<?xml version="1.0"?>
<feed xmlns="http://www.w3.org/2005/Atom" xml:lang="uz">
	<id>https://ziyosfera.uz/index.php?action=history&amp;feed=atom&amp;title=Sinxrotron</id>
	<title>Sinxrotron - Oʻzgarishlar tarixi</title>
	<link rel="self" type="application/atom+xml" href="https://ziyosfera.uz/index.php?action=history&amp;feed=atom&amp;title=Sinxrotron"/>
	<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ziyosfera.uz/index.php?title=Sinxrotron&amp;action=history"/>
	<updated>2026-11-21T06:02:52Z</updated>
	<subtitle>Ziyosferadagi mazkur sahifaning oʻzgarishlar tarixi</subtitle>
	<generator>MediaWiki 1.45.1</generator>
	<entry>
		<id>https://ziyosfera.uz/index.php?title=Sinxrotron&amp;diff=782947&amp;oldid=prev</id>
		<title>Programmer: Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ziyosfera.uz/index.php?title=Sinxrotron&amp;diff=782947&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2026-08-11T04:45:55Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;b&gt;Yangi sahifa&lt;/b&gt;&lt;/p&gt;&lt;div&gt;[[Fayl:University_of_Michigan_synchrotron.jpg|thumb|To&amp;#039;g&amp;#039;ridan-to&amp;#039;g&amp;#039;ri uchastkalari bo&amp;#039;lgan &amp;quot;poyga yo&amp;#039;li&amp;quot; dizaynidan foydalanadigan birinchi sinxrotron, 300MeV. 1949 yilda Michigan universitetida Dik Kreyn tomonidan ishlab chiqilgan MeV elektron sinxrotroni.]]&lt;br /&gt;
Ushbu maqolani vikita`lim loyisai doirasida O`zMU Fizikasi talabasi Fatxullayeva Bahora tarjima qildi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Sinxrotron&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; - [[siklotron]]dan kelib chiqqan [[Zarracha tezlatgichi|zarrachalar tezlatgichining]] ma&amp;#039;lum bir turi bo&amp;#039;lib, unda tezlashuvchi zarrachalar nurlari sobit bo&amp;#039;lgan yopiq kontur bo&amp;#039;ylab harakatlanadi. Zarrachalar nurini o&amp;#039;zining yopiq yo&amp;#039;liga eguvchi [[Magnit maydon|magnit maydon orqali]] tezlashuv jarayonida vaqt o&amp;#039;tishi bilan ortadi va zarrachalarning ortib borayotgan [[kinetik energiya]]siga &amp;#039;&amp;#039;sinxronlashtiriladi&amp;#039;&amp;#039; .&amp;lt;ref&amp;gt;{{Kitob manbasi |editor=Chao |year=2013 |title=Handbook of Accelerator Physics and Engineering |edition=2nd |publisher=World Scientific |isbn=978-981-4417-17-4 |doi=10.1142/8543 |url=http://cds.cern.ch/record/384825}}&amp;lt;/ref&amp;gt; Sinxrotron keng ko&amp;#039;lamli ob&amp;#039;ektlarni qurishni ta&amp;#039;minlaydigan birinchi tezlatkich kontseptsiyalaridan biridir, chunki qurilma yordamida nurni fokuslash va tezlashtirishni turli qismlarga ajratish mumkin. Eng kuchli zamonaviy zarracha tezlatgichlari sinxrotron dizayni versiyalaridan foydalanib quriladi. Eng katta sinxrotron turidagi tezlatkich, shuningdek, dunyodagi eng katta zarracha tezlatgichi, {{Convert|27|km|mi|-circumference|adj=mid}} 2008 yilda [[CERN|Yevropa yadroviy tadqiqotlar tashkiloti]] (CERN) tomonidan Jeneva, Shveysariya yaqinida qurilgan [[Katta adron kollayderi|yirik adron kollayderi]] (LHC). U proton nurlarini 6,5 tera energiyagacha tezlashtira oladi&amp;amp;nbsp;[[elektronvolt]]lar (TeV yoki 10 &amp;lt;sup&amp;gt;12&amp;lt;/sup&amp;gt; eV).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Sinxrotron printsipi 1944 yilda [[Vladimir Veksler]] tomonidan ixtiro qilingan.&amp;lt;ref&amp;gt;{{Jurnal manbasi|first1=V. I.|last=Veksler|title=A new method of accelerating relativistic particles|journal=[[Comptes Rendus de l&amp;#039;Académie des Sciences de l&amp;#039;URSS]]|volume=43|number=8|year=1944|pages=346–348|url=http://lhe.jinr.ru/rus/veksler/wv0/publikacii/1944Veksler.pdf|access-date=2023-06-08|archivedate=2017-05-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170510094057/http://lhe.jinr.ru/rus/veksler/wv0/publikacii/1944Veksler.pdf}}&amp;lt;/ref&amp;gt; [[Edwin McMillan|Edvin Makmillan]] 1945 yilda birinchi elektron sinxrotronni yaratdi va Vekslerning kashfiyotidan bexabar holda mustaqil ravishda dunyoga tanitdi (bu faqat [[Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi|Sovet]] jurnalida mavjud edi, garchi ingliz tilida bo&amp;#039;lsa ham).&amp;lt;ref&amp;gt;{{Veb manbasi |muallif=J. David Jackson and W.K.H. Panofsky |sarlavha=EDWIN MATTISON MCMILLAN: A Biographical Memoir |url=http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/mcmillan-edwin.pdf |nashriyot=[[National Academy of Sciences]] |yil=1996}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;cern-50 years&amp;quot;&amp;gt;{{Veb manbasi |muallif=Wilson |sarlavha=Fifty Years of Synchrotrons |url=http://accelconf.web.cern.ch/accelconf/e96/PAPERS/ORALS/FRX04A.PDF |nashriyot=[[CERN]] |qaralgan sana=2012-01-15 |arxivsana=2016-03-04 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20160304084320/http://accelconf.web.cern.ch/AccelConf/e96/PAPERS/ORALS/FRX04A.PDF }}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Veb manbasi |muallif=Zinovyeva |ism=Larisa |sarlavha=On the question about the autophasing discovery authorship |url=http://www.larisa-zinovyeva.com/%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE-%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%B8%D1%8F-%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B8/ |qaralgan sana=2015-06-29}}&lt;br /&gt;
&amp;lt;/ref&amp;gt; Birinchi proton sinxrotroni ser Markus Olifant&amp;lt;ref name=&amp;quot;cern-50 years&amp;quot; /&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Jurnal manbasi|last=Rotblat|first1=Joseph|title=Obituary: Mark Oliphant (1901–2000)|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2000-09-28_407_6803/page/468|journal=Nature|volume=407|issue=6803|pages=468|year=2000|doi=10.1038/35035202|pmid=11028988}}&amp;lt;/ref&amp;gt; tomonidan ishlab chiqilgan va 1952 yilda qurilgan&amp;lt;ref name=&amp;quot;cern-50 years&amp;quot; /&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Ishlash printsipi ==&lt;br /&gt;
Sinxrotron birinchi siklik zarracha tezlatgichi [[siklotron]]dan kelib chiqgan. Klassik [[siklotron]] ham doimiy yo&amp;#039;naltiruvchi [[magnit maydon]]dan, ham doimiy chastotali [[elektromagnit maydon]]dan foydalansa (va [[Klassik mexanika|klassik yaqinlashuvda]] ishlaydi), uning vorisi [[Siklotron|izoxron siklotron]] ortib borayotgan relativistik massaga moslashib, yo&amp;#039;naltiruvchi magnit maydonning mahalliy o&amp;#039;zgarishlari bilan ishlaydi. tezlanish paytidagi zarrachalar.&amp;lt;ref&amp;gt;{{Jurnal manbasi|last=McMillan|first1=Edwin M.|date=February 1984|title=A history of the synchrotron|url=http://physicstoday.scitation.org/doi/10.1063/1.2916080|journal=Physics Today|language=en|volume=37|issue=2|pages=31–37|doi=10.1063/1.2916080|issn=0031-9228}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Fayl:Cosmotron_(PSF).png|thumb|Kosmotronning chizmasi]]&lt;br /&gt;
Sinxrotronda bu moslashuv magnit maydon kuchini fazoda emas, balki vaqt bo&amp;#039;yicha o&amp;#039;zgartirish orqali amalga oshiriladi. [[Yorugʻlik|Yorug&amp;#039;lik]] tezligiga yaqin bo&amp;#039;lmagan zarralar uchun qo&amp;#039;llaniladigan elektromagnit maydonning chastotasi ham ularning doimiy bo&amp;#039;lmagan aylanish vaqtiga qarab o&amp;#039;zgarishi mumkin. Zarrachalar energiya olishi bilan bu parametrlarni mos ravishda oshirib, tezlanish oladi va ularning aylanish yo&amp;#039;li  doimiy bo&amp;#039;ladi. Bu zarrachalar uchun vakuum kamerasini oldingi, ixcham tezlatgich dizaynlarida bo&amp;#039;lgani kabi diskga o`xshash emas, balki katta yupqa [[Tor (jism)|torus]] bo&amp;#039;lishiga imkon beradi. Shuningdek, vakuum kamerasining yupqa profili magnit maydonlardan siklotronga qaraganda samaraliroq foydalanish imkonini berdi. Bu esa kattaroq sinxrotronlarni iqtisodiy jihatdan samarali qurish imkonini berdi. &lt;br /&gt;
[[Fayl:Aust.-Synchrotron-Interior-Panorama,-14.06.2007.jpg|right|thumb|320x320px| Avstraliya Sinxrotron inshootining ichki qismi, sinkrotron yorug&amp;#039;lik manbai . Tasvirda ustunlik qiluvchi o&amp;#039;ng tomonda nur chizig&amp;#039;ini ko&amp;#039;rsatadigan saqlash halqasi . Saqlash halqasining ichki qismi sinxrotron va linakni o&amp;#039;z ichiga oladi.]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Ilovalar ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Hayotiy fanlar: [[Proteinlar|oqsil]] va yirik molekulali [[kristallografiya]]&lt;br /&gt;
* LIGA asosidagi mikrofabrikatsiya&lt;br /&gt;
* [[Dori|Giyohvand moddalarni kashf qilish va tadqiqotlar]]&lt;br /&gt;
* Rentgen litografiyasi&lt;br /&gt;
* rentgen mikrotomografiyasi&lt;br /&gt;
* [[Rentgen nurlarining difraksiyasi|Kimyoviy moddalarni]] [[Spektroskopiya|tahlil qilish]], ularning tarkibini aniqlash&lt;br /&gt;
* Tirik hujayralarning dorilarga reaktsiyasini kuzatish&lt;br /&gt;
* Noorganik materiallar kristallografiyasi va mikroanaliz&lt;br /&gt;
* [[Fluoressensiya|Floresan]] tadqiqotlari&lt;br /&gt;
* [[Yarimoʻtkazgich|Yarimo&amp;#039;tkazgich]] materiallarini tahlil qilish va strukturaviy tadqiqotlar&lt;br /&gt;
* [[Geologiya|Geologik]] materiallar tahlili&lt;br /&gt;
* Tibbiy tasvir&lt;br /&gt;
* [[Saraton (kasallik)|Saratonning]] ayrim shakllarini davolash uchun zarracha terapiyasi&lt;br /&gt;
* Radiometriya : detektorlarni kalibrlash va radiometrik standartlar&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Foydalanilgan adabiyotlar ==&lt;br /&gt;
{{Manbalar|2}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Turkumsiz|date=Aprel 2024}}&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Programmer</name></author>
	</entry>
</feed>