<?xml version="1.0"?>
<feed xmlns="http://www.w3.org/2005/Atom" xml:lang="uz">
	<id>https://ziyosfera.uz/index.php?action=history&amp;feed=atom&amp;title=Maral</id>
	<title>Maral - Oʻzgarishlar tarixi</title>
	<link rel="self" type="application/atom+xml" href="https://ziyosfera.uz/index.php?action=history&amp;feed=atom&amp;title=Maral"/>
	<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ziyosfera.uz/index.php?title=Maral&amp;action=history"/>
	<updated>2026-11-20T14:48:56Z</updated>
	<subtitle>Ziyosferadagi mazkur sahifaning oʻzgarishlar tarixi</subtitle>
	<generator>MediaWiki 1.45.1</generator>
	<entry>
		<id>https://ziyosfera.uz/index.php?title=Maral&amp;diff=597023&amp;oldid=prev</id>
		<title>Programmer: Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ziyosfera.uz/index.php?title=Maral&amp;diff=597023&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2026-08-10T23:14:37Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;b&gt;Yangi sahifa&lt;/b&gt;&lt;/p&gt;&lt;div&gt;&lt;br /&gt;
{{Taxobox&lt;br /&gt;
|color=#ebebd2&lt;br /&gt;
|name=Maral&lt;br /&gt;
|diversity_link=&lt;br /&gt;
|image= File:Cervus elaphus Luc Viatour 6.jpg&lt;br /&gt;
| image_caption = Erkak maral [[File:Red Deer (Cervus elaphus) (W1CDR0001424 BD3).ogg|thumb|center|Ikkta erkak bugʻu ovozi, Buyuk Britaniya]]&lt;br /&gt;
| image2 = Red deer (Cervus elaphus) hind.jpg&lt;br /&gt;
| image2_caption = Urgʻochi maral&lt;br /&gt;
|regnum=Hayvonlar&lt;br /&gt;
|subregnum=Eumetazoa&lt;br /&gt;
|phylum=Xordalilar&lt;br /&gt;
|subphylum=Umurtqalilar&lt;br /&gt;
|classis=Sutemizuvchilar&lt;br /&gt;
|ordo=[[Artiodactyla]]&lt;br /&gt;
|subordo=[[Kavshovchilar]]&lt;br /&gt;
|infraordo=Pecora&lt;br /&gt;
|familia=Bugʻusimonlar&lt;br /&gt;
|binomial_authority=[[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]]&lt;br /&gt;
|binomial=Cervus elaphus&lt;br /&gt;
|genus=Asl bugʻular &amp;#039;&amp;#039;(Cervus)&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
|subfamilia=Asl bugʻusimonlar &amp;#039;&amp;#039;(Cervinae)&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
| range_map = Red deer (Cervus elaphus) reconstructed and recent.png&lt;br /&gt;
|range_map_caption= Marallar tarqalish  hududi&lt;br /&gt;
| subdivision_ranks = Ostturlar&lt;br /&gt;
|subdivision=&lt;br /&gt;
*&amp;#039;&amp;#039;[[Norvegiya marali]] &amp;#039;&amp;#039;(C. e. atlanticus)&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
*&amp;#039;&amp;#039;[[Xongul]] &amp;#039;&amp;#039;(C. e. bactrianus)&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
*&amp;#039;&amp;#039;[[Berber marali]] &amp;#039;&amp;#039;(C. e. barbarus)&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
*&amp;#039;&amp;#039;[[Qrim marali]] &amp;#039;&amp;#039;(C. e. brauneri)&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
*&amp;#039;&amp;#039;[[Korsika marali]] &amp;#039;&amp;#039;(C. e. corsicanus)&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
*&amp;#039;&amp;#039; Oddiy maral &amp;#039;&amp;#039;(C. e. elaphus)&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
*&amp;#039;&amp;#039;[[Irlandiya marali]] &amp;#039;&amp;#039;(C. e. hibernicus)&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
*&amp;#039;&amp;#039;[[Markaziy Yevropa marali]] &amp;#039;&amp;#039;(C. e. hippelaphus)&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
*&amp;#039;&amp;#039;[[Ispaniya marali]] &amp;#039;&amp;#039;(C. e. hispanicus)&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
*&amp;#039;&amp;#039;[[Italiya marali]] &amp;#039;&amp;#039;(C. e. italicus)&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
*&amp;#039;&amp;#039;[[Kaspiy marali]] &amp;#039;&amp;#039;(C. e. maral)&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
*&amp;#039;&amp;#039;[[Pannoniya marali]] &amp;#039;&amp;#039;(C. e. pannoniensis)&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
*&amp;#039;&amp;#039;[[Shotlandiya marali]] &amp;#039;&amp;#039;(C. e. scoticus)&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
*&amp;#039;&amp;#039;[[Tyan-Shan marali]] &amp;#039;&amp;#039;(C. e. songaricus)&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
|status=LC&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Maral&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;lt;ref&amp;gt;[[Oʻzbek tilining izohli lugʻati (2022)|Oʻzbek tilining izohli lugʻati]]: 80 000 ortiq soʻz va soʻz birikmasi. // Masʼul muharrirlar A. Madvaliyev, D. Xudayberganova. Toshkent. Gʻafur Gʻulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2023. - 864 bet.&amp;lt;/ref&amp;gt; yoki &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;asl bugʻu&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ({{Lang-la|Cervus elaphus}}) — [[bugʻusimonlar]] oilasiga mansub juft tuyoqli [[Sut emizuvchilar|sutemizuvchi]]. Maral Yevropaning katta qismi, Kavkaz, Kichik Osiyo, Eron, Gʻarbiy va Markaziy Osiyoda tarqalgan. Shuningdek, Afrikaning shimoli-gʻarbiy qismida, Marokash va Tunis oʻrtasidagi Atlas togʻlari hududida ham tarqalgan, Afrikaga xos boʻlgan yagona bugʻu turidir. Maral boshqa hududlarga ham inson tomonidan olib kirilgan, jumladan Avstraliya, Yangi Zelandiya, AQSh, Kanada, Peru, Urugvay, Chili va Argentina&amp;lt;ref&amp;gt;[http://www.scirecordbook.org/red-deer-south-america/ Red Deer — South America|Online Record Book Preview] {{Wayback}}. scirecordbook.org&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Yangiliklar manbasi |title=Red deer - Cervus elaphus {{!}} B#Visual - Photo Agency |url=https://maxfear.photoshelter.com/image/I0000ga5piYkjlco |access-date=2025-12-08 |archive-date=2019-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107181340/https://maxfear.photoshelter.com/image/I0000ga5piYkjlco |url-status=dead }}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Dunyoning koʻp joylarida maral goʻshti istemol qilinadi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Maral  — toʻrt kamerali oshqozonga ega [[Kavsh qaytaruvchilar|kavshovchi]] hayvon. Genetik tahlillar shuni koʻrsatadiki, maral anʼanaviy ravishda bitta tur emas, balki [turlar majmuasi]]dir, lekin bu majmua nechta turni oʻz ichiga olishi borasida olimlar bir toxtamga kelishmagan&amp;lt;ref&amp;gt;{{Книга:Пятиязычный словарь названий животных. Млекопитающие|страницы=126}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Shimoliy Amerika va Osiyoning sharqiy qismlarida tarqalgan [[Вапити|vapiti]], maralning ostturi deb hisoblangan, ammo genetik tahlilardan soʻng u alohida tur sifatida ajratildi. Barcha marallarning, jumladan, vapitilarning ajdodi, ehtimol, Oʻrta Osiyoda paydo boʻlgan.&lt;br /&gt;
== Tashqi koʻrinishi ==&lt;br /&gt;
Erkaklarining tana uzunligi 175-250 santimetr, balandligi 1,37-1,68 m, urgʻochilarining tana uzunligi 160-210 m va balandligi 1,2-1,42 m. Erkaklarining vazni 160-240 kg, urgʻochilarining 120-170 kg. Dumining uzunligi 12-19 sm{{Sfn|Барышников, Тихонов|2009}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Maral hozirda mavjud bugʻu turlari orasida olchami boyicha tortinchi orin egallaydi, u bulon, vapiti va hind zambaridangina kichikroq&amp;lt;ref&amp;gt;{{Книга:Пятиязычный словарь названий животных. Млекопитающие|страницы=126}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Turli xil maral turlarida tashqi ko‘rinishda kichik farqlar mavjud. Bu farqlar asosan ularning o‘lchami va shoxlarida ko‘rinadi. Eng kichigi Korsika va Sardiniya orollarida yashaydigan korsika marali, eng kattasi esa Kaspiy dengizining g‘arbida, Kichik Osiyo va Kavkaz hududida tarqalgan kaspiy marali hisoblanadi. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Tarqalishi ==&lt;br /&gt;
Maral dunyoning ko‘plab hududlarida tarqalgan. [[Gʻarbiy Yevropa|G‘arbiy Yevropa]]&amp;lt;nowiki/&amp;gt;ning deyarli butun qismida, jumladan [[Britaniya orollari]], [[Korsika]] va [[Sardiniya]]&amp;lt;nowiki/&amp;gt;da, shimolda [[Skandinaviya]]&amp;lt;nowiki/&amp;gt;ning janubiy qismida, [[Sharqiy Yevropa|Sharqiy Yevropada]] (Sankt-Peterburg va Moskvadan janubda), Shimoliy Afrikada (Jazoir, Marokash, Tunis), [[Eron]], [[Afgʻoniston|Afg‘oniston]], [[Markaziy Osiyo|Markaziy Osiyoda]] (cho‘l hududlaridan tashqari), [[Mongoliya|Mog‘uliston]], [[Tibet togʻligi|Tibet]] va [[Xitoy|Xitoyning]] janubi-sharqida uchraydi. Maral Shimoliy Afrikaga kechki pleystotsen davrida kirib kelgan. Inson faoliyati tufayli Sharqiy Yevropadagi tarqalish maydoni keskin qisqargan va u yerda uzluksiz areal o‘rniga faqat alohida populyatsiya o‘choqlari qolgan. Maral [[Avstraliya]], [[Yangi Zelandiya]], [[Argentina]] va [[Chili]]&amp;lt;nowiki/&amp;gt;ga ham olib kirilgan. Bu mamlakatlar iqlimiga moslashib yashamoqda.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yevropa va Shimoliy Afrika ===&lt;br /&gt;
Yevropa marali janubi-g‘arbiy Osiyoda (Kichik Osiyo va Kavkaz), Shimoliy Afrikada va Yevropada tarqalgan. Niderlandiyada marallarning katta podasi (2012-yil oxirida taxminan 3000 bosh) Oostvaardersplassen deb ataladigan tabiiy qo‘riqxonada yashaydi. Fransiyada marallar juda tez ko‘paymoqda. So‘nggi yarim asr ichida ularning soni besh baravarga oshgan, 1970-yilda 30 ming boshdan 2014-yilda taxminan 160 ming boshgacha yetgan. Marallar balandroq joylashgan o‘rmonlarga ham faol tarqala boshladi, ularning shu hududlardagi soni sezilarli oshdi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buyuk Britaniyada marallarning mahalliy populyatsiyalari Shotlandiyada, Kollar o‘lkasida va Angliyaning janubi-g‘arbida (asosan Exmoor atrofida) tarqalgan&amp;lt;ref&amp;gt;{{Kitob manbasi |author=Mark D Walker |chapterurl= |title=Headhunting: The distribution of wild deer in Britain |archive-url=https://www.academia.edu/24197912/Headhunting_The_distribution_of_wild_deer_in_Britain}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Ularning barchasi ham sof naslli emas. Ayrim joylarda marallarni vazni va shoxlari yirik bo‘lishi uchun, Warnham yoki Woburn Abbey parklaridan maxsus chiqarib qo‘shishgan. Edinburg universiteti esa Shotlandiyada maral va [[Dogʻli kiyik|dog‘li kiyik]] orasida chatishish bo‘lganini aniqlagan&amp;lt;ref&amp;gt;{{Veb manbasi |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/edinburgh_and_east/7842458.stm |sarlavha=Cross-breeding &amp;#039;threat&amp;#039; to deer}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Britaniya bug‘u jamiyati boshchiligida 2007 va 2011-yillarda o‘tkazilgan hisoblar, 2000-yildan buyon qizil marallar [[Angliya]] va [[Uels]] bo‘ylab yashash hududlarini kengaytirganini aniqlashdi. Ayniqsa Midlend va Sharqiy Angliyada o‘sish juda yuqori&amp;lt;ref&amp;gt;Walker, M. D. (2016). &amp;quot;Headhunting: The distribution of wild deer in Britain&amp;quot;. &amp;#039;&amp;#039;British Naturalist&amp;#039;&amp;#039; (Spring/Summer): 5–15.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;Deer Distribution. Red Deer 2000—2007 Archived 23 September 2015 at the Wayback Machine. The British Deer Society&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Berber marali Afrikada yashaydigan yagona [[Bugʻusimonlar|bug‘usimonlar]] oilasiga mansub tur bolib, uning asosiy qismi materikning shimoli-garbiy qismidagi Atlas toglarida to‘plangan&amp;lt;ref&amp;gt;{{Veb manbasi |url=http://www.worlddeer.org/reddeer.html |sarlavha=The Red Deer Cervus elaphus |qaralgan sana=2025-12-09 |arxivsana=2008-02-12 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20080212022055/http://www.worlddeer.org/reddeer.html }}&amp;lt;/ref&amp;gt;. 1990-yillarning ortalariga kelib, Marokash, Tunis va Jazoir maral yashaydigan Afrikaning yagona mamlakatlari edi&amp;lt;ref&amp;gt;{{Veb manbasi |url=https://www.iucnredlist.org/species/55997072/142404453 |sarlavha=Cervus elaphus (Red Deer)}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Irland marali]] Irlandiyaning, zamonaviy yovvoyi, turlari orasida eng kattasi hisoblanadi&amp;lt;ref&amp;gt;{{Veb manbasi |url=http://www.ucmp.berkeley.edu/mammal/artio/irishelk.html |sarlavha=The Case of the Irish Elk |qaralgan sana=2025-12-09 |arxivsana=2012-06-23 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20120623114029/http://www.ucmp.berkeley.edu/mammal/artio/irishelk.html }}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Eron ===&lt;br /&gt;
Eronda, [[kaspiy marali]], [[Girkan oʻrmonlari|Girkan o&amp;#039;rmonlarida]] tarqalgan.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Oziqlanishi ==&lt;br /&gt;
Maral juda xilma-xil ozuqa bilan oziqlanadi. Uning asosiy yemishi o‘t-o‘lanlar, [[Bugʻdoydoshlar|boshoqli o‘simliklar]] va [[Burchoqdoshlar|dukkaklilardir]]. Bahorda, qishdan keyin, kuchni tiklash va vitaminli ozuqa olish uchun oqsillarga boy o‘simliklar bilan oziqlanadi. Qishda qor qalin bo‘lmasa, maral kuzda to‘kilgan barglarni, turli poyalarni va butalarning po‘stlog‘i bilan oziqlanadi, shuningdek qarag‘ay va archa ignalarini iste’mol qiladi. Qishda marallar uchun muhim ozuqalardan biri — qor ostidan topiladigan [[Akorn|eman yongʻogʻi]], bundan tashqari [[Kashtan|kashtanlar]] va boshqa [[Yongʻoq|yong‘oqlar]], o‘simlik urug‘lari ham iste’mol qilinadi. [[Qoʻziqorin|Qo‘ziqorinlar]], [[lishayniklar]], [[Meva|mevalar]] va [[Rezavor meva (botanika)|rezavorlar]] ham maral uchun ozuqadir. Issiqda soya joylarda katta vaqtini o‘tkazishadi, faqat ertalab va kechqurun o‘tlashadilar. Jaziramada daryolarda vaqt o‘tkazib issiqdan saqlanadilar. [[Xongul|Xongullar]] esa o‘tlashga asosan tunda chiqadi. Qishda havo harorati juda past bo‘lganda, hayvonlar energiya zaxirasini to‘ldirish uchun deyarli butun kun davomida otlashga majbur bo‘ladi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Taksonomiyasi ==&lt;br /&gt;
Yaqin vaqtgacha biologlar maral bilan vapitini bitta tur deb o‘ylashgan. Ular bu hayvonlar Yevrosiyo va Shimoliy Amerikaning moʻtadil hududlarida uzluksiz tarqalgan deb hisoblashgan. Genetik taxlillar vapiti va maral aslida ikki alohida tur ekanini aniq ko‘rsatadi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2014-yilda o‘tkazilgan mitoxondrial DNK tadqiqoti Asl bugʻusimonlar urugʻining ichki filogenezini quyidagicha ekanini ko‘rsatdi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{clade|{{clade|label1=Gʻarbiy Yevrosyo kladasi&lt;br /&gt;
 |1={{clade&lt;br /&gt;
     |1=&amp;#039;&amp;#039;C. elaphus&amp;#039;&amp;#039; (Maral) [[File:Cervus elaphus - 1818-1842 - Print - Iconographia Zoologica - Special Collections University of Amsterdam - (white background).jpg|50 px]]&lt;br /&gt;
     |2=&amp;#039;&amp;#039;[[Cervus hanglu|C. hanglu]]&amp;#039;&amp;#039; ([[Xongul|Xongul]]) [[File:The deer of all lands (1898) Hangul white background.png|50 px]]&lt;br /&gt;
    }}&lt;br /&gt;
 |label2=Sharqiy Yevrosyo kladasi&lt;br /&gt;
 |2={{clade&lt;br /&gt;
   |1= &amp;#039;&amp;#039;[[Cervus albirostris|C. albirostris]]&amp;#039;&amp;#039; ([[Thorold&amp;#039;s deer]]) [[File:The deer of all lands (1898) Thorold&amp;#039;s deer white background.png|50 px]]&lt;br /&gt;
    |2= {{clade&lt;br /&gt;
     |1=&amp;#039;&amp;#039;[[Cervus nippon|C. nippon]]&amp;#039;&amp;#039; ([[Dogʻli kiyik|Dog‘li bug‘u]]) [[File:Recherches pour servir à l&amp;#039;histoire naturelle des mammifères (Pl. 22) (Cervus nippon).jpg|50 px]]&lt;br /&gt;
     |2=&amp;#039;&amp;#039;[[Cervus canadensis|C. canadensis]]&amp;#039;&amp;#039; ([[Vapiti]]) [[File:Cervus canadensis - 1818-1842 - Print - Iconographia Zoologica - Special Collections University of Amsterdam - (white background).jpg|50 px]]&lt;br /&gt;
    }}&lt;br /&gt;
  }}&lt;br /&gt;
}}|&amp;#039;&amp;#039;[[Rusa (genus)|Rusa]]&amp;#039;&amp;#039; (Zambarlar urugʻi) [[File:The deer of all lands (1898) Moluccan rusa white background.png|50 px]]|style=font-size:90%;line-height:100%;|label1=&amp;#039;&amp;#039;Cervus&amp;#039;&amp;#039;}}&lt;br /&gt;
Maral Yevropada o‘rta [[Pleystotsen|pleystotsenning]] boshida, taxminan 800 ming yil avval paydo bo‘lgan va ular &amp;#039;&amp;#039;Cervus elaphus acoronatus&amp;#039;&amp;#039; deb ataladigan qadimiy turga mansub bo‘lgan. Shuningdek, boshqa qadimiy turlar ham ma’lum: masalan, Italiyadagi o‘rta pleystotsen davriga oid &amp;#039;&amp;#039;C. e. rianensis&amp;#039;&amp;#039; va Sitsiliyaning o‘rta pleystotsenning oxiri  va yuqori pleystotsen davriga mansub &amp;#039;&amp;#039;C. e. siciliae&amp;#039;&amp;#039;&amp;lt;ref&amp;gt;Croitor, Roman (2018). [https://hal.science/hal-01737207/document &amp;#039;&amp;#039;Plio-Pleistocene deer of Western Palearctic: taxonomy, systematics, phylogeny&amp;#039;&amp;#039;.] Institute of Zoology of the Academy of Sciences of Moldova. ISBN &amp;lt;bdi&amp;gt;978-9975-66-609-1&amp;lt;/bdi&amp;gt;. OCLC 1057238213&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ostturlari ===&lt;br /&gt;
[[Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi]] maralning (Cervus elaphus) to‘qqizta ostturini ro‘yxatga olgan: ularning uchtasi qirilib ketish arafasida, bittasi zaif, bittasi zaif holatga yaqin deb baholangan, qolgan to‘rttasi esa yetarli ma’lumot bo‘lmagani uchun hech bir toifaga kiritilmagan. Umuman olganda tur xavf darajasi past sifatida qayd etilgan. Lekin [[Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi|TMXI]] ro‘yxati maralning eskirgan tasnifiga asoslangan bo‘lib, unga vapiti ham kiritilgan.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Manbalar ==&lt;br /&gt;
{{stub}}&lt;br /&gt;
&amp;lt;references responsive=&amp;quot;&amp;quot; /&amp;gt;&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Programmer</name></author>
	</entry>
</feed>