<?xml version="1.0"?>
<feed xmlns="http://www.w3.org/2005/Atom" xml:lang="uz">
	<id>https://ziyosfera.uz/index.php?action=history&amp;feed=atom&amp;title=Rashiduddin</id>
	<title>Rashiduddin - Oʻzgarishlar tarixi</title>
	<link rel="self" type="application/atom+xml" href="https://ziyosfera.uz/index.php?action=history&amp;feed=atom&amp;title=Rashiduddin"/>
	<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ziyosfera.uz/index.php?title=Rashiduddin&amp;action=history"/>
	<updated>2026-11-20T02:55:28Z</updated>
	<subtitle>Ziyosferadagi mazkur sahifaning oʻzgarishlar tarixi</subtitle>
	<generator>MediaWiki 1.45.1</generator>
	<entry>
		<id>https://ziyosfera.uz/index.php?title=Rashiduddin&amp;diff=226606&amp;oldid=prev</id>
		<title>Programmer: Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi.</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ziyosfera.uz/index.php?title=Rashiduddin&amp;diff=226606&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2026-08-07T15:44:28Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;b&gt;Yangi sahifa&lt;/b&gt;&lt;/p&gt;&lt;div&gt;{{Davlat arbobi&lt;br /&gt;
| ismi        = Rashiduddin&lt;br /&gt;
| tasvir            =&lt;br /&gt;
| tasvir tavsifi            = Rashiduddinning [[Hamadon]]dagi haykali&lt;br /&gt;
| eni    = 252px&lt;br /&gt;
| tavallud sanasi      = taxminan 1247-yilda,&lt;br /&gt;
| tavallud joyi     = [[Hamadon]]&lt;br /&gt;
| vafot sanasi = 18.7.1318&lt;br /&gt;
| vafot joyi = [[Tabriz]], [[Hulokuiylar]] davlati&lt;br /&gt;
| otasi = Imodud-Davla Abul Xayr&lt;br /&gt;
| vorisi = Gʻiyosiddin Rashidiy&lt;br /&gt;
| kasbi = [[vazir]] ([[Hulokuiylar|Hulokuiylar davlatida]]), [[shifokor]], tarixchi, ilohiyotchi&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Rashiduddin&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;, (toʻliq ismi) Rashiduddin Fazlulloh ibn Imomuddavla Abulxayr Hamadoniy, at-Tabib — [[Eron]] [[tarix]]chisi va davlat [[arbob]]i.&lt;br /&gt;
== Kelib chiqishi ==&lt;br /&gt;
Rashiduddin Fazlulloh ibn Abu al-Xayr Ali Hamadoniy taxminan 1247-yilda Eronning [[Hamadon]] shahrida tugʻilgan. U [[yahudiy]] olimlarining oddiy oilasidan chiqqan deb taxmin qilinadi. Rashiduddinning bobosi, Tabib Muvoffiq ad-Davla Nizoriy Rukniddin Xurshoh muzofotidan boʻlgan. 1256-yil oxirida Ismoiliy qalʼalari qulagandan soʻng, u oʻgʻli (Rashidning otasi) bilan Moʻgʻul xoni [[Huloku]] xizmatiga qoʻshildi.&lt;br /&gt;
Rashiduddin [[islom]]ni qabul qilishidan oldin Rashid ad-Davla nomi bilan tanilgan (taxminan 1277, sanasi munozarali). 1318-yilda qatl etilgandan soʻng, uning boshi «bevafo yahudiyning oʻldirilishini eʼlon qilib» [[Tabriz]] atrofida olib borilgan&amp;lt;ref name=&amp;quot;eje&amp;quot;&amp;gt;ЭЕЭ|13467|Рашид ад-Дин&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
Boshqa tomondan, Rashiduddinning yahudiy ekanligi haqidagi maʼlumotlar uning dushmanlari tomonidan chiqarilgan degan qarashlar ham bor va shu bois uning yahudiy ekanligiga koʻpchilik shubha bilan qaraydi&amp;lt;ref name=&amp;quot;p17&amp;quot;&amp;gt;Петрушевский И. П. Рашид-ад-дин и его исторический труд. С. 17.&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
 &lt;br /&gt;
== Siyosiy martabasi ==&lt;br /&gt;
Rashiduddin davlat xizmatiga [[Hulokuiylar]]dan [[Abaqaxon]] (1265-1282) davrida kirgan. Ehtimol, u moliya boʻlimida xizmat qilgan va shu bilan birga saroy shifokori ham boʻlgan. Oʻrta asrlarda [[tibbiyot]] boshqa tabiiy fanlardan alohida ajralib turmagan, u ham [[matematika]], [[kimyo]] va [[astrologiya]] singari fanlar kabi [[moʻgʻul]] elxonlari tomonidan alohida qadrlangan. Rashiduddin oʻz davrida [[tibbiyot]] va [[botanika]] fanlari rivojiga oʻzining munosib hissasini qoʻshgan.&lt;br /&gt;
1298—1317-yillari [[Eron]]dagi [[moʻgʻullar|moʻgʻul]] hukmdorlari [[Gʻozonxon]], Uljaytuxon, Abu Saʼid saroyida [[vazir]] lavozimida faoliyat yuritgan. Amalda davlatni idora etgan.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Islohotlari ==&lt;br /&gt;
[[Gʻozonxon]] hukmronligining boshida davlat chuqur iqtisodiy inqirozga yuz tutdi. Oʻzgarishlar zarurligini anglagan Gʻozonxon, taxtga oʻtirishdan oldin ham, amir Navroʻzning maslahati bilan [[islom]]ni qabul qildi va keyin uni davlat diniga aylantirdi. Ushbu qadam unga markaziy hukumatni mustahkamlashdan manfaatdor boʻlgan Eron maʼnaviy va byurokratik zodagonlari bilan yaqinlashishga imkon berdi. Merosxoʻr rasmiy Rashiduddinning eng yuqori lavozimiga koʻtarilish xuddi shu maqsadga xizmat qildi. Rashiduddin oʻzining xronikasida islohotlarni amalga oshirishdagi barcha xizmatlarni faqat elxon tashabbusi ekanligini taʼkidlaydi. Biroq, Rashidning yozishmalaridan [[Gʻozonxon]] islohotlar uning vaziri (Rashiduddin)ning siyosiy gʻoyalariga ekanligi maʼlum boʻladi&amp;lt;ref name=&amp;quot;p17&amp;quot;/&amp;gt; Rashiduddin markaziy hokimiyatni mustahkamlash tarafdori boʻlgan. Uning siyosiy gʻoyalari [[Nizomulmulk]] va [[Malikshoh]] davridagi Saljuqiylar davlati edi&amp;lt;ref name=&amp;quot;falina&amp;quot;&amp;gt;{{veb manbasi|muallif=Фалина А. И.|url=http://www.vostlit.info/Texts/rus16/Rasidaddin_perepiska/pred.phtml|sarlavha=Рашид ад-Дин и его переписка|kirish sanasi=2008-08-07|deadlink=no}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.. Rashid quyidagilarni zarur deb hisoblagan: elxonlar va moʻgʻul elitasi tomonidan Eron davlatchiligi anʼanalarini oʻzlashtirish; turk-moʻgʻul koʻchmanchi zodagonlarning markazdan qochishga intilishlariga qarshi kurash; renta soligʻi miqdorini qatʼiy belgilash va &amp;quot;raʼiyatlar&amp;quot; - dehqonlar va kambagʻal shahar aholisining ahvolini yumshatish va ularning soliqqa tortiladigan toʻlov qobiliyatini oshirish uchun moliyaviy apparatni takomillashtirish; vayron qilingan sugʻorish tizimini qayta qurish va qishloq xoʻjaligi, hunarmandchilik, savdo va shahar hayotini oʻz izniga solish. Rashiduddin tashabbusi bilan oʻtkazilgan Gʻozonxon [[islohot]]lari mahalliy [[mulkdor]]lar ahvolini yengillashtirib, [[moʻgʻul]] amaldorlari oʻzboshimchaligiga barham bergan. [[Mamlakat]]da [[xoʻjalik]] tiklana boshlagan, yerlar [[iqto]] tarzida [[moʻgʻul]] harbiy boshliqdariga boʻlib berilgan. Rashiduddin [[vazirlik|vazirligi]] davrida mamlakatda eng yirik yer egasiga aylangan.&lt;br /&gt;
Islohotlar natijasida mamlakat iqtisodiyoti biroz tiklandi. Bunga nafaqat Jomiy at-tavorih va Rashiduddinning boshqa yozishmalari, balki boshqa tarixchilarning, masalan, [[Hofizi Abru]] va Muhammad ibn Hindushoh Naxchevoniyning xabarlari ham baho berishi mumkin. [[Qazviniy Hamidulloh Ibn Abu Bakr Mustavfiy]] «Nuzhat ulqulub» (taxminan 1340-yilda yozilgan) geografik asarida Eronning bir qator mintaqalarida iqtisodiy oʻsish boʻlganligini tasvirlaydi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Hokimiyatdan ketishi va qatl etilishi ==&lt;br /&gt;
Uljaytuning oʻgʻli Abu Said Bahodirxon 1317-yil oʻrtalarida oʻn ikki yoshida taxtga oʻtirdi. Moʻgʻullarning suldus qabilasidan chiqqan amir Choʻbon uning qoʻl ostida haqiqiy hukmdorga aylandi. Choʻbonning qoʻllab-quvvatlashi tufayli ikkinchi vazir Tojiddin Alishoh kuchaytirildi. Turli fitnalar orqali u Rashiduddinni hokimiyatdan chetlashtirdi (1317). Rashid, ilgari Saʼdiddin singari, davlat mablagʻlarini oʻgʻirlashda ayblangan. Keyin u oʻz oʻgʻli «sharbatdor» lavozimidagi Ibrohimga, Uljaytunni zaharlashni buyurganlikda ayblandi. Ota va oʻgʻil Choʻbon tomonidan hibsga olingan, aybdor deb topilgan va 1318-yil 18-iyulda qatl qilingan (qilich bilan ikkiga boʻlib tashlangan)&amp;lt;ref&amp;gt;По сведениям Хафиз-и Абру. См.: Али-заде А. А. Указанное сочинение. С. 79.&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Adabiy merosi ==&lt;br /&gt;
Rashiduddin — yirik [[olim]] boʻlgan. U tarixdan tashqari [[tibbiyot]], [[tabiiy fanlar]] va [[ilohiyot]]ga doir [[risola]]lar yozgan. Uning «[[Jome at-tavorix|Jomeʼ at-tavorix]]» asari Hulokuiylar davlati tarkibidagi mamlakatlarning [[siyosat|siyosiy]], [[ijtimoiy fanlar|ijtimoiy]] va [[iqtisodiyot|iqtisodiy]] tarixi, etnologiyasi, [[til]]i boʻyicha muhim manbadir&amp;lt;ref&amp;gt;[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
Rashiduddin tabiatshunoslik, qishloq xoʻjaligi texnologiyasi va qurilish haqidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;«Kitob al-ahyo val-asar»&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; qomusiy asarini yozgan. U &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;«Miftoh at-tafosir»&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; (&amp;#039;&amp;#039;Tafsirlar kaliti&amp;#039;&amp;#039;) [[Qurʼon]]i karim [[tafsir]]ini hamda arab tiliga tarjima qilingan &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;«Majmuʼayi Rashidiyya»&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; (&amp;#039;&amp;#039;Rashid asarlari toʻplami&amp;#039;&amp;#039;) nomi bilan mashhur boʻlgan [[Shofiʼiylik]]ka oid yana uchta asarni yozgan.&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;«Muqotiboti Rashidiy»&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; (yoki &amp;#039;&amp;#039;Munshooti Rashidiy&amp;#039;&amp;#039;) - Rashiduddinning yozishmalari hisoblanib, [[Eron]] [[tarix]]i, muallifning siyosiy qarashlari va uning [[iqtisodiyot]]i haqida qimmatli maʼlumotlar mavjud. 53 ta maktubdan, shu jumladan Rashiduddinga turli shaxslardan kelgan 4 ta xat, qolganlari oʻgʻillariga, turli musulmon ulamolar, harbiy va fuqarolik amaldorlariga yuborilgan xatlardan iborat. Ular Gʻiyosiddin Muhammad Rashidiy (1327-1336) vazirligi davrida uning kotibi Muhammad Abarkuhiy tomonidan &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;«Savonih al-afkori Rashidiy»&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; (&amp;#039;&amp;#039;Rashidning fikrlari va mulohazalari&amp;#039;&amp;#039;) nomli kitobga birlashtirildi. Rashiduddinning mol-mulki roʻyxati bilan yozilgan irodasini oʻz ichiga olgan xat eng katta qiziqish uygʻotadi. Maktublarning uslubi bir xil emas, ehtimol baʼzi bir qismini vazirning kotiblari yozgan&amp;lt;ref name=&amp;quot;falina&amp;quot;/&amp;gt; Yozishmalarning haqiqiyligi toʻgʻrisida asossiz shubhalar mavjud edi&amp;lt;ref&amp;gt;Masalan, R. Levi bu &amp;lt;nowiki&amp;gt;XV&amp;lt;/nowiki&amp;gt; asrdan Hindistonda qalbaki tarzda yozilgan deb hisoblaydi. qar.: Петрушевский И. П. Рашид-ад-дин и его исторический труд. С. 8.&amp;lt;/ref&amp;gt;...&lt;br /&gt;
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, Rashiduddin buyuk va ijodkor shaxsiyat, turk [[xalq]]larining buyuk tarixchisi, T.ning “Jomi’u-t-tavorix”, “Maktublar”i birinchi manba sifatida juda katta ilmiy ahamiyatga ega; R. “Jomi’u-t-tavorix” shoh  [[asar]]ining M. Alizoda amalga oshirgan ([[Baku]], [[1957-yil]]) tarjimasi, tadqiqoti va A.Xetagurovlar tarjimasi-tadqiqotlari favqulodda ahamiyatga ega. &lt;br /&gt;
Professor A.Z.V. To‘g‘onning “Xo‘laguxonlar davlati  iqtisodiy va madaniy taraqqiyoti” ([[Istanbul]], 1965-yil) monografiyasi xulosalari muhim&amp;lt;ref&amp;gt;Oʻrta asr sharq allomalari va mutafakkirlarining tarixiy-falsafiy merosi ensiklopediyasi. – Samarqand. Imom Buxoriy xalqaro markazi, 2016. – B. 501.&amp;lt;/ref&amp;gt;..&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Manbalar ==&lt;br /&gt;
{{manbalar}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{OʻzME}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{chala}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Turkum:Kishilar]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:Tarixiy shaxslar]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:Tarixchilar]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:Eron tarixi]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:1247-yilda tugʻilganlar]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:1318-yilda vafot etganlar]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Programmer</name></author>
	</entry>
</feed>