<?xml version="1.0"?>
<feed xmlns="http://www.w3.org/2005/Atom" xml:lang="uz">
	<id>https://ziyosfera.uz/index.php?action=history&amp;feed=atom&amp;title=Varaxsha</id>
	<title>Varaxsha - Oʻzgarishlar tarixi</title>
	<link rel="self" type="application/atom+xml" href="https://ziyosfera.uz/index.php?action=history&amp;feed=atom&amp;title=Varaxsha"/>
	<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ziyosfera.uz/index.php?title=Varaxsha&amp;action=history"/>
	<updated>2026-11-21T21:39:53Z</updated>
	<subtitle>Ziyosferadagi mazkur sahifaning oʻzgarishlar tarixi</subtitle>
	<generator>MediaWiki 1.45.1</generator>
	<entry>
		<id>https://ziyosfera.uz/index.php?title=Varaxsha&amp;diff=843979&amp;oldid=prev</id>
		<title>Programmer: Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://ziyosfera.uz/index.php?title=Varaxsha&amp;diff=843979&amp;oldid=prev"/>
		<updated>2026-08-11T06:53:40Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;b&gt;Yangi sahifa&lt;/b&gt;&lt;/p&gt;&lt;div&gt;{{koord|39.86400032639522|64.07324020468015}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Fayl:Varahsha..jpg|thumb|Varaxshaning Qizil zali rasmidan parcha]]&lt;br /&gt;
[[Fayl:Varaxsha 1.jpg|thumb|Eshik]]&lt;br /&gt;
[[Fayl:Varaxsha 2.jpg|thumb|Atrofi]]&lt;br /&gt;
[[Fayl:Varaxsha 3.jpg|thumb|Uylar]]&lt;br /&gt;
[[Fayl:Varaxsha 4.jpg|thumb|Uylar]]&lt;br /&gt;
[[Fayl:Varaxsha 5.jpg|thumb|Tepalik]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Varaxsha&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — qadimiy [[shahar]] harobasi. [[Buxoro]]dan 40&amp;amp;nbsp;km shimoliy-gʻarbda, Dashti Urganji [[koʻl]]ining qadimiy Rajfandun [[voha]]sida joylashgan. Varaxsha maydoni 9 [[gektar|ga]] va balandligi 10—20 metrli ulkan tepa shaklida saqlangan&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Tarixi ==&lt;br /&gt;
Varaxsha va uning atrofida [[Shishkin Vasiliy Afanasyevich|V. A. Shishkin]] (1937-39, 1947-54) keng koʻlamda arxeologik tadqiqotlar olib borgan; [[Muhammadjonov Abdulahad Raqimjonovich|A. Muhammadjonov]] (1975—77), O. V. Obelchenko (1977—79), G. V. Shishkina (1987—90) ham Varaxshaning ayrim qismlarida qazishmalar olib borishgan. Arxeologik qazishmalardan maʼlum boʻlishicha, Varaxsha mil. av. &amp;lt;nowiki&amp;gt;II&amp;lt;/nowiki&amp;gt; asrda bir-biriga tutashgan bir nechta [[istehkom]]li [[qishloq]]lar tarzida qad koʻtargan.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Varaxsha harobalarining shimoliy gʻarbida qadimiy [[qoʻrgʻon]]lardan birining tashqi devori hamda yarim doira shakldagi ichki sahni 4,5×5 metrli [[burj (qurilma)|burj]]i kavlab oʻrganilgan. Devorning qalinligi 1,8—1,9 m va hajmi 37×41×10 sm boʻlib xom [[gʻisht]]dan qurilgan. Devor va burjlarida ichki tomoni 38—40 sm, tashqarisi 75—80 sm, kengligi 20—22 sm boʻlgan [[paykon]]simon nishon tuynuklari ochilgan.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Mil. av. II—I-asrlarda va mil. I—II asrlarda Varaxsha va uning atrofida madaniy hayot gullagan&amp;lt;ref name=&amp;quot;GA3&amp;quot;&amp;gt;{{kitob manbasi |last1=Azarpay |first1=Guitty |last2=Belenickij |first2=Aleksandr M. |last3=Maršak |first3=Boris Il&amp;#039;ič |last4=Dresden |first4=Mark J. |title=Sogdian Painting: The Pictorial Epic in Oriental Art |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-03765-6 |page=201 |url=https://books.google.com/books?id=KVSPEN4ap_0C&amp;amp;pg=PA201 |language=en}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. &amp;lt;nowiki&amp;gt;III—IV&amp;lt;/nowiki&amp;gt; asrlarda Varaxsha tanazzulga uchragan. V asrda Varaxsha yana tiklanib Buxoroning qadimiy hukmdorlari — [[buxorxudotlar hokimligi|buxorxudotlarning]] qarorgohiga aylangan&amp;lt;ref name=&amp;quot;GA3&amp;quot;/&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;SFS&amp;quot;&amp;gt;{{kitob manbasi |last1=Starr |first1=S. Frederick |title=Lost Enlightenment: Central Asia&amp;#039;s Golden Age from the Arab Conquest to Tamerlane |date=2 June 2015 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-16585-1 |pages=118–119 |url=https://books.google.com/books?id=hWyYDwAAQBAJ&amp;amp;pg=PA118 |language=en}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Shu davrda Varaxsha mustahkam devor bilan oʻralgan, uning janubiy qismida [[ark]] qurilgan. VIII—X-asrlarda ayniqsa obod boʻlgan&amp;lt;ref name=&amp;quot;GA3&amp;quot;/&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{kitob manbasi |last1=Azarpay |first1=Guitty |last2=Belenickij |first2=Aleksandr M. |last3=Maršak |first3=Boris Il&amp;#039;ič |last4=Dresden |first4=Mark J. |title=Sogdian Painting: The Pictorial Epic in Oriental Art |date=January 1981 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-03765-6 |page=49 |url=https://books.google.com/books?id=KVSPEN4ap_0C&amp;amp;pg=PA49 |language=en}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Varaxsha va uning atroflari 12 kanal bilan sugʻorilib, Rajfandun vohasidagi eng yirik va markaziy qalʼalardan biriga aylangan.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Buxoro va [[Xorazm]] oraligʻidagi [[karvon]] yoʻli Varaxsha orqali oʻtgan&amp;lt;ref&amp;gt;[[Istaxriy]] va [[Ibn Havqal]] maʼlumotlari&amp;lt;/ref&amp;gt;. Har oʻn besh kunda Varaxshada bir kunlik, yil oxirida 20 kunlik bozor sayli (navroʻzi kasho varzon, yaʼni dehqonlar yangi yili) oʻtkazilgan&amp;lt;ref&amp;gt;[[Narshaxiy]]&amp;lt;/ref&amp;gt;. [[Buxorxudotlar hokimligi|Buxorxudotlar]] qarorgohi qilinishi bilan Varaxsha yirik shaharga aylangan. XI—XII asrlarda uning hududi eniga 6&amp;amp;nbsp;km dan ziyod boʻlgan. XII asrda Varaxsha vohasidagi hayot toʻsatdan nomaʼlum sabablarga koʻra toʻxtab qolgan.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Meʼmorligi va sanʼati ==&lt;br /&gt;
1949—54 yillarda Varaxsha [[tarix]]i va [[meʼmorlik|meʼmorligi]] oʻrganildi. Kvadrat shakldagi yirik xom gʻishtlardan qoʻshminora tarzida oʻrab chiqilgan balandligi 15 m boʻlgan [[tagkursi]]&amp;lt;nowiki/&amp;gt;larning biriga podsho [[Saroy (qasr)|saroy]]&amp;lt;nowiki/&amp;gt;i va ikkinchisiga soqchixonali [[darvozaxona]] bino qilingan. Arkning sharqiy qismida tomi [[ravoq]]simon [[gumbaz]] tarzida yopilgan uzun [[yoʻlak]]simon (navkarxona va darvozaxona) xonalar mavjud boʻlgan.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Arkning markazida janub tomoni [[mudofaa devorlari|mudofaa devori]]ga yondoshgan Varaxsha hukmdorining saroyi joylashgan. U [[Sharq]]iy (11,5×17 m) va [[Gʻarb]]iy (6,6×7,25 m) [[mehmonxona]] hamda Qizil xona ([[zal]]) (8,5×12 m) lardan iborat boʻlgan. Saroy gʻarb tomonidan 3 ravoqli ganchkori ustunlar oʻrnatilgan hashamatli peshayvon bilan oʻralgan. Ayvon ravoqlarining [[ustun]]lari va [[toqi]]lari [[ganchkorlik|ganchkori]] qabartma [[tasvir]]lar hamda turli xil girixlar bilan bezatilgan.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Saroyning Qizil xona va Sharqiy mehmonxonalari toʻla kavlab ochilgan. Xona devorlari mayda somonli [[loy]] suvoq ustidan yupqa ganch suvoq qilinib, [[devoriy rassomlik|devoriy rasmlar]] qizil, sariq, kulrang, qora, zangori, pushti va jigarrang [[boʻyoqlar]] bilan bezatilgan. Ularda turli xil [[manzara]]lar, [[fillar|fil]] mingan [[shahzoda]] va [[chokar]]larning old va ortdan chovut solgan [[qoplon]]lar bilan olishuvi; qayrilib [[nishon]]ga [[kamon]]dan [[oʻq-yoy|oʻq]] uzayotgan [[ot (hayvon)|ot]] ustidagi [[chavandozlar|chavandoz]], qanotli [[tuya]] shaklidagi [[oltin]] [[taxt]]da oʻtirgan hukmdor tasvirlangan. Sharqiy mehmonxona devorida tiz choʻkib, qoʻlida qadah tutgan malika, [[bel (asbob)|bel]]ida [[shamshir]], bir qoʻlida qisqich ushlagan podshoh, oʻrtada vazasimom [[otashgoh|otashgox]]da yonib turgan muqaddas olov-[[azarxoʻrro|azarxurro]], otashgoxdan oʻngda beliga xanjar taqilgan shahzodaning tiz choʻkib ibodat qilayotgan tasviri yoki sovut va dubulgʻa kiygan, qoʻllarida nayza, [[qalqon]] ushlagan [[suvoriy]]larning jang qilayotgan, shuningdek [[buta]]zor, [[toʻqay]] ichidagi ov manzarasi kabi tasvirlar ayniqsa diqqatga sazovordir&amp;lt;ref&amp;gt;&amp;quot;A painting on the palace — wall at Varaksha shows a king hunting a tiger riding on elephant back along with his retenue&amp;quot; in {{kitob manbasi |last1=Kumāra |first1=Braja Bihārī |title=India and Central Asia: Classical to Contemporary Periods |year=2007 |publisher=Concept Publishing Company |isbn=978-81-8069-457-8 |page=6 |url=https://books.google.com/books?id=-lJI9avHstYC&amp;amp;pg=PA6 |language=en}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Arxeologik topilmalardan aniqlanishicha, janubiy xonalarning ikkinchi qavatidagi xona ganchkori [[naqsh]]lar bilan bezatilgan ekan. Koʻplab topilgan qabartma ganchkori naqshlar orasida hovuzda suzib yurgan [[baliqlar]], [[yelka]]sidan oʻq yegan [[arhar]], yelib borayotgan [[jayran]], [[bedana]]lar, [[ayol]] boshli [[baxt]] [[qushlar|qushi]] — [[Humo]], hamlaga tayyorlanayotgan [[ajdarho]], taqimiga sadoq bogʻlagan suvoriy hamda koʻpdan-koʻp ayollarning bosh qismlari bilan bir qatorda turli xil [[islimiy]] va [[girih]] parchalari uchraydi.&lt;br /&gt;
== Manbalar ==&lt;br /&gt;
{{manbalar}}&lt;br /&gt;
== Adabiyotlar ==&lt;br /&gt;
* [[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil&lt;br /&gt;
* Shishkin V. A., Varaxsha, M., 1963; Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966. &amp;lt;!-- Bot tomonidan yaratildi --&amp;gt;&lt;br /&gt;
{{Oʻzbekistonning turistik diqqatga sazovor joylari}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{chala}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Turkum:Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:Oʻzbekiston tarixi]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:Buxoro viloyati]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:Qadimiy shaharlar]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:Oʻzbekistondagi Butunjahon merosi roʻyxatiga nomzodlar]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Programmer</name></author>
	</entry>
</feed>