<?xml version="1.0"?>
<feed xmlns="http://www.w3.org/2005/Atom" xml:lang="uz">
	<id>https://ziyosfera.uz/index.php?action=history&amp;feed=atom&amp;title=Tol</id>
	<title>Tol - Oʻzgarishlar tarixi</title>
	<link rel="self" type="application/atom+xml" href="https://ziyosfera.uz/index.php?action=history&amp;feed=atom&amp;title=Tol"/>
	<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ziyosfera.uz/index.php?title=Tol&amp;action=history"/>
	<updated>2026-11-22T20:17:15Z</updated>
	<subtitle>Ziyosferadagi mazkur sahifaning oʻzgarishlar tarixi</subtitle>
	<generator>MediaWiki 1.45.1</generator>
	<entry>
		<id>https://ziyosfera.uz/index.php?title=Tol&amp;diff=235421&amp;oldid=prev</id>
		<title>Programmer: Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi.</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ziyosfera.uz/index.php?title=Tol&amp;diff=235421&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2026-08-07T15:56:50Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;b&gt;Yangi sahifa&lt;/b&gt;&lt;/p&gt;&lt;div&gt;{{Maʼnolari|Tol (maʼnolari)}}&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Tol&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ({{lang|la|&amp;#039;&amp;#039;Salix&amp;#039;&amp;#039;}}) – [[toldoshlar]] oilasiga mansub [[daraxt]]lar va [[buta]], [[chalabutalar|chala butalar]] [[turkum]]i. 300 [[tur (biologiya)|tur]]i maʼlum. Asosan, moʻʼtadil mintaqada, [[Yevropa]] va [[Shimoliy Amerika]]da tarqalgan. [[Oʻrta Osiyo]]da 22 turi bor. Daraxtlarining xodasi yoʻgʻon, poʻsti dagʻal, [[barg]]lari navbat bilan joylashgan. Baʼzilari bargi yozilguncha, boshqalari bargi yozilgandan keyin yoki bargi yozilishi bilan bir vaqtda gullaydi. Ikki yoshli [[novda]]lari kuchala chiqaradi. [[Gul]]lari ikki uyli, bir jinsli, mart-aprel oylarida gullaydi. Mevasi [[koʻsakcha]]. 25-30 kunda yetiladi. [[Urugʻ (oʻsimliklar)|Urugʻ]]i mayda, ochiq va nam yerda tez, yaʼni 5-10 soatda unib chiqadi. 15-20 kundan keyin unish qobiliyatini yoʻqotadi. Qalamchasidan, [[poya]] (xoda)sidan, parxishdan yaxshi koʻpayadi. Oʻzbekistonda [[oq tol]], qora tol, ignabarg tol, [[majnuntol]], suvtol, turon tollari kabi turlari tarqalgan. Oq tolning ({{lang|la|&amp;#039;&amp;#039;S. alba&amp;#039;&amp;#039;}}) balandligi 10–15 m. yogʻoch tanasi [[poʻstloq|poʻstlogʻi]] toʻq kulrang, sur. [[tana]]sining diametri 1,5 gacha, Qora tolning ({{lang|la|&amp;#039;&amp;#039;S. excelsa&amp;#039;&amp;#039; Gmel.}}) daraxt novdalari rangi qoʻngʻir qizgʻish. Tez oʻsadi. Issiqqa chidamli, shoʻrxok yerlarda ham yaxshi oʻsadi. [[Qalamcha]]si va poyasi ekib oʻstiriladi. Obodonlashtirish va xoʻjalik ehtiyojlari uchun koʻp ekiladi. Ignabargli tol ({{lang|la|&amp;#039;&amp;#039;S. acutifolia&amp;#039;&amp;#039;}}) – [[daryo|dare]] boʻylarida, kichik kichik [[suv havzasi|suv havzalari]], ariklar, xonadonlar atrofida usadi. Kuryuqchilikka, shoʻrxokka chidamli. Novdalari nozik va ingichka. Bal. 2–4 m; majnuntol ({{lang|la|&amp;#039;&amp;#039;S. babylonica&amp;#039;&amp;#039;}}) – bal. 8–10 m ga yetadi. [[Manzarali oʻsimliklar|Manzarali daraxt]] sifatida oʻstiriladi; suvtol yoki Vilgelms toli ({{lang|la|&amp;#039;&amp;#039;S. wilhelmsiana Bieb.&amp;#039;&amp;#039;}}) – buta, novdasi ingichka, uzun, [[choʻl]], adir, togʻ zonalaridagi toʻqayzorlarda uchraydi. Olga toli ({{lang|la|&amp;#039;&amp;#039;S. olgae&amp;#039;&amp;#039; Rgl.}}) – yirik buta, novdalari rangi korakizil yoki sariq; Nedzvetskiy toli ({{lang|la|&amp;#039;&amp;#039;S. niedzwieckii&amp;#039;&amp;#039; Goerz}}) – past boʻyli daraxt, pishgan novdalari qizgʻish yoki qoʻngʻir. Daryo [[sohil]]larida oʻsadi. Turon toli ({{lang|la|&amp;#039;&amp;#039;S. turanica&amp;#039;&amp;#039; Nas.}}) – togʻ va tog oldi toʻqaylarida toʻptoʻp boʻlib oʻsadi. Katta buta, balandligi 5–6 m. Barglari uzunligi 12 sm, novdasi och sariq. Novdalaridan har xil savatlar toʻqiladi. Koʻkalamzorlashtirish, obodonlik, ihota oʻrmonzorlari tashkil etish, yogʻoch va xoda olish uchun ekiladi. Qadimdan tol yogʻochidan qurilish materiallari, toqi, ishkom, soʻri, har xil buyumlar, beshik, bolalar oʻyinchoqlari, ketmon va belkurak dastalari yasashda foydalaniladi{{OʻzME-T}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Botanik tasnifi ==&lt;br /&gt;
Tol-Salix L. hayotiy shakllariga koʻra yirik [[daraxt]] va [[Buta|butalar]] boʻlib, balandligi 20-35 m poyasining eni 1 m gacha, baʼzi turlari butalar hisoblanadi. Shoxlanishi simpodial tipda boʻlib, yirik shox-shabbalarni hosil qiladi. Ikki uyli. Poʻstlogʻi kulrang, yoʻl-yoʻl yorilgan. Qari novdalari silliq, yosh novdalari esa tuklar bilan qoplangan. [[Barg|Barglari]] oddiy, ketma- ket joylashgan, yon bargchali, bandli. Bargi butun, lansetsimon, ustki qismi yashil tovlanadi, bargning ostki qismi esa kumushsimon oqish tovlanadi. [[Gul|Gullari]] kichik, gulqurgʻonsiz, ayrim jinsli isirgʻalar [[Toʻpgul|toʻpgulda]] toʻplanadi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Gul va nektardonlarning tuzilishi ==&lt;br /&gt;
Gullari kichik, gulqurgʻonsiz, ayrim jinsli isirgʻalar toʻpgulda toʻplanadi. Erkak gullari sariq koʻrinishida 2-5 changchili va nektardonlari ikkita bezsimon shaklda. Urugʻchi gullari yashil rangli, ikki mevachibargdan hosil boʻlgan bir bezchali nektardondan iborat. Urugʻchilari silliq, oʻtroq yoki qisqa gulbandli. Bularda nektardonlar urugʻchi gullarda urugʻchining, erkak gullarda esa [[Changchi|changchilarning]] rudimentlashuvidan hosil boʻlgan. Urugʻchi gullarda tuguncha asosida toʻgʻri burchakli shakldagi tuzilma nektardonni koʻrish mumkin. Salix turlarida floral nektardondan tashqari ekstrofloral nektardonlar yaʼni bargda hosil boʻladigan nektardonlar ham mavjud. Tolning nektardonlari, gullashi barglari yozilmasdan oldin boshlanadi. Barg yaproqlarining kattalashuvi va yozilishi bilan gulshira ajralish jarayoni toʻxtaydi. Tol turlarining gullashi aprel oyi oxiri-may oyining boshiga toʻgʻri keladi. Bu vohada togʻ sharoitiga ob-havoning, yaʼni bahorning erta yoki kech kelishiga qarab gullash muddati oʻzgaradi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Tol-Salix L. turlarning xilma xilligi ==&lt;br /&gt;
[[Toldoshlar]] – Salicaceae oilasining yer yuzida 350-370 turi tarqalgan boʻlib, bu turlar, asosan, oʻrta iqlimli sharoitda oʻsadi. Ular hayotiy shakllariga koʻra [[daraxt]] va [[Buta|butalardir]]. [[Surxondaryo viloyati|Surxondaryo]] florasida [[Salix alba]], [[Salix linearifolia]], [[Salix olgae]], [[Salix capisii]], [[Salix withelmsiana]], [[Salix caesia]], [[Salix niedzwinski]], [[Salix karelinii]], [[Salix turanica]], [[Salix songorica]] va boshqa turlari Pomir-Oloy togʻ tizimini [[daryo]] vodiylarida oʻtkazilgan tadqiqotlarda tavsiflashgan. Sangardak-Toʻpalang [[Suv havzasi|suv havzasida]] [[Salix blackii]], [[Salix niedzwinski]], [[Salix micaus]], [[Salix oxica]], [[Salix ferganensis]], [[Salix linearifolia]] turlari 6-8 m daraxt va 2-3 m boʻlgan butalar tavsiflangan&amp;lt;ref&amp;gt;{{Kitob manbasi|title=Растительные ресурсы Гиссарского хребта (бассейна реки Тупаланг)|author=Дробов В.П.|publisher=Изд.АНУзР|location=Ташкент|year=1951|page=72}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. [[Mustaqil davlatlar hamdoʻstligi|MDH]] hududida 170 dan ortiq tarqalgan boʻlib, ularni asalshirali oʻsimlik sifatida amaliy ahamiyati taʼriflangan.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Tol oʻsimligining ahamiyati ==&lt;br /&gt;
Tol turlari amaliy ahamiyatiga koʻra xilma-xildir. Bu oʻsimliklar qadimdan togʻ daryo oʻzanlari, toʻqayzorlarda keng tarqalgan boʻlib, aholi tomonidan [[Manzarali oʻsimliklar|manzarali oʻsimlik]] sifatida koʻp ekilgan va [[Suv havzasi|suv havzalari]] atrofida ekilishi bilan meliorativ vazifalarni bajargan. Tol oʻsimligi ekologik jihatdan suv saqlash, daryo oʻzanlari mustahkamligini saqlashda roli katta oʻsimlik hisoblanadi. Uning yosh novdalari [[Chorvachilik|chorva mollari]] va yovvoy oʻtxoʻr hayvonlar uchun ozuqadir. [[Sanoat|Sanoatda]] esa tol poʻstlogʻidan terini oshlash uchun, novdalaridan [[savat]], [[Mebel|mebellar]] tayyorlash uchun foydalaniladi. Mahalliy sharoitda hunarmandlar undan [[beshik]], baʼzi uy jihoz va anjomlari tayyorlashadi. Tol tez oʻsadi va yaxshi soya beradi, uning yigʻloqi shakllari, masalan, majnuntollar dam olish maskanlarida, hovuz, ariq yoqalarida goʻzal [[Landshaft|landshaftlar]] hosil qiladi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Tibbiyotda qoʻllanishi ==&lt;br /&gt;
Salix L. poʻstlogʻi glikozid salitsin (salitsil kislota), [[uglevodlar]], [[sellyuloza]], [[lignin]], [[oshlovchi moddalar]], antotsian, flavonoidlar, C vitamini saqlaydi. Undan tayyorlangan [[Preparat|preparatlar]] qon oqishini toʻxtatuvchi, ogʻriq qoldiruvchi, tinchlantiruvchi, antiseptik, isitma tushiruvchi, diuretik, shamollashga qarshi kasalliklarda qoʻllanadi. Uning qonning quyuqlashuviga qarshi taʼsiri yurak-qon tomirlari sistemasida tromb hosil boʻlishining oldini olish bilan muhimdir. [[Tibbiyot|Tibbiyotda]] va xalq tabobatida undan damlama va nastoykalar tayyorlab oʻpka shamollashlarida, tomoq ogʻriqlarida, varikozda, terlash hidini yoʻqotishda, bosh ogʻriqlarida ishlatiladi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Asalarichilikdagi ahamiyati ==&lt;br /&gt;
Salix L. turlari erta bahorda [[Asalari|asalarilar]] uchun [[gulshira]] va [[Gul changi|gulchangi]] beradi. Bunda bir oʻsimlikda 23,4-31 g. shakar yigʻilishi aniqlangan. L.Bulgakova oʻz kuzatishlarida Salix L. turlari gulshira va gulchangi berishi haqida qisqacha maʼlumot bergan&amp;lt;ref&amp;gt;{{Kitob manbasi|title=Медоносы кочевого пчеловодства|year=1961|author=Булгакова Л.Л.|coauthors=Суворин Ф.|publisher=Госиздат УзР|location=Ташкент|pages=28-31}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Kraxotin 1991 tol turlari gulchangi beradigan tur sifatida qaraydi. Shu sababdan uning [[Tabiat|tabiatda]] va manzarali oʻsimlik sifatida tarqalishi, [[Asalarichilik|asalarichilikda]] oʻz ahamiyatiga ega. Bundan tashqari tol turlarining gullash davri asalarida ozuqa tanqisligi boʻlgan erta bahor davriga toʻgʻri keladi. Salix turlari bahorning erta yoki kech kelishiga qarab turli vaqtlarda gullaydi. Bu esa asalarilar oilasining rivojlanishi davrida maʼlum darajada ozuqa bilan taʼminlaydi. Bu oʻsimlik tuproq-iqlim muhitiga talabchan emas va koʻpaytirish oson. Shuningdek, manzarali va ihota sifatida, xoʻjalik maqsadida ekiladi. Salix carpea L. turi keng maydonlarda ekilganda uning asal mahsuldorligi 150 kg/ga tashkil etgan&amp;lt;ref&amp;gt;{{Kitob manbasi|title=Географическая изменчивость нектаропродуктивности медоносных растений и медосборов. Из материалов XIX международного конгресса по пчеловодству|author=Аветисян Г.А.|edition=1963б|publisher=М., Сельхозгиз|page=118}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Uzoq Sharqda 70 dan ortiq Salix turlari yovvoyi holda keng tarqalgan boʻlib, noqulay sharoitda ham gulshira ajratishi, bularning turlarining birin-ketin gullashi natijasida gullash davri 30-35 kun davom etishi, yalpi maydonlardan 100-120 kg/ga asal olinishi qayd etilgan. Qulay ob-havo sharoitida kontrol uyalari 2 kg.gacha asal toʻplashi aniqlangan. Tol turlarining keng tarqalgani bois birinchi darajali gulchangi va gulshira beruvchi oʻsimlik hisoblanadi. [[Oʻzbekiston|Oʻzbekiston]] sharoitida tuqayzor, togʻ daryo oʻzanlarida tarqalgan turlarning vaqti biroz choʻzilib 25-30 kun davom etadi. Bu esa erta bahorda arilar uchun ozuqa tanqis boʻlgan davrga toʻgʻri keladi. Changchilari, urugʻchilari ham ikki mevachi barglardan hosil boʻlgan. Gulchangi yopishqoq va hasharotlar yigʻib olish uchun qulay boʻlgan gulchangi beradigan oʻsimlikdir. Gullab boʻlgandan soʻng changchi va urugʻchi shingillari toʻkilib ketadi.[[Fayl:Weeping Willow by Pond.jpg|thumb]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Manbalar ==&lt;br /&gt;
{{manbalar}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{OʻzME}} &amp;lt;!-- Bot tomonidan yaratildi --&amp;gt;&lt;br /&gt;
{{biology-stub}}&lt;br /&gt;
{{Authority control}}&lt;br /&gt;
[[Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:Dorivor oʻsimliklar]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:Shimoliy Amerika florasi]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Programmer</name></author>
	</entry>
</feed>