<?xml version="1.0"?>
<feed xmlns="http://www.w3.org/2005/Atom" xml:lang="uz">
	<id>https://ziyosfera.uz/index.php?action=history&amp;feed=atom&amp;title=QWERTY</id>
	<title>QWERTY - Oʻzgarishlar tarixi</title>
	<link rel="self" type="application/atom+xml" href="https://ziyosfera.uz/index.php?action=history&amp;feed=atom&amp;title=QWERTY"/>
	<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ziyosfera.uz/index.php?title=QWERTY&amp;action=history"/>
	<updated>2026-11-21T00:38:40Z</updated>
	<subtitle>Ziyosferadagi mazkur sahifaning oʻzgarishlar tarixi</subtitle>
	<generator>MediaWiki 1.45.1</generator>
	<entry>
		<id>https://ziyosfera.uz/index.php?title=QWERTY&amp;diff=716342&amp;oldid=prev</id>
		<title>Programmer: Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ziyosfera.uz/index.php?title=QWERTY&amp;diff=716342&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2026-08-11T02:38:20Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;b&gt;Yangi sahifa&lt;/b&gt;&lt;/p&gt;&lt;div&gt;[[Turkum:Kompyuter]] [[Turkum:Informatika]] [[Turkum:Lotin alifbosi]] [[Turkum:Harflar]] [[Turkum:Nokia]] [[Turkum:Belgilar]] [[Turkum:Mualliflik huquqi]]&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;QWERTY&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; – bu [[lotin tili]]dagi [[alifbo]] [[harf]]laridan tashkil topgan [[klaviatura]]dagi [[harf]]larning tartibi.[[File:KB United States.svg|thumb|QWERTY tartibidagi klaviatura]] Bu [[nom]] [[klaviatura]]ning yuqori [[chap]] tarafidagi dastlabki oltita [[harf]] qatoridan kelib chiqgan.&lt;br /&gt;
QWERTY [[klaviatura]]si &amp;#039;&amp;#039;Sholes &amp;amp; Glidden&amp;#039;&amp;#039; [[yozuv mashinkasi]]ning [[klaviatura]] [[dizayn]]iga asoslangan va 1873-yilda E.Remington tomonidan sotib olingan. Bu turdagi [[klaviatura]] [[dizayn]]i 1878-yildan boshlab mashhur boʻlib ketdi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Tarixi ==&lt;br /&gt;
[[File:QWERTY keyboard.jpg|thumb|QWERTY dizaynidagi [[noutbuk]]ning kompyuter klaviaturasi]]&lt;br /&gt;
QWERTY dizayni [[Viskonsin]] [[shtat]]ining Kenosha shahrida [[gazeta]] [[muharrir]]i boʻlib ishlaydigan [[Christopher Latham Sholes]] tomonidan ishlab chiqilgan. 1867-yilda Sholes doʻstlari [[Carlos Glidden]] va [[Samuel W.Soule]] yordamida dastlabki [[yozuv mashinkasi]] klaviaturasi dizayniga [[patent]] oladi.&lt;br /&gt;
[[File:Continental Standard typewriter keyboard - key detail.jpg|thumb|Tugmalarni ustma-ust joylashtirish uchun dioganal ustunlardan foydalanilgan.]]&lt;br /&gt;
Sholes tomonidan yaratilgan birinchi yozuv mashinkasining dizayni quyidagi ikki qatorli alifbo tartibida joylashtirilgan&amp;lt;ref&amp;gt;https://worldwide.espacenet.com/textdoc?DB=EPODOC&amp;amp;IDX=US79868{{Oʻlikhavola|date=dekabr 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&amp;lt;/ref&amp;gt;:&lt;br /&gt;
&amp;lt;pre&amp;gt;&lt;br /&gt;
- 3 5 7 9 N O P Q R S T U V W X Y Z&lt;br /&gt;
2 4 6 8 . A B C D E F G H I J K L M&amp;lt;/pre&amp;gt;&lt;br /&gt;
Keyingi besh yil davomida Sholes oʻz [[ixtiro]]sini takomillashtirish ustida ishladi va dastlabki koʻrinishini anchagina yaxshi holatga keltirdi. Bu ixtiroga bevosita [[James Densmore]] homiylik qiladi va uning ukasi oʻqituvchi [[Amos Densmore]] oʻzining [[bigram]](harf-belgi juftligi) ustidagi olib borayotgan [[tadqiqot]]lari orqali ixtiroga oʻzining hissasini qoʻshgan degan taxminlar mavjud. Boshqalar esa, bu tartib [[telegraf]] [[operator]]larining dizayn haqidagi bildirgan munosabatlari sabab boʻlgan deb oʻylashadi&amp;lt;ref&amp;gt;https://doi.org/10.14989%2F139379&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
1868-yil noyabrda Sholes dastlabki dizayndagi ikki qatorli tartibning oʻrniga uch qatorli tartibni qoʻllaydi. 1870-yil aprel oyida Sholes&lt;br /&gt;
hozirgi dizaynga anchagina yaqin boʻlgan toʻrt qatorli tartibni yaratdi. Qator quyidagicha koʻrinishga ega boʻlgan:&lt;br /&gt;
&amp;lt;pre&amp;gt;&lt;br /&gt;
2 3 4 5 6 7 8 9 -&lt;br /&gt;
A E I . ? Y U O ,&lt;br /&gt;
B C D F G H J K L M&lt;br /&gt;
Z X W V T S R Q P N&amp;lt;/pre&amp;gt;&lt;br /&gt;
1873-yilda Sholesning homiysi James Densmore &amp;#039;&amp;#039;Sholes &amp;amp; Gliden&amp;#039;&amp;#039; yozuv mashinkasining ixtiro patentini E.Remingtonga sotadi. Klaviatura dizayniga Remingtonning [[mexanik]]lari tomonidan bir necha oy davomida yangi oʻzgartirishlar kiritiladi va ommaga taqdim etiladi&amp;lt;ref&amp;gt;https://web.archive.org/web/20230309183000/https://books.google.com/books?id=tEsAMggMKoMC&amp;amp;pg=PA8&amp;lt;/ref&amp;gt;. Oʻzgarishlardan soʻng klaviatura dizayni quyidagicha koʻrinishga ega boʻladi:&lt;br /&gt;
&amp;lt;pre&amp;gt;&lt;br /&gt;
2 3 4 5 6 7 8 9 - ,&lt;br /&gt;
Q W E . T Y I U O P&lt;br /&gt;
Z S D F G H J K L M&lt;br /&gt;
A X &amp;amp; C V B N ? ; R&amp;lt;/pre&amp;gt;&lt;br /&gt;
Zamonaviy klaviatura dizayni esa quyidagicha koʻrinishga ega:&lt;br /&gt;
&amp;lt;pre&amp;gt;1 2 3 4 5 6 7 8 9 0 - =&lt;br /&gt;
Q W E R T Y U I O P [ ] \&lt;br /&gt;
A S D F G H J K L ; &amp;#039;&lt;br /&gt;
Z X C V B N M , . /&amp;lt;/pre&amp;gt;&lt;br /&gt;
QWERTY dizayni 1878-yilda Remington tomonidan sotib olingandan soʻng ommalashib ketadi, bunga sabab esa, A tugmachasining yonidagi harflarni katta yoki kichik harfga oʻzgartiruvchi (Shift) [[belgi]]sining qoʻllanilgani edi. Bu dizaynning mashhur boʻlishiga yana bir sabab, QWERTY klaviaturasidagi tez-tez ishlatiladigan harflarning [[kombinatsiya]]sini bir-biridan uzoqroq joylashtirish orqali ichki toʻqnashuv ehtimolini kamaytirganligi deb qaraladi&amp;lt;ref&amp;gt;https://www.jstor.org/stable/1805621&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Hozirgi va eski dizayn oʻrtasidagi tafovut ==&lt;br /&gt;
[[File:QWERTY 1878.png|thumb|Christopher Latham Sholesning 1878-yildagi QWERTY klaviatura joylashuvi]]&lt;br /&gt;
Sholesning 1878-yildagi patentida tasvirlangan QWERTY dizayni hozirgi tartibdan biroz farq qiladi, agarda 0 va 1 [[raqam]]lari boʻlmagan taqdirda, qolgan raqamlarning joylashuvi hozirgi dizayn bilan deyarli bir xil. Bundan tashqari M va N harflarining joylashuvi ham hozirgi dizayndan biroz farq qiladi&amp;lt;ref&amp;gt;https://worldwide.espacenet.com/textdoc?DB=EPODOC&amp;amp;IDX=US207559{{Oʻlikhavola|date=dekabr 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Dizaynni soddalashtirish va ishlab chiqarish, texnik xizmat koʻrsatish xarajatlarni kamaytirish maqsadida 0 va 1 raqamlari qoʻyilmaydi. Chunki, 1 raqamini I harfi, 0 raqamini esa O harfi orqali yozish ham mumkin boʻlgan&amp;lt;ref&amp;gt;https://archive.org/details/earlyhistorytyp00wellgoog&amp;lt;/ref&amp;gt;. Yozuv mashinkalari tarixida 0 raqami 1970-yillardan boshlab klaviaturaga qoʻyila boshlagan&amp;lt;ref&amp;gt;https://web.archive.org/web/20080827184348/http://www.mrmartinweb.com/type.htm#olivetti&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Afzalliklari ==&lt;br /&gt;
Yozish paytida qoʻllarni almashtirish klaviaturada ishlashning muhim amallaridan biri hisoblanadi. Bir qoʻl harfni terayotgan boʻlsa, ikkinchi qoʻl keyingi harfni yozishga tayyorlanishiga imkon boʻladi, bu esa [[jarayon]]ni samaraliroq qiladi. QWERTY tartibida oʻng qoʻldan koʻra chap qoʻldan foydalanib koʻproq soʻzlarni yozish mumkin. Aslida, minglab [[ingliz]]cha soʻzlarni faqat chap qoʻl bilan yozish mumkin, faqat oʻng qoʻldan foydalanib bir necha yuz soʻzni kiritish mumkin&amp;lt;ref&amp;gt;http://discovermagazine.com/1997/apr/thecurseofqwerty1099/&amp;lt;/ref&amp;gt;. Ingliz tilida tez-tez uchraydigan uchta [[harf]] E T A, chap qoʻl bilan yoziladi. Bundan tashqari chap qoʻl bilan koʻplab belgilarni ham kiritish mumkin. Bu chap qoʻl bilan ishlaydiganlar uchun qulay, lekin oʻng qoʻldan koʻproq foydalanadiganlar uchun bir qancha noqulayliklar paydo qiladi. Koʻpchilik [[tadqiqotchi]]larning fikricha QWERTY dizayni yozishni sekinlashtirish uchun moʻljallangan deb oʻylashadilar&amp;lt;ref&amp;gt;http://www.straightdope.com/columns/read/221/was-the-qwerty-keyboard-purposely-designed-to-slow-typists&amp;lt;/ref&amp;gt;, aslida esa bu dizayn yozishni tezlashtirish uchun shunday ishlab chiqilgan. Bundan tashqari harflarni bir-biridan uzoqlashtirish tufayli terish tezligi oshadi, chunki bu tartibda ikki qoʻlga ham teng vazifa tushadi&amp;lt;ref&amp;gt;{{Veb manbasi |sarlavha=arxiv nusxasi |url=http://www.kinesis-ergo.com/benefits.htm |qaralgan sana=2023-04-08 |arxivsana=2010-03-28 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20100328105633/http://www.kinesis-ergo.com/benefits.htm }}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;http://typematrix.com/2030/why.php&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Klaviaturadagi oʻzgarishlar ==&lt;br /&gt;
Teletype kabi birinchi [[kompyuter]] [[kompaniya]]lari turli xil vazifaga ega boʻlgan [[belgi]]larni klaviaturaga kirita boshladilar, misol uchun chiqish(ESC) tugmasi kabi.[[File:Qwerty.svg|thumb|AQShda ishlatiladigan QWERTY klaviaturasini joylashtirish tartibi]]&lt;br /&gt;
Keyinchalik klaviaturaga funksional belgilar xam qoʻshildi. 1980-yilda Windows-ni [[standart]]lashtirgandan soʻng oʻngdagi rasmdagi kabi tartibda klaviatura ishlab chiqariladigan boʻldi. Ushbu tartibda oʻngda alohida raqamli klaviatura, yuqori qismda 12 ta funksional belgi, markazda Insert, Delete, Home, End, Page Up va Page Down tugmalari, uning pastida esa T shaklidagi [[kursor]] oʻqlari mavjud&amp;lt;ref&amp;gt;https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7965893&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
== Alternativlar ==&lt;br /&gt;
Koʻp yillar davomida QWERTY-ga [[alternativ]] bir nechta klaviatura dizaynlari ishlab chiqilgan boʻlib, ularning dizaynerlari va klaviatura foydalanuvchilari buni yanada samaraliroq deb daʼvo qilishdi&amp;lt;ref&amp;gt;https://archive.org/details/bullyforbrontosa00step/page/59&amp;lt;/ref&amp;gt;. Ammo baʼzi tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, baʼzi dizaynlarda harflarni tezroq terishga imkon beradi&amp;lt;ref&amp;gt;https://en.wikipedia.org/wiki/QWERTY#cite_note-57&amp;lt;/ref&amp;gt;, biroq boshqa bir qancha tadqiqotlarda bu oʻz [[isobt]]ini topmadi. Bundan tashqari boshqa dizaynlarda ustida oʻtkazilgan koʻplab sinovlar August Dvorak tadqiqotlari kabi soxtalashtirilgani maʼlum boʻldi. [[Iqtisodchi]] Stan Liebowitz va Stiven Margolislarning fikricha, tadqiqotlarning samaraliroq boʻlishidan qatʼiy nazar bu tadqiqotlar befoyda edi&amp;lt;ref&amp;gt;https://en.wikipedia.org/wiki/QWERTY#cite_note-fable-58&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bunday alternativ dizaynlardan faqat Dvorak klaviaturasi taniqliroq, boshqa alternativ Kolemak esa qisman QWERTY-ga asoslangan va baʼzi tadqiqotchilar buni QWERTY-dan koʻra oʻrganish osonroq deb oʻylashadi&amp;lt;ref&amp;gt;https://en.wikipedia.org/wiki/QWERTY#cite_note-colemak-carpalx-59&amp;lt;/ref&amp;gt;. Koʻpgina zamonaviy kopmyuter [[operatsion tizim]]lari ushbu va boshqa alternativlarni maxsus rejim sozlamalari orqali qoʻllab quvvatlaydi.&lt;br /&gt;
== Mobil telefonlar uchun QWERTY klaviturasi ==&lt;br /&gt;
[[File:Nokia E55 01.jpg|thumb| Nokia E55 uchun QWERTY klaviaturasi.]]&lt;br /&gt;
[[Mobil telefon]]larda QWERTY klaviaturasining [[kombinatsiya]]si bitta tugmaga ikkita harf biriktirilishi orqali qoʻllanadi. Bunda „Q“ va „W“ harfi bir tugmaga biriktirilgan boʻladi va [[foydalanuvchi]] „Q“ ni kiritishi uchun bir marta „W“ ni yozish uchun esa ikki marta tugmani bosishi kerak. Bu uslubda tugmalar soni kamayashi bilan birga ularning joyi ham kamayadi. Bu mobil telefonlar uchun foydalidir&amp;lt;ref&amp;gt;http://www.gsmarena.com/glossary.php3?term=half-qwerty-keyboard&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
== Manbalar ==&lt;br /&gt;
{{manbalar}}&lt;br /&gt;
== Foydalanilgan adabiyotlar ==&lt;br /&gt;
* [https://repository.kulib.kyoto-u.ac.jp/dspace/bitstream/2433/139379/1/42_161.pdf On the Prehistory of QWERTY]&lt;br /&gt;
* [https://www.unicode.org/L2/L2013/13155-cedilla-comma.pdf Comments on cedilla and comma below]&lt;br /&gt;
== Havolalar ==&lt;br /&gt;
* https://web.archive.org/web/20060113120201/http://www.eh.net/encyclopedia/article/puffert.path.dependence&lt;br /&gt;
* https://web.archive.org/web/20080527223912/http://www.ideafinder.com/history/inventions/qwerty.htm&lt;br /&gt;
* https://web.archive.org/web/20110708055946/http://www.bakwaash.com/2011/07/05/mobile-phone-termonologies/&lt;br /&gt;
* https://web.archive.org/web/20160502220014/http://merelinc.com/art-and-design/qwerty-android-phones-amazing-buttons&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Programmer</name></author>
	</entry>
</feed>