan  taxtga o‘tirgan{{sfn|Donohue|2003|pp=13–15, 18}}{{sfn|Busse|2004|pp=27, 153}}. Buvayhiylarning oʻzlari [[shialik]] eʼtiqodini qoʻllab-quvvatlagan boʻlsalar-da, abbosiy xalifalarni saqlab qolish orqali boshqa musulmon hukmdorlar nazarida oʻz hokimiyatlarining qonuniyligini ta&amp;#039;minlashga qaror qilishgan. Shunday qilib, al-Mutiy amalda [[Iroq (mintaqa)|Iroq]]dagi hukmron buvayhiy amirning qoʻgʻirchogʻi boʻlib qolgan{{sfn|Kennedy|2004|pp=216, 239}}{{sfn|Donohue|2003|p=266}}. Ushbu boʻysunishning ijobiy natijasi xalifa taxtining barqarorligini taʼminlagani edi. Qisqa umr koʻrgan ajdodlaridan farqli oʻlaroq, al-Mutiy [[Hijriy yil hisobi|hijriy]] hisobda 29 yil-u toʻrt oy xalifalik qilgan. Yana bir farqli jihati xalifalik uchun juda oz sonli daʼvogar raqiblar bilan kurashishga majbur boʻlgani edi{{sfn|Donohue|2003|pp=18, 263}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Xalifaligi ==&lt;br /&gt;
=== Taxtga chiqishi ===&lt;br /&gt;
974-yil 1-avgustda [[Turkiy xalqlar|turkiy]] sarkarda [[Sabuktakin]] Bag‘dod ustidan nazoratni buvayhiy hukmdor [[Izz ud-Davla]]dan tortib olgan{{sfn|Demircan|2010|p=447}}. Toʻntarish sodir boʻlgach, al-Mutiy buvayhiy urugʻining quvgʻin aʼzolari bilan Bagʻdodni tark etgan, lekin Sabuktakin uni majburan qaytarib, oʻz saroyiga qamab qoʻygan{{sfn|Busse|2004|pp=143–144}}. Al-Mutiy sogʻligʻini bahona qilib taxtdan voz kechishga majbur boʻlgach, oʻrniga toʻngʻich oʻgʻli Abu Bakr Abdulkarim 974-yil 5-avgustda ([[Hijriy yil hisobi|hijriy]] 363-yil 13-[[zulqaʼda]]) at-Toiy lilloh nomi bilan xalifa etib tayinlangan{{sfn|Demircan|2010|p=447}}{{sfn|Donohue|2003|p=270}}{{sfn|Busse|2004|pp=44, 143–144}}. Ushbu vorislik 902-yilda [[al-Muktafiy]]dan keyin taxtning birinchi marta otadan oʻgʻilga oʻtishi edi{{sfn|Busse|2004|p=153}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
At-Toiy ham otasi singari [[Oʻrta asr|oʻrta asrlar]] va zamonaviy tarixchilar tomonidan tayinlov guvohnomalari va rasmiy yozishmalardagina ismi qayd etilib, haqiqiy hokimiyatga ega boʻmalgan kuchsiz shaxs deb hisoblangan{{sfn|Zetterstéen|Bosworth|2000|p=115}}. Oʻz davridagi koʻplab diniy ziddiyatlarda ham hech qanday rol oʻynamagan ushbu xalifaning faoliyati toʻgʻrisida xalifalik saroy majmuasi tarkibidagi [[Qodhimiya]] masjidida tez-tez [[juma namozi]] oʻqigani{{sfn|Busse|2004|pp=137–138}} va masjidning asosiy eshiklaridan biri boʻlgan &amp;#039;&amp;#039;Bob al-hassani&amp;#039;&amp;#039; qayta qurganidan boshqa narsa maʼlum emas{{sfn|Busse|2004|p=191}}. Tarixchi Xeribert Busse taʼkidlashicha, at-Toiy Bagʻdodda kamida oltita rejim oʻzgarishini oʻz ichiga olgan juda notinch davrda oʻn olti yil davomida lavozimini saqlab qolishga muvaffaq boʻlganini siyosiy ziyraklik va moslashuvchanlik sifatida baholash mumkin{{sfn|Busse|2004|pp=47–48}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yangi xalifa zudlik bilan Sabuktakinni &amp;#039;&amp;#039;Nosir ud-Davla&amp;#039;&amp;#039; sharafli unvoni bilan bosh amir (&amp;#039;&amp;#039;[[amir ul-umaro]]&amp;#039;&amp;#039;) etib tayinlagan{{sfn|Donohue|2003|p=270}}{{sfn|Busse|2004|p=44}}. Ko‘p o‘tmay, Sabuktakin at-Toiy va al-Mutiy hamrohligida Izz ud-Davla va uning amakivachchasi, [[Fors viloyati|Fors]] hukmdori [[Adud ud-Davla]] boshchiligidagi buvayhiy qo‘shinlari to‘plangan Vositga yo‘l olgan{{sfn|Demircan|2010|p=447}}{{sfn|Kennedy|2004|p=224}}. Sabuktakin yo‘lda vafot etib, o‘rniga boshqa turkiy &amp;#039;&amp;#039;[[g‘ulom]]&amp;#039;&amp;#039; [[Alptakin]] kelgan. Turklar 975-yil yanvarda Diyala daryosi yaqinida magʻlubiyatga uchrab, dastlab shimolga, [[Tikrit]]ga chekingan, soʻngra Suriyaga qochib ketishgan. Buvayhiylar esa Bagʻdodga kirishgan{{sfn|Kennedy|2004|p=224}}{{sfn|Busse|2004|pp=44–45, 144}}. At-Toiyning turklar qo‘l ostidagi mavqei aniq emas. Xalifa Izz ud-Davlaga [[hokim]] vazifasida qilgan xatolari va kamchiliklari uchun maktublar yuborgan. Keyingi ommaviy maktublarida esa buvayhiylar laʼnatlagan. Bunda, aftidan buvayhiylar tarafdori boʻlib, &amp;#039;&amp;#039;[[taqiyya]]dan&amp;#039;&amp;#039; foydalanganini daʼvo qilgan{{sfn|Donohue|2003|pp=271–272}}. Shunday qilib, tarixchi John Donohue „xalifalik turk qoʻzgʻolonchilari qoʻl ostida boʻlgan qisqa olti oylik mustaqillik“ haqida yozgan boʻlsa{{sfn|Donohue|2003|p=271}}, Heribert Busse xalifani deyarli turklarning asiri deya taʼriflab yozgan{{sfn|Busse|2004|p=144}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Qanday baho berilmasin, at-Toiy tez orada oʻz mavqeini qisman boʻlsa-da tiklashga muvaffaq boʻlgan. Bunga buvayhiylarning oʻzaro janjali va qonuniylikka boʻlgan ehtiyojidan foydalangan holda erishgan. Bagʻdodda Adud ud-Davla amakivachchasini taxtdan agʻdarib, shahar boshqaruvini oʻz zimmasiga olgan. At-Toiy Tikritni tark etib, Bagʻdodga qaytib kelgan. Adud ud-Davla xalifani hurmat bilan qabul qilib, musodara qilingan mulklarini qaytarib bergan (kim musodara qilgani aniq emas. Ehtimol Izz ud-Davla boʻlishi mumkin){{sfn|Demircan|2010|p=447}}{{sfn|Donohue|2003|p=271}}{{sfn|Busse|2004|pp=48, 144, 151}}. Uning rasmiy sarmoya uchun at-Toiy bilan amir sifatida maslahatlashgani hamda juma namozida ismi Izz ud-Davla ismidan aytilgani haqida maʼlumotlar bor. Bu voqeada Adud ud-Davla otasi, katta buvayhiy amiri [[Rukn ud-Davla]]ning Iroqni tark etib, Izz ud-Davla boshqaruvi ostidagi alohida amirlik boʻlishga ruxsat berish borasidagi bosimiga bosh eggan{{sfn|Busse|2004|pp=44–46, 48}}{{sfn|Donohue|2003|p=273}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Izz ud-Davla boshqaruvida ===&lt;br /&gt;
[[Fayl:Buyid amirates in the Middle East, ca. 970.svg|thumb|right|upright=1.5|alt=Map of the Middle East with countries and cities shown, and the Buyid domains highlighted in light blue|[[Buvayhiylar]] domenlari va Oʻrta Sharqdagi boshqa davlatlar ({{circa|970}})]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Adud ud-Davla ketganidan keyin Izz ud-Davla o‘z rejimini mustahkamlash va amakivachchasining gegemonlik ambitsiyalariga qarshi ittifoqchilar to‘plashga harakat qilgan. Bu sa’y-harakatlar at-To’iyning manfaatlariga ham mos tushib, xalifa va Izz ud-Davlaning [[vazir]]i [[Ibn Boqiyya]]ning &amp;#039;&amp;#039;[[ud-Davla]]&amp;#039;&amp;#039; qo’shimchasi boʻlgan bir qator faxriy unvonlar bilan ta’minlanishini qamrab olgan{{sfn|Busse|2004|pp=47–49, 251}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Rukn ud-Davla 976-yil sentabrida vafot etgach, Adud ud-Davla buvayhiylar saltanatining sharqiy qismini nazorat ostiga olgan. Izz ud-Davla esa Iroqda oʻzini &amp;#039;&amp;#039;de-fakto&amp;#039;&amp;#039; mustaqil boʻlib olgan. At-Toiy ikki amakivachcha oʻrtasidagi kelishmovchilikni chuqurlashtirish imkoniyatidan foydalanib, shuhratparast Izz ud-Davlaga yuqori imtiyozlar berib, Adud ud-Davla bilan tenglashtirib qoʻygan. Jumladan, Ibn Boqiyya Izz ud-Davla va xalifaning qo‘shma vaziri etib tayinlangan, Izz ud-Davlaning unvonlari oshirilgan va nihoyat xalifaning o‘zi buvayhiy amirining qiziga uylangan{{sfn|Busse|2004|pp=49, 51}}. Rukn ud-Davlaning vorisi sifatida oʻz hokimiyatidan koʻngli toʻlmay, eʼtiroz bildirgan Adud ud-Davla amakivachchasiga qarshi harakat qilgan. Muvaffaqiyatli kechikishdan soʻng, oʻz mustaqilligini namoyish qilish maqsadida at-Toiy Izz ud-Davla [[Xuziston]]dagi qarorgohiga borib, u tarafiga oʻtishini bildirgan va Adud ud-Davlaga tinchlik taklifi bilan xat yuborgan. Taklif rad etilib, Adud ud-Davla amakivachchasi ustiga yurish qilgach, oʻz mustaqilligini ramziy daʼvo qilgan xalifa lagerni tark etib, Bagʻdodga qaytib kelgan. Adud ud-Davla 977-yil iyulida Izz ud-Davla ustidan gʻalaba qozonib, 23-dekabrda Bagʻdodga kirgan{{sfn|Busse|2004|pp=51–52, 58, 144}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Adud ud-Davla boshqaruvida ===&lt;br /&gt;
Rasmiy marosimda at-Toiydan &amp;#039;&amp;#039;amir ul-umaro&amp;#039;&amp;#039; unvonini qabul qilgan Adud ud-Davla tantanali ravishda yangi unvonlarga sazovor boʻlgan{{sfn|Busse|2004|p=52}}. Unga toj va zargarlik buyumlari bilan bezatilgan boʻyinbogʻ, faxriy &amp;#039;&amp;#039;Toj al-Milla&amp;#039;&amp;#039; („Musulmonlar jamoasi toji“), shuningdek, oʻzi va merosxoʻri uchun bayroq berilgan{{sfn|Demircan|2010|p=447}}. Adud ud-Davla oʻziga xalifaning tinglovchilar xonasiga otda kirishiga ruxsat berish va xalifaning oldida sajda qilganidagi boʻysunish ishorasini hamrohlari koʻrmasligi uchun parda oʻrnatish kabi ikkita maxsus imtiyoz ham soʻragan{{sfn|Bosworth|1975|p=275}}. Xalifa bu talablarni keskin rad etib, hatto tinglovlar xonasi oldiga to‘siq ham o‘rnatgan. Shunda buvayhiy hukmdori otdan tushib, piyoda kirishdan boshqa chorasi qolmagan{{sfn|Bosworth|1975|pp=275–276}}. Biroq, At-Toiy marosimga qadimgi [[Sosoniylar davlati|fors]] protokoliga mos baʼzi tafsilotlarni qoʻshishga rozi boʻlgan. Bu buvayhiy tarafdorlariga goʻyo xalifa Adud ud-Davlaga shohlik tojini kiydirgandek tuyulgan. At-Toiy bu oʻzgarishlarning ahamiyatini bilgan yoki bilmagani aniq emas{{sfn|Bosworth|1975|p=276}}{{sfn|Busse|2004|p=58}}. At-Toiy shuningdek, 978-yil may oyida [[Abbosiylar Samarrasi|Samarra]]da Izz ud-Davla qoʻshinlarining qoldiqlarini magʻlub etgan Adud ud-Davlaga hamrohlik qilishga rozi boʻlgan. Shundan soʻng Bagʻdodga qaytib kelgan{{sfn|Busse|2004|pp=52, 58, 144}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Toj kiyish epizodidan maʼlum boʻlishicha, Adud ud-Davla va umuman buvayhiylar oʻz pozitsiyalarini mustahkamlash va qonuniylikning mustaqil manbasiga daʼvo qilish uchun islomgacha boʻlgan davr fors anʼanalari, marosimlari va unvonlariga tobora koʻproq tayana boshlagan{{sfn|Bürgel|Mottahedeh|1988|pp=265–269}}{{sfn|Bosworth|1975|pp=274–277}}{{sfn|Busse|2004|pp=174–179}}. C. E. Bosvortning fikricha, buvayhiylar hukmdori „xalifalik va monarxiya oʻrtasida hokimiyatni boʻlish, cherkov va imperiya haqidagi [[Oʻrta asrlar Yevropasida cherkov va davlat|oʻrta asrlar Yevropa nazariyalari]]ga teng keladigan“ at-Toiy dunyoqarashiga esa mutlaqo yot tushunchani maqsad qilgan{{sfn|Bosworth|1975|p=277}}. Oʻzining Iroq ustidan hukmronligi tan olinishi uchun xalifalik eʼtirozlariga boʻysunishga majbur boʻlgan Adud ud-Davla dastlab at-Toiyga hurmat bilan munosabatda boʻlib{{sfn|Busse|2004|p=58}}, uning barcha imtiyozlarini tiklagan va xalifa saroyini taʼmirlash uchun toʻlov qilgan{{sfn|Bosworth|1975|p=277}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Izz ud-Davla va uning [[Yuqori Mesopotamiya]]dagi [[Hamdoniylar|Hamdoniy]] ittifoqchilari magʻlubiyatga uchragan zahoti, Adud ud-Davla xalifaning yaqin atrofidagilarga qarshi tozalash ishlarini boshlab yuborib, vazir [[Ibrohim as-Sabiy]], bosh [[qozi]] [[Abu Muhammad Ubaydulloh ibn Ahmad ibn Maʼruf|Ibn Maʼruf]] va Bagʻdod hukumatidagi boshqa yuqori martabalilarni qamoqqa tashlagan{{sfn|Busse|2004|pp=58–59}}. Ayniqsa, Ibn Ma’rufning lavozimidan chetlatilishi buvayhiylar hukmronligi davrida xalifaning qolgan asosiy huquqi, ya’ni Bag‘dod va Iroq bosh qozisini tayinlashni buzish edi{{sfn|Busse|2004|pp=59, 136}}{{sfn|Donohue|2003|p=121}}. Iroqning vazir va bosh qozisi lavozimlari boʻshagach, ushbu lavozimlarga buvayhiylar poytaxti [[Fors viloyati]]dan tayinlovlar amalga oshirilgan. Shunday qilib, Iroq yangi markazdan boshqariladigan buvayhiylar imperiyasining muntazam viloyatiga aylantirilgan{{sfn|Bürgel|Mottahedeh|1988|pp=265–269}}{{sfn|Busse|2004|p=59}}. Adud ud-Davla hatto xalifalik mansabining soʻnggi ramziy jihatlarini, yaʼni amaldorlar va hokimlarni uning nomidan tavsiya qilishni ham tortib olgan{{sfn|Busse|2004|pp=135–136}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
980-yilda Adud ud-Davla sharqqa yurishlaridan soʻng Bagʻdodga qaytgach, at-Toiy shaxsan buvayhiy amirini shaharga boshlab kirgan. Bu misli koʻrilmagan voqea boʻlsa-da, Bosvortning taʼkidlashicha, „xalifa yana bir bor oʻzi ishtirok etgan marosimning ahamiyatini anglay olmagan koʻrinadi“{{sfn|Bosworth|1975|p=278}}. Xalifani oʻziga yanada yaqinlashtirish harakat qilgan Adud ud-Davla 980-yilning ikkinchi yarmida oʻz qizlaridan birini at-Toiyga turmushga berishni rejalashtirgan. Agar Adud ud-Davla, zamonaviy tarixchi [[Ibn Miskavayh|Miskavayh]] aytganidek, bu ittifoqning avlodlari bir kun kelib Abbosiylar xalifaligini buvayhiylar saltanati bilan birlashtiradi, deb umid qilgan bo‘lsa, bu umidlar amalga oshmagan. At-Toiy bu nikohni eng yomon holatda oʻzini majburlash, eng yaxshisi, buvayhiy amiriga nisbatan ajralib turish va iltifot belgisi deb koʻrib, uni yakunlashda qatʼiyan bosh tortgan{{sfn|Bosworth|1975|p=278}}{{sfn|Busse|2004|pp=59–60}}. Bu at-Toʻiy va Adud ud-Davla oʻrtasidagi soʻnggi uzilishga olib kelgan. Adud ud-Davla hatto Iroqqa ham oʻz tangalari yozuvlariga &amp;#039;&amp;#039;[[Shoh|shahanshoh]]&amp;#039;&amp;#039; („Podshohlar qiroli“) degan provokatsion, forsdan kelib chiqqan va mutlaqo noislomiy unvonni kiritgan{{sfn|Bosworth|1975|p=275}}{{sfn|Busse|2004|pp=60, 176}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Adud ud-Davlaning vorislari boshqaruvida ===&lt;br /&gt;
Adud ud-Davla 983-yil 26-martda 49 yoshida vafot etgan. Undan katta, ammo mustahkamlanmagan imperiya va tartibga solinmagan meros qolgan{{sfn|Busse|2004|p=61}}. Buvayhiy sarkardalari dastlab Adud ud-Davlaning ikkinchi o‘g‘li Marzubonga [[Samsam ud-Davla]] nomi bilan [[bay’at]] berishgan. At-Toiy vorislikni tan olib, Samsam ud-Davlaga Shams ul-Milla unvonini bergan{{sfn|Demircan|2010|p=447}}{{sfn|Bosworth|1975|p=289}}. Adud ud-Davlaning [[Sharaf ud-Davla]] nomi bilan tanilgan toʻngʻich oʻgʻli Shirdil vorislikni tan olishdan bosh tortib, Forsni egallab olgan. Shu tariqa Samsam ud-Davla Iroq bilan cheklanib qolgan, lekin u yerda ham raqiblarga duch kelgan. Jumladan, Yuqori Mesopotamiya Kurd Badxga boy berilgan. Adud ud-Davlaning ikkita kichik oʻgʻli esa Xuziston va [[Basra]]ni egallagan. Ayni paytda buvayhiylar saltanatining sharqiy hududlarida ularning amakisi [[Faxr ud-Davla]] vorislikka daʼvo qilib, oʻzi uchun &amp;#039;&amp;#039;shahanshoh&amp;#039;&amp;#039; unvonini talab qilgan{{sfn|Bosworth|1975|pp=289–291}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buvayhiylar oʻrtasidagi oʻzaro janjallar Toiy uchun ham imkoniyatlar yaratgan. Jumladan, Adud ad-Davla davrida quvilgan amaldorlar qayta tiklangan, buvayhiy amirlaridan biriga qarashli alohida siyosiy birlikka aylangan Iroqning boshqa hududdan boshqariladigan viloyatga aylanish xavfi vaqtincha tugatilgan{{sfn|Busse|2004|p=68}}. Samsam ud-Davlaning nomiga boʻlsa-da, barcha tayinlovlarni rasman „[[Amirul moʻminin]]ning buyrugʻi bilan“&amp;quot; amalga oshirishga qaytgan{{sfn|Busse|2004|p=136}}. Buvayhiylarning tarqoqligi xalifaga janjallashayotgan amirlar oʻrtasida hakam vazifasida siyosiy rol oʻynash imkonini berardi{{sfn|Busse|2004|pp=68–69}}. {{circa|985}}-yilda xalifa somoniylarga islom chegaralarini himoya qilish uchun mablagʻ ajratgan{{sfn|Busse|2004|p=147}}, Sharaf ud-Davla Xuziston va Basrani bosib olgandan keyin Samsam ud-Davla va Sharaf ud-Davla oʻrtasidagi tinchlik bitimiga vositachilik qilgan. 986-yil iyun oyida tuzilgan shartnomaga binoan Sharaf ud-Davla bosh amir deya tan olinib, uning nomi Bag‘doddagi juma xutbasiga kiritilgan. Ikkala tomon ham xalifaning rasmiy hokimiyatini tan olgan{{sfn|Busse|2004|pp=65–66, 136}}{{sfn|Bosworth|1975|p=291}}. Sharaf ud-Davla Bag‘doddagi [[daylamiylar]] va turklar o‘rtasidagi to‘qnashuvlarni bahona qilib tez orada kelishuvdan voz kechgan va shaharga yurish qilib, 987-yil yanvarda ukasini qo‘lga olib, qamoqqa tashlagan. 987-yil may oyida xalifa uni bosh amir deya eʼtirof etgan{{sfn|Bosworth|1975|p=291}}{{sfn|Busse|2004|p=66}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Sharaf ud-Davla qisqa hukmronlik qilib, 988-yil 7-sentyabrda vafot etgan{{sfn|Bosworth|1975|p=291}}{{sfn|Busse|2004|p=67}}. Ikki oʻgʻli voyaga yetmagani uchun uning oʻrniga [[Baho ud-Davla]] nisbasini qabul qilgan ukasi Abu Nasr Firuz oʻtirgan. At-Toiy vorislikni tan olib, Baho ud-Davlaga Diya al-Milla unvonini bergan{{sfn|Demircan|2010|p=447}}{{sfn|Bosworth|1975|p=291}}. Baho ud-Davla tezda Faxr ud-Davla hujumiga uchragan. Biroq, ikki buvayhiy amirlari tezda kelishib olgan. Bu kelishuvga ham xalifa hakamlik qilgan. Amirlar bir-birlarini oʻz mulklari ustidan hukmdor deb tan olishgan{{sfn|Busse|2004|p=67}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Agʻdarilishi va vorislik masalasi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buvayhiy amirining qoʻshinni saqlash uchun mablagʻi yoʻq boʻlib, xalifalik xazinasini qoʻlga kiritish maqsadida qudratli hukumat boshligʻi [[Abul Hasan ibn al-Muallim]] maslahatiga amal qilib, at-Toiyni taxtdan agʻdargan{{sfn|Demircan|2010|p=447}}{{sfn|Zetterstéen|Bosworth|2000|p=115}}{{sfn|Busse|2004|pp=69, 304}}. 991-yil 22-noyabrda (381-hijriy 12-[[ramazon]]) tinglovchilar niqobi ostidagi Baho ud-Davlaning odamlari xalifani qo‘lga olishgan. Xalifa saroyi talon-taroj qilinayotganda xalifa choponga o‘rab, amir qarorgohiga olib kelinib, u yerda qamoqqa olingan{{sfn|Demircan|2010|p=447}}{{sfn|Zetterstéen|Bosworth|2000|p=115}}. Uning o‘rniga amakivachchasi Abul Abbos Ahmad [[al-Qodir]] nomi bilan taxtga oʻtirgan{{sfn|Zetterstéen|Bosworth|2000|p=115}}{{sfn|Busse|2004|p=69}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
At-Toiyning amakivachchasi bilan munosabatlari keskinlashgan edi. 988-yilda uning oʻgay singlisi, ehtimol, meros boʻyicha kelishmovchilik tufayli, at-Toiyning oʻrniga amakivachchasining xalifa boʻlishini xohlayotgani haqida xabar bergan. Ahmad qo‘lga tushishdan qutulish uchun bir muddat yashirinib yurgan. Taxminan uch yil Basra yaqinidagi Batiha botqog‘i hokimi Muhazzib ud-Davladan panohida boʻlgan{{sfn|Küçükaşcı|2001|p=127|ignore-err=yes}}{{sfn|Busse|2004|p=69}}. Ahmad u yerdan at-Toiyga qarshi fitna uyushtirgan. Oʻzining buvayhiylarga sodiqligi haqida gapirib, at-Toiyni turklar taxtga chiqarganiga qarshilik koʻrsatgan{{sfn|Busse|2004|p=69}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
At-Toiy 992-yil sentyabrda xalifalik saroyiga koʻchib oʻtishga ruxsat berilgunga qadar hibsda qolgan. Oldingi kelishmovchiliklariga qaramay, al-Qodir unga yaxshi munosabatda boʻlgan{{sfn|Zetterstéen|Bosworth|2000|p=115}}. At-Toiy avvalgi taxtdan tushirilgan xalifalar kabi koʻr qilinmagan. Unga hukmron xalifa tufayli muomala qilingan{{sfn|Busse|2004|pp=157–159}}. At-Toiy 1003-yil 3-avgust kuni saroyda vafot etgan. [[Rusafa (Iroq)|Rusafa]] shahrida otasi al-Mutiy va katta buvisi, al-Muqtadirning onasi [[Shagʻab]] qabri qarshisidagi maqbaraga dafn qilingan{{sfn|Zetterstéen|Bosworth|2000|p=115}}{{sfn|Demircan|2010|p=448}}{{sfn|Busse|2004|p=200}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
At-Toiyning taxtdan tushirilishi oqibatlari uzoq davom etgan. Al-Qodirni buvayhiylarning qoʻgʻirchogʻi deb hisoblagan sharqdagi [[Somoniylar]] va [[Gʻaznaviylar]] sulolalari 999/1000-yilgacha merosxoʻrlikni tan olishdan bosh tortib, juma namozi va shu vaqtgacha zarb etilgan tangalarda At-Toiy nomidan foydalanishda davom etishgan{{sfn|Zetterstéen|Bosworth|2000|p=115}}{{sfn|Demircan|2010|p=448}}{{sfn|Busse|2004|p=70}}. Bundan tashqari, taxtdan agʻdarilgan xalifaning qarindoshi Abdulloh ibn Jaʼfar Bagʻdoddagi qamoqxonadan qochishga muvaffaq boʻlgan. U [[Gilon]]ga qochib borib, u yerda oʻzini at-Toiy deb tanishtirgan va mahalliy hukmdorni ham bunga ishontirgan. Bagʻdod bu daʼvogardan xabar topgandan keyingina uning haqiqiy shaxsi oshkor boʻlgan{{sfn|Busse|2004|p=70}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Manbalar ==&lt;br /&gt;
{{Manbalar}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Adabiyotlar ==&lt;br /&gt;
* {{The Cambridge History of Iran | volume=4 | last = Bosworth | first = C. E. | authorlink = C. E. Bosworth | chapter = Iran under the Buyids | pages = 250–305 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=hvx9jq_2L3EC&amp;amp;lpg=PP1&amp;amp;pg=PA250 }}&lt;br /&gt;
* {{Encyclopaedia Iranica | volume = 3 | fascicle = 3 |last1=Bürgel |first1=Ch. |last2=Mottahedeh |first2=R. |title=ʿAŻOD-AL-DAWLA, ABŪ ŠOJĀʾ FANNĀ ḴOSROW |pages= 265–269 |url=https://iranicaonline.org/articles/azod-al-dawla-abu-soja }}&lt;br /&gt;
* {{cite book | last = Busse | first = Heribert | title = Chalif und Grosskönig - Die Buyiden im Irak (945-1055) | trans-title = Caliph and Great King - The Buyids in Iraq (945-1055) | language = German | origyear = 1969 | year = 2004 | location = Würzburg | publisher =  Ergon Verlag | isbn = 3-89913-005-7}}&lt;br /&gt;
* {{TDV Encyclopedia of Islam | volume = 39 | first = Adnan | last = Demircan | authorlink = | title = Tâi‘-Lillâh | url = https://islamansiklopedisi.org.tr/tai-lillah | pages = 447–448}}&lt;br /&gt;
* {{The Buwayhid Dynasty in Iraq}}&lt;br /&gt;
* {{cite book | last = Hanne | first = Eric J. | title = Putting the Caliph in His Place: Power, Authority, and the Late Abbasid Caliphate | publisher = Fairleigh Dickinson University Press | year = 2007 | location = Madison, New Jersey | isbn = 978-0-8386-4113-2 | url = https://books.google.com/books?id=nDVOR7jZYJEC}}&lt;br /&gt;
* {{The Prophet and the Age of the Caliphates|edition=Second}}&lt;br /&gt;
* {{TDV Encyclopedia of Islam | volume = 24 | first = Mustafa Sabri | last = Küçükaşcı | authorlink = | title = Kādir-Billâh | url = https://islamansiklopedisi.org.tr/kadir-billah | pages = 127–128}}&lt;br /&gt;
* {{EI2 | last = Zetterstéen | first = K. V. | authorlink = Karl Vilhelm Zetterstéen | last2 = Bosworth | first2 = C. E. | authorlink2 = C. E. Bosworth | title = al- Ṭāʾiʿ Li-Amr Allāh | doi =10.1163/1573-3912_islam_SIM_7323 | volume = 10 | page = 115}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{S-start}}&lt;br /&gt;
{{S-hou|[[Abbosiylar sulolasi]]||929||1003-yil 3-avgust|name=at-Toiy}}&lt;br /&gt;
{{S-rel|su}}&lt;br /&gt;
{{S-bef|before=[[al-Mutiy]]}}&lt;br /&gt;
{{S-ttl|title=[[Abbosiylar xalifaligi]] [[Abbosiy xalifalar roʻyxati|xalifa]]si|years=974 — 991}}&lt;br /&gt;
{{S-aft|after=[[al-Qodir]]}}&lt;br /&gt;
{{s-end}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Abbosiylar}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Turkum:929-yilda tugʻilganlar]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:1003-yilda vafot etganlar]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:Abbosiy xalifalarning oʻgʻillari]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:Taxtdan tushirilgan monarxlar]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:Buvayhiylar sulolasi kishilari]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:10-asr Iroqda]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:Buvayhiylar sulolasining mahbuslari va asirlari]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:X asr Abbosiy xalifalari]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Programmer</name></author>
	</entry>
</feed>