<?xml version="1.0"?>
<feed xmlns="http://www.w3.org/2005/Atom" xml:lang="uz">
	<id>https://ziyosfera.uz/index.php?action=history&amp;feed=atom&amp;title=Harf</id>
	<title>Harf - Oʻzgarishlar tarixi</title>
	<link rel="self" type="application/atom+xml" href="https://ziyosfera.uz/index.php?action=history&amp;feed=atom&amp;title=Harf"/>
	<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ziyosfera.uz/index.php?title=Harf&amp;action=history"/>
	<updated>2026-11-21T08:00:38Z</updated>
	<subtitle>Ziyosferadagi mazkur sahifaning oʻzgarishlar tarixi</subtitle>
	<generator>MediaWiki 1.45.1</generator>
	<entry>
		<id>https://ziyosfera.uz/index.php?title=Harf&amp;diff=206690&amp;oldid=prev</id>
		<title>Programmer: Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi.</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ziyosfera.uz/index.php?title=Harf&amp;diff=206690&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2026-08-07T15:14:42Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;b&gt;Yangi sahifa&lt;/b&gt;&lt;/p&gt;&lt;div&gt;[[Tasvir:NAMA Alphabet grec.jpg|thumb|250px|right|Koʻzaga chizilgan qadimgi yunon harflari]]&lt;br /&gt;
[[Tasvir:Cyrillic JA.png|thumb|Kupftkaòa]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Harf&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — alifbo sirasida boʻlgan, yozuvda nutq tovushlarini (fonemalarni), ularning variantlari va baʼzi bir qoʻshilmalarini ifodalash uchun xizmat qiladigan bosma yoki yozma grafik belgi. Odatda har bir H. bir tovush (fonema)ni bildiradi, lekin yozilgan soʻzning H.larga ajralishi va tegishlicha talaffuz etiluvchi soʻzning fonemalarga ajralishi ideal holatdagina oʻzaro mos keladi. Amalda bunday moslik deyarli uchramaydi: baʼzi H.lar (grafemalar) 2 tovushni ifo-dalashi mumkin: yo (y+o), yu (y+u), ya (y+a), s (t+s) kabi. Shuningdek, bir tovush (fonema) birdan ortiq H. bilan ham ifodalanadi. Mas, oʻzbek lotin alifbosidagi [p§] H.lari qoʻshilmasi 1 ta burun tovushini, nemis alifbosidagi [ksN 1 H.lari qoʻshilmasi shovqinli sirgʻaluvchi (sh) tovushini bildiradi. Baʼzan nemischa matnda bir H. (5) ning oʻzi, qayerda kelishiga qarab, 3 xil tovushni (z, s, sh undoshlarini) ifodalaydi. Oʻzbek alifbosidagi [o| harfi esa yozuvda 4 ta har xil tovushni: sof oʻzbekcha soʻzlarda bir xil, rus va yevropa tillaridan oʻzlashgan soʻzlarda urgʻuli holatda yana bir xil, urgʻu-siz holatda esa a, i unlilarini bildiradi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
H.lar hajm-shakl jihatdan 2 xil boʻladi: bosh H. va kichik H. Bosh H. — ayrimlari hajmi bilan, ayrimlari esa shakli bilan ham kichik H.lardan farqlanadigan va imlo qoidalari asosida tegishli oʻrinlarda ishlatiladigan H.; k i ch i k H. — imlo qoidalariga koʻra bosh H. yoziladigan hollardan boshqa har qanday holatda qoʻllanadigan H. Bosh va kichik H.larning rasmiy qoʻlyozma shakllari maxsus oʻquv qoʻllanmalari — „Husnixat“larda koʻrsatiladi; ularni qoʻllash qoidalari imloda belgilab beriladi. Bosh H. va uning amalda qoʻllanishi nis-batan keyingi hodisa hisoblanadi. Mas, bosh H.lar lotin yozuvida milodning dastlabki asrlarida, ruski-rill yozuvida esa &amp;lt;nowiki&amp;gt;XVIII—XIX&amp;lt;/nowiki&amp;gt; asrlarda barqarorlashgan. Bosh H. asosan yunon, lotin va kirill alifbolariga hamda ular asosida shakllangan boshqa alif-bolarga xosdir. Arab, hind alifbolarida, iyeroglifik yozuvlarda H.lar katta (bosh) va kichik xillarga ajralmaydi [biroq arab alifbosi (yozu-vi)da aksariyat H.lar alohida, soʻz boshida, oʻrtasida va oxirida turi-shiga qarab shaklan farqlanadi]. Shuningdek, uslub talabiga koʻra H.larning qora (yoʻgʻon) va kursiv (qiya va yozmachaga oʻxshash) shakllari ham farqlanadi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ly..Istrin V. A., Razvitiye pisma, M., 1961;Diringer D., Alfavit, per. s angl., M., 1963;1Sepkin V. N., Russkaya paleogra-fiya, M., 1967;Fridrix I., Istoriya pis-ma, per. s nem., M., 1979; Am irova T. D., Funksionalnaya vzaimosvyaz pismennogo i zvukovogo yazmka, M., 1985; Zinder L. R., Ocherk obshey teoriy pisma, L., 1987.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Abduvahob Madvaliyev.&lt;br /&gt;
&amp;lt;!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn oxiri --&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Harf&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; yunon alifbosi hamda uning avlodlari boʻlmish boshqa [[alifbo]]lardagi unsurdir. Yunon alifbosidan avvalgi yozuv shakllari [[sillabogramma]] yoki [[logogramma]] deyiladi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Taʼrif ==&lt;br /&gt;
[[Fayl:Venn diagram showing Greek, Latin and Cyrillic letters.svg|thumb|[[Venn diagramma]]si ([[Lotin alifbosi|lotin]], [[Kirill alifbosi|kirill]] va [[Yunon yozuvi|yunon]] harflari)]]&lt;br /&gt;
Harflar nutqni tashkil etuvchi ramzlar boʻlgani uchun ular [[fonetika]]ga oiddir. Sof [[tovush|fonemik]] alifboda bir tovush bitta harf bilan belgilanadi, lekin baʼzi hollarda bir harf bittadan koʻp tovushni anglatishi mumkin. Bir tovushni ifodalovchi harflar juftligi [[digraf]]a deyiladi. Digrafaga misol sifatida [[oʻzbek tili]]dagi „ch“ va „sh“larni keltirish mumkin. Bir tovush uch harf bilan ifodalanishi ham mumkin ([[olmon tili]]dagi „sch“), bunday harflar majmui [[trigrafa]] deyiladi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Shuningdek, baʼzi harflar oʻz nomlariga ham ega. Bu nomlar mintaqa tarixi va madaniyatiga bogʻliq boʻladi. Masalan [[Z]] harfi [[ingliz tili]]da soʻzlashuvchi mamlakatlarda ([[AQSh]]dan tashqari) &amp;#039;&amp;#039;zed&amp;#039;&amp;#039; deb nomlangan, AQShda esa uni &amp;#039;&amp;#039;zi&amp;#039;&amp;#039; deyishadi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Harflar „alfavit tartibi“ deb ataluvchi tartibga egadirlar. Bu tartib turli tillarda turlichadir. Masalan, [[ispan tili]]da [[ñ]] va „n“ harflari [[ingliz tili]]dagidan farqli oʻlaroq har xil vaziyatlarda turadi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Shuningdek, harflar [[raqam]] sifatida qoʻllanishi ham mumkin (masalan, [[Rim raqamlari]]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Tarix ==&lt;br /&gt;
: {{Main|Alifbo tarixi}}&lt;br /&gt;
Harflarning ixtiro etilishi [[mil. avv. 1000]] yillar atrofida [[Xanaan]]da Gʻarbiy Semit yozuvlari paydo boʻlishi bilan bogʻlanadi. Baʼzi fikrlarga koʻra harflar undan ham avvlaroq, taxminan [[mil. avv. 1800]] yillarda ixtiro etilgan. Yunon alifbosi [[mil. avv. 300]] atrofida paydo boʻlgan.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Harf turlari ==&lt;br /&gt;
Keng tarqalgan alifbolar va harflar:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Arab alifbosi]]: [[Alif|{{ar|ا}}]], [[Beth (letter)|{{ar|ب}}]], [[Taw (letter)|{{ar|ت}}]], [[ṯāʼ|{{ar|ث}}]], [[Gimel (letter)|{{ar|ج}}]], [[Heth (letter)|{{ar|ح}}]], [[ḫāʼ|{{ar|خ}}]], [[Dalet|{{ar|د}}]], [[ḏāl|{{ar|ذ}}]], [[Resh|{{ar|ر}}]], [[Zayin|{{ar|ز}}]], [[Shin (letter)|{{ar|س}}]], [[Shin (letter)|{{ar|ش}}]], [[Tsade|{{ar|ص}}]], [[ḍād|{{ar|ض}}]], [[Teth|{{ar|ط}}]], [[ẓāʼ|{{ar|ظ}}]], [[Ayin|{{ar|ع}}]], [[ġayn|{{ar|غ}}]], [[Pe (letter)|{{ar|ف}}]], [[Qoph|{{ar|ق}}]], [[Kaph|{{ar|ك}}]], [[Lamedh|{{ar|ل}}]], [[Mem|{{ar|م}}]], [[Nun (letter)|{{ar|ن}}]], [[He (letter)|{{ar|هـ}}]], [[Waw (letter)|{{ar|و}}]], [[Yodh|{{ar|ي}}]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Ivrit alifbosi]]: [[Aleph (letter)|א]], [[Beth (letter)|ב]], [[Gimel (letter)|ג]], [[Dalet|ד]], [[He (letter)|ה]], [[Waw (letter)|ו]], [[Zayin|ז]], [[Heth|ח]], [[Teth|ט]], [[Yodh|י]], [[Kaph|כ]], [[Lamedh|ל]], [[Mem|מ]], [[Nun (letter)|נ]], [[Samekh|ס]], [[Ayin|ע]], [[Pe (letter)|פ]], [[Tsade|צ]], [[Qoph|ק]], [[Resh|ר]], [[Shin (letter)|ש]], [[Taw (letter)|ת]].&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Kirill alifbosi|Kirill alfibosi]]: [[А (kirill)|A]], [[Б]], [[В]], [[Г]], [[Yunon tili|Ґ]], [[Д (kirill)|D]], [[Е]], [[Є]], [[Ж]], [[З]], [[И]], [[І]], [[Ї]], [[Й]], [[К]], [[Л]], [[М]], [[Н]], [[О]], [[П]], [[Р]], [[С]], [[Т]], [[У]], [[Ф]], [[Х]], [[Ц]], [[Ч]], [[Ш]], [[Щ]], [[Ю]], [[Я]], [[Ъ]], [[Ь]], [[Ђ]], [[Љ]], [[Њ]], [[Ћ]], [[Џ]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Lotin alifbosi]]: [[A]], [[B]], [[C]], [[D]], [[E]], [[F]], [[G]], [[H]], [[I]], [[J]], [[K]], [[L]], [[M]], [[N]], [[O]], [[P]], [[Q]], [[R]], [[S]], [[T]], [[U]], [[V]], [[W]], [[X]], [[Y]], [[Z]].&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Yunon alifbosi]]: [[Yunon tili|Α]], [[Yunon tili|Β]], [[Gamma|Γ]], [[Delta (harf)|Δ]], [[Epsilon|Ε]], [[Zeta|Ζ]], [[Eta (harf)|Η]], [[Teta|Θ]], [[Yota|Ι]], [[Kappa (harf)|Κ]], [[Lyambda|Λ]], [[Myu|Μ]], [[Nyu (harf)|Ν]], [[Ksi|Ξ]], [[Omikron|Ο]], [[Pi (harf)|Π]], [[Ro (harf)|Ρ]], [[Sigma (harf)|Σ]], [[Tau|Τ]], [[Upsilon|Υ]], [[Fi|Φ]], [[Xi (harf)|Χ]], [[Psi (harf)|Ψ]], [[Omega|Ω]].&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Boshqa yozuv tizimlari va ularning harflari uchun [[Yozuv tizimlari ro&amp;#039;yxati]] hamda [[Alifbolar ro&amp;#039;yxati]]ga qarang.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Shuningdek ==&lt;br /&gt;
* [[Abecedarium]]&lt;br /&gt;
* [[Lotin yozuviga asoslangan alifbolar]]&lt;br /&gt;
* [[Sun&amp;#039;iy yozuv]]&lt;br /&gt;
* [[Diakritik]]&lt;br /&gt;
* [[Yunon harflarining matematikada qo&amp;#039;llanilishi]]&lt;br /&gt;
* [[Ligatura]]&lt;br /&gt;
* [[Omniglot]]&lt;br /&gt;
* [[Rim raqamlari]]&lt;br /&gt;
* [[Alifbo tarixi]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Havolalar ==&lt;br /&gt;
* [[Peter T. Daniels|Daniels, Peter T.]], and William Bright, eds. 1996. The World’s Writing Systems. {{ISBN|0-19-507993-0}}.&lt;br /&gt;
* [[Barry B. Powell|Powell, Barry B.]]. 1991. Homer and the Origin of the Greek Alphabet. {{ISBN|9780521589079}} | {{ISBN|052158907X}}.&lt;br /&gt;
&amp;lt;!-- [[ja:音素文字]] --&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{OʻzME}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{vikiiqtibos}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Turkum:Alifbo]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:Tipografiya]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Programmer</name></author>
	</entry>
</feed>