<?xml version="1.0"?>
<rss version="2.0" xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/">
	<channel>
		<title>ATLAS - Oʻzgarishlar tarixi</title>
		<link>https://ziyosfera.uz/index.php?title=ATLAS&amp;action=history</link>
		<description>Ziyosferadagi mazkur sahifaning oʻzgarishlar tarixi</description>
		<language>uz</language>
		<generator>MediaWiki 1.45.1</generator>
		<lastBuildDate>Thu, 19 Nov 2026 13:57:19 GMT</lastBuildDate>
		<item>
			<title>Programmer: Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.</title>
			<link>https://ziyosfera.uz/index.php?title=ATLAS&amp;diff=252708&amp;oldid=prev</link>
			<guid isPermaLink="false">https://ziyosfera.uz/index.php?title=ATLAS&amp;diff=252708&amp;oldid=prev</guid>
			<description>&lt;p&gt;Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;b&gt;Yangi sahifa&lt;/b&gt;&lt;/p&gt;&lt;div&gt;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Asteroidlarning Yerga urilishi haqida so&amp;#039;nggi ogohlantirish tizimi&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; (&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Asteroid Terrestrial-impact Last Alert System&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; yoki &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;ATLAS&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;) - Yer bilan to&amp;#039;qnashishidan (impact event) bir necha kun yoki hafta oldin kichikroq Yerga yaqin ob&amp;#039;ektlarni (near-Earth objects) aniqlashga ixtisoslashgan robotlashtirilgan astronomik kuzatuv (astronomical survey) va erta ogohlantirish tizimidir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[NASA]] tomonidan moliyalashtiriladigan hamda Gavayi universiteti (University of Hawaii) Astronomiya instituti (Institute for Astronomy) tomonidan ishlab chiqilgan va boshqariladigan ushbu tizim hozirda beshta 0,5 metrli teleskopga ega. Ikkita teleskop bir-biridan {{Val|160|u=km}} masofada [[Gavay orollari|Gavayi]] orollaridagi [[Xaleakala rasadxonasi|Xaleakala]] (ATLAS–HKO, rasadxona kodi [[IAU code#T05|T05]]) va [[Mauna-Loa rasadxonasi|Mauna-Loa]] (ATLAS–MLO, rasadxona kodi [[IAU code#T08|T08]]) rasadxonalarida joylashgan. Yana biri [[Janubiy Afrika|Janubiy Afrikadagi]] [[Janubiy Afrika astronomiya rasadxonasi|Sazerlend rasadxonasida]] (ATLAS–SAAO, rasadxona kodi [[IAU code#M22|M22]]), to&amp;#039;rtinchisi esa [[Chili|Chilining]] [[Rio-Urtado]] tumanidagi El-Sause rasadxonasida (ATLAS–CHL, rasadxona kodi [[IAU code#W68|W68]]) o&amp;#039;rnatilgan. [[Ispaniya|Ispaniyaning]] [[Teyde rasadxonasi|Teyde rasadxonasida]] joylashgan eng yangi teleskop (ATLAS-TDO, rasadxona kodi R17) 2025-yil fevral oyida foydalanishga topshirildi, biroq 2025-yil may holatiga ko&amp;#039;ra, ATLAS veb-sahifasida hali natijalar ko&amp;#039;rsatilmagan&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web |title=IAC-ATLAS: Completion of an Extraordinary Project at the Teide Observatory |url=https://www.baader-planetarium.com/en/blog/iac-atlas-completion-of-an-extraordinary-project-at-the-teide-observatory/ |publisher=Baader Planetarium |date=3 February 2025 |access-date=15 February 2025}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
ATLAS 2015-yilda Xaleakaladagi bitta teleskop bilan kuzatuvlarni boshladi va 2017-yilda ikki teleskopli versiyasi ishga tushirildi. Keyinchalik, loyiha NASA tomonidan moliyalashtirilib, Janubiy yarimsharda (Southern Hemisphere) yana ikkita teleskop o&amp;#039;rnatildi va ular 2022-yil boshida ish boshladi&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot;&amp;gt;{{cite web |title=Expanded UH asteroid tracking system can monitor entire sky |url=https://www.hawaii.edu/news/2022/01/27/expanded-uh-asteroid-tracking-monitor-entire-sky/ |website=University of Hawaii News |date=27 January 2022 |publisher=University of Hawaii |access-date=29 January 2022 |ref=southern-atlas-operating}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Har bir teleskop osmonning ko&amp;#039;rinadigan qismining to&amp;#039;rtdan bir qismini har bir ochiq tunda to&amp;#039;rt marta ko&amp;#039;zdan kechiradi&amp;lt;ref name=&amp;quot;ArXib2018&amp;quot;&amp;gt;{{Cite journal|author=Tonry|display-authors=et al|title=ATLAS: A High-Cadence All-Sky Survey System|journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific|volume=130|issue=988|pages=064505|date=28 March 2018|arxiv=1802.00879|bibcode=2018PASP..130f4505T|doi=10.1088/1538-3873/aabadf|s2cid=59135328}} Accessed 14 April 2018.&amp;lt;/ref&amp;gt;. Ikkita janubiy teleskopning qo&amp;#039;shilishi ATLAS&amp;#039;ning osmon qoplamini har ikki tunda bir marta ko&amp;#039;zdan kechirishdan har tungi ko&amp;#039;zdan kechirishga yaxshiladi, shuningdek, uzoq janubiy osmondagi avvalgi «ko&amp;#039;r nuqta»ni (blind spot) to&amp;#039;ldirdi&amp;lt;ref name=&amp;quot;nature-ATLAS-southern&amp;quot;&amp;gt;{{cite journal|last1=Watson|first1=Traci|title=Project that spots city-killing asteroids expands to Southern Hemisphere|url=https://www.nature.com/articles/d41586-018-05969-2|journal=Nature|publisher=Springer Nature Limited|access-date=17 October 2018|date=14 August 2018|doi=10.1038/d41586-018-05969-2|s2cid=135330315|url-access=subscription}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Kontekst ==&lt;br /&gt;
Yirik astronomik to&amp;#039;qnashuvlar [[Yer tarixi]] shakllanishida muhim rol o&amp;#039;ynagan bo&amp;#039;lib, ular [[Gigant to&amp;#039;qnashuv nazariyasi|Yer–Oy tizimining shakllanishi]], [[Yerda suvning paydo bo&amp;#039;lishi]], [[hayotning evolyutsion tarixi]] va bir nechta [[ommaviy qirg&amp;#039;inlar]] (mass extinctions) bilan bog&amp;#039;liqdir. Tarixdan oldingi diqqatga sazovor hodisalar qatoriga 66 million yil avval 10 kilometrlik asteroidning urilishi natijasida yuzaga kelgan [[Chiksulub krateri]] kiradi. Bu hodisa barcha uchmaydigan [[Dinozavrlar|dinozavrlarning]] hamda Yerdagi [[o&amp;#039;simlik]] va [[hayvon]] [[Turlar|turlarining]] to&amp;#039;rtdan uch qismining yo&amp;#039;q bo&amp;#039;lib ketishiga (Cretaceous–Paleogene extinction event) sabab bo&amp;#039;lgan deb hisoblanadi&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite journal|last1=Becker|first1=Luann|title=Repeated Blows|url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_2002-03_286_3/page/76|journal=Scientific American|volume=286|issue=3|date=2002|pages=76–83|doi=10.1038/scientificamerican0302-76|pmid=11857903|bibcode=2002SciAm.286c..76B}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web |url=http://www.stratigraphy.org/index.php/ics-chart-timescale |title=International Chronostratigraphic Chart |publisher=International Commission on Stratigraphy |year=2015 |access-date=29 April 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530005940/http://www.stratigraphy.org/index.php/ics-chart-timescale |archive-date=30 May 2014}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Fortey&amp;quot;&amp;gt;{{cite book |last=Fortey |year=1999 |first=Richard |title=Life: A natural history of the first four billion years of life on Earth |publisher=Vintage |pages=238–260 |isbn=978-0-375-70261-7 |author-link=Richard Fortey |title-link=Life: A Natural History of the First Four Billion Years of Life on Earth}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Mistastin kraterini (Mistastin crater) hosil qilgan 37 million yillik asteroid to&amp;#039;qnashuvi 2370&amp;amp;nbsp;°C dan yuqori haroratni keltirib chiqargan bo&amp;#039;lib, bu Yer yuzasida tabiiy ravishda sodir bo&amp;#039;lgan eng yuqori ma&amp;#039;lum haroratdir&amp;lt;ref name=&amp;quot;Gizmodo 2017-09-17&amp;quot;&amp;gt;{{cite news |last=Dvorsky |first=George |date=17 September 2017 |title=The Hottest Known Temperature On Earth Was Cause By An Ancient Asteroid Strike |language=en |work=Gizmodo |url=https://www.gizmodo.com.au/2017/09/the-hottest-known-temperature-on-earth-was-caused-by-an-ancient-asteroid-strike/ |access-date=17 September 2017}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yozma tarix davomida yuzlab Yer to&amp;#039;qnashuvlari (va [[Meteorning havoda portlashi|meteoral portlashlar]]) qayd etilgan bo&amp;#039;lib, ularning kichik bir qismi o&amp;#039;lim, jarohatlanish yoki mulkiy zararga sabab bo&amp;#039;lgan&amp;lt;ref&amp;gt;{{Citation |last=Lewis |first=John S. |title=Rain of Iron and Ice |date=1996 |url=https://archive.org/details/rainofironicever00lewi/page/236 |page=[https://archive.org/details/rainofironicever00lewi/page/236 236] |publisher=Helix Books (Addison-Wesley) |isbn=978-0-201-48950-7 |url-access=registration}}&amp;lt;/ref&amp;gt; .Diametri {{convert|4|m|sp=us}} bo&amp;#039;lgan toshli asteroidlar Yer atmosferasiga taxminan yilda bir marta kirib keladi&amp;lt;ref name=&amp;quot;Earth-impact&amp;quot;&amp;gt;{{cite web |date=2010 |title=Earth Impact Effects Program |publisher=Imperial College London / Purdue University |author1=Robert Marcus |author2=H. Jay Melosh |author3=Gareth Collins |url=http://impact.ese.ic.ac.uk/ImpactEffects/ |access-date=4 February 2013}} (solution using 2600 kg/m&amp;lt;sup&amp;gt;3&amp;lt;/sup&amp;gt;, 17 km/s, 45 degrees)&amp;lt;/ref&amp;gt;. Diametri 7 metrli asteroidlar taxminan har 5 yilda atmosferaga kiradi va [[Xirosima va Nagasakining atom bombardimon qilinishi|Xirosimaga]] tashlangan atom bombasi kabi [[Kinetik energiya|kinetik energiyaga]] (taxminan 16 [[TNT ekvivalenti|kilotonna TNT]]) ega bo&amp;#039;ladi. Ularning havoda portlashi (air burst) kinetik energiyaning uchdan bir qismini yoki 5 kilotonnani tarqatadi&amp;lt;ref name=&amp;quot;Earth-impact&amp;quot; /&amp;gt;. Bunday nisbatan kichik asteroidlar odatda [[Mezosfera|yuqori atmosferada]] portlaydi va ularning qattiq moddalari asosan [[Bug&amp;#039;lanish|bug&amp;#039;lanib ketadi]]&amp;lt;ref&amp;gt;{{Citation |last1=Chapman |first1=Clark R. |title=Impacts on the Earth by asteroids and comets: assessing the hazard |date=6 January 1994 |url=https://zenodo.org/record/1233151 |journal=Nature |volume=367 |issue=6458 |pages=33–40 |bibcode=1994Natur.367...33C |doi=10.1038/367033a0 |s2cid=4305299 |last2=Morrison |first2=David}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Diametri {{convert|20|m|lk=off|abbr=on}} bo&amp;#039;lgan asteroidlar Yerga har asrda taxminan ikki marta uriladi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Tarixiy davrdagi eng mashhur to&amp;#039;qnashuvlardan biri 1908-yildagi 50 metrli [[Tunguska hodisasi]] bo&amp;#039;lib, u Rossiyaning [[Sibir]] hududidagi kam aholi yashaydigan bir necha ming kvadrat kilometr o&amp;#039;rmonni vayron qilgan. Aholi zichroq joylashgan hududda bunday to&amp;#039;qnashuv mahalliy darajadagi halokatli zararga sabab bo&amp;#039;lgan bo&amp;#039;lar edi&amp;lt;ref name=&amp;quot;Yau1&amp;quot;&amp;gt;Yau, K., Weissman, P., &amp;amp; Yeomans, D. [http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1994Metic..29..864Y Meteorite Falls In China And Some Related Human Casualty Events], &amp;#039;&amp;#039;[[Meteoritics]]&amp;#039;&amp;#039;, Vol. 29, No. 6, pp. 864–871, , bibliographic code: 1994Metic..29..864Y.&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2013-yildagi [[Chelyabinsk meteori]] hodisasi tarixiy davrda ko&amp;#039;p sonli jarohatlarga sabab bo&amp;#039;lgan yagona ma&amp;#039;lum to&amp;#039;qnashuvdir (Xitoydagi 1490-yilgi [[Sin&amp;#039;yan hodisasi]] bundan mustasno bo&amp;#039;lishi mumkin). Taxminan 20 metrli Chelyabinsk meteori Tunguska hodisasidan beri Yer materigiga urilgan eng yirik qayd etilgan ob&amp;#039;ektdir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kelajakda to&amp;#039;qnashuvlar yuz berishi muqarrar bo&amp;#039;lib, global miqyosdagi yirik asteroidlarga qaraganda, mintaqaviy zarar yetkazuvchi kichik asteroidlarning urilish ehtimoli ancha yuqori. Fizik [[Stiven Xoking]] o&amp;#039;zining 2018-yilda vafotidan so&amp;#039;ng chop etilgan [[Katta savollarga qisqa javoblar (kitob)|«Katta savollarga qisqa javoblar»]] (&amp;#039;&amp;#039;Brief Answers to the Big Questions&amp;#039;&amp;#039;) kitobida yirik asteroid bilan to&amp;#039;qnashuvni sayyoramiz uchun eng katta xavf deb hisoblagan&amp;lt;ref name=&amp;quot;WP-20181015&amp;quot;&amp;gt;{{cite news |last=Stanley-Becker |first=Isaac |date=15 October 2018 |title=Stephen Hawking feared race of &amp;#039;superhumans&amp;#039; able to manipulate their own DNA |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/news/morning-mix/wp/2018/10/15/stephen-hawking-feared-race-of-superhumans-able-to-manipulate-their-own-dna/ |access-date=26 November 2018}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;QZ-20181014&amp;quot;&amp;gt;{{cite web |last=Haldevang |first=Max de |title=Stephen Hawking left us bold predictions on AI, superhumans, and aliens |url=https://qz.com/1423685/stephen-hawking-says-superhumans-will-take-over-ai-is-a-threat-and-humans-will-conquer-space/ |date=14 October 2018 |work=[[Quartz (publication)|Quartz]] |access-date=26 November 2018}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2018-yil aprel oyida [[B612 jamg&amp;#039;armasi]] (B612 Foundation) «Yerga [halokatli asteroid] urilishi 100 foiz aniq, lekin qachon ekanligiga 100 foiz ishonchimiz komil emas» deb xabar berdi&amp;lt;ref name=&amp;quot;INQ-20180428&amp;quot;&amp;gt;{{cite news |last=Homer |first=Aaron |date=28 April 2018 |title=Earth Will Be Hit By An Asteroid With 100 Percent Certainty, Says Space-Watching Group B612 - The group of scientists and former astronauts is devoted to defending the planet from a space apocalypse. |work=[[Inquisitr]] |url=https://www.inquisitr.com/4881237/earth-will-be-hit-by-an-asteroid-with-100-percent-certainty-says-space-watching-group-b612/ |access-date=25 June 2018 |archive-date=2020-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200124092654/https://www.inquisitr.com/4881237/earth-will-be-hit-by-an-asteroid-with-100-percent-certainty-says-space-watching-group-b612/ |url-status=dead }}&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2018-yil iyun oyida AQSh [[Milliy fan va texnologiya kengashi]] Amerikaning asteroid to&amp;#039;qnashuviga tayyor emasligi haqida ogohlantirdi va tayyorgarlikni yaxshilash uchun maxsus harakat rejasini (&amp;#039;&amp;#039;National Near-Earth Object Preparedness Strategy Action Plan&amp;#039;&amp;#039;) ishlab chiqdi&amp;lt;ref name=&amp;quot;WH-20180621&amp;quot;&amp;gt;{{cite web |author=Staff |title=National Near-Earth Object Preparedness Strategy Action Plan |url=https://trumpwhitehouse.archives.gov/wp-content/uploads/2018/06/National-Near-Earth-Object-Preparedness-Strategy-and-Action-Plan-23-pages-1MB.pdf |date=21 June 2018 |via=[[NARA|National Archives]] |work=[[whitehouse.gov]] |access-date=25 June 2018}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;GIZ-20180621&amp;quot;&amp;gt;{{cite news |last=Mandelbaum |first=Ryan F. |date=21 June 2018 |title=America Isn&amp;#039;t Ready to Handle a Catastrophic Asteroid Impact, New Report Warns |work=[[Gizmodo]] |url=https://gizmodo.com/america-isnt-ready-to-handle-a-catastrophic-asteroid-im-1827014709 |access-date=25 June 2018}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
{{multiple image|direction=vertical|align=|width=260|image1=&amp;lt;!--NEA by survey.svg--&amp;gt;|image2=NEA 1 km or more.svg|caption1=1995-yildan beri [[Astronomik kuzatuv|kuzatuvlar]] bo&amp;#039;yicha har yili kashf etilgan [[Yerga yaqin ob&amp;#039;ekt|NEA]]lar|caption2=Har yili kashf etilgan yirik NEAlar (diametri kamida 1 km)&lt;br /&gt;
{{Div col|colwidth=30em}}&lt;br /&gt;
* {{legend2|#4363D8|border=1px solid #333|[[Lincoln Near-Earth Asteroid Research|LINEAR]]}}&lt;br /&gt;
* {{legend2|#F58231|border=1px solid #333|[[Near Earth Asteroid Tracking|NEAT]]}}&lt;br /&gt;
* {{legend2|#E6194B|border=1px solid #333|[[Spacewatch]]}}&lt;br /&gt;
* {{legend2|#FFFF19|border=1px solid #333|[[LONEOS]]}}&lt;br /&gt;
* {{legend2|#3CB44B|border=1px solid #333|[[Catalina Sky Survey|CSS]]}}&lt;br /&gt;
* {{legend2|#F032E6|border=1px solid #333|[[Pan-STARRS]]}}&lt;br /&gt;
* {{legend2|#469990|border=1px solid #333|[[NEOWISE]]}}&lt;br /&gt;
* {{legend2|#42D4F4|border=1px solid #333|ATLAS}}&lt;br /&gt;
* {{legend2|#9A6324|border=1px solid #333|Boshqa-AQSh}}&lt;br /&gt;
* {{legend2|#A9A9A9|border=1px solid #333|Boshqalar}}&lt;br /&gt;
{{div col end}}}}&lt;br /&gt;
Yirik asteroidlar Yerdan uzoqda bo&amp;#039;lganida ham aniqlanishi uchun yetarli darajada yorqin bo&amp;#039;lib, ularning orbitalari to&amp;#039;qnashuvdan ko&amp;#039;p yillar oldin aniqlanishi mumkin. 2005-yilda AQSh Kongressi tomonidan NASAga berilgan vakolat (Spaceguard loyihasi) sharofati bilan, diametri 1 kilometrdan ortiq bo&amp;#039;lgan taxminan mingta [[Yerga yaqin ob&amp;#039;ektlar]] (NEO) ro&amp;#039;yxati 2017-yilda 97% ga tayyor edi&amp;lt;ref name=&amp;quot;BrownAct&amp;quot;&amp;gt;{{cite web |author=Staff |title=George E. Brown, Jr. Near-Earth Object Survey ActNational Near-Earth Object |url=https://www.govtrack.us/congress/bills/109/hr1022 |date=21 June 2018 |website=GovTrack |access-date=15 December 2018}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;NEA1km-est-2017&amp;quot;&amp;gt;{{cite news |author=Matt Williams |date=20 October 2017 |title=Good News Everyone! There are Fewer Deadly Undiscovered Asteroids than we Thought |work=Universe Today |url=https://www.universetoday.com/137583/good-news-everyone-less-deadly-undiscovered-asteroids-thought/ |url-status=live |access-date=14 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171104064609/https://www.universetoday.com/137583/good-news-everyone-less-deadly-undiscovered-asteroids-thought/ |archive-date=4 November 2017}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Diametri 140 metrli ob&amp;#039;ektlarni aniqlash darajasi 40% ni tashkil etadi va NASAning rejalashtirilgan [[NEO Surveyor]] missiyasi 2040-yilga qadar ularning deyarli barchasini aniqlashi kutilmoqda.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Diametri 140 metrdan kichik bo&amp;#039;lgan asteroidlar global halokatga sabab bo&amp;#039;lmasa-da, mahalliy darajada fojiali oqibatlarga olib kelishi mumkin. Ular yirikroqlariga qaraganda ko&amp;#039;proq uchraydi va faqat Yerga juda yaqin kelgandagina aniqlanishi mumkin. Bunday to&amp;#039;qnashuvlar doimiy kuzatuvni talab qiladi va odatda bir necha haftadan ko&amp;#039;p bo&amp;#039;lmagan muddat ichida aniqlanadi, bu esa ularni to&amp;#039;xtatish (interception) uchun juda kech hisoblanadi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Nomlanishi ==&lt;br /&gt;
ATLAS nomidagi «Last Alert» (So&amp;#039;nggi ogohlantirish) qismi tizimning kichik asteroidlarni ularni chetga burish (deflection) uchun juda kech aniqlashini, ammo nishon hududni evakuatsiya qilish va tayyorlash uchun zarur bo&amp;#039;lgan bir necha kun yoki haftalik vaqtni berishini anglatadi. ATLAS loyihasi rahbari Jon Tonri (John Tonry) so&amp;#039;zlariga ko&amp;#039;ra, «bu vaqt odamlarni evakuatsiya qilish, binolar va infratuzilmani himoya qilish choralarini ko&amp;#039;rish hamda okeanga urilish natijasida yuzaga keladigan sunami xavfidan ogohlantirish uchun yetarli»&amp;lt;ref name=&amp;quot;Guardian&amp;quot;&amp;gt;{{cite news |author=Clark, Stuart |date=20 June 2017 |title=Asteroids and how to deflect them |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/science/across-the-universe/2013/feb/18/asteroids-how-deflect-dangerous |access-date=22 February 2013}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. 2013-yildagi Chelyabinsk meteori keltirib chiqargan 1 milliard rubldan ortiq zararning va 1500 kishining jarohatlanishining asosiy sababi [[zarba to&amp;#039;lqini]] natijasida singan deraza oynalari bo&amp;#039;lgan&amp;lt;ref name=&amp;quot;Lenta20130215&amp;quot;&amp;gt;{{cite web |script-title=ru:Ущерб от челябинского метеорита превысит миллиард рублей |trans-title=Damage from Chelyabinsk meteorite exceeds one billion rubles |url=http://lenta.ru/news/2013/02/15/damage/ |date=15 February 2013 |publisher=[[Lenta.ru]] |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513000942/http://lenta.ru/news/2013/02/15/damage/ |archive-date=13 May 2013 |url-status=live}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;RBC845595&amp;quot;&amp;gt;{{cite web |url=http://top.rbc.ru/incidents/18/02/2013/845595.shtml |script-title=ru:Число пострадавших при падении метеорита приблизилось к 1500 |trans-title=The number of victims of the meteorite approached 1500 |language=ru |publisher=РосБизнесКонсалтинг [RBC] |date=18 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130502144652/http://top.rbc.ru/incidents/18/02/2013/845595.shtml |archive-date=2 May 2013 |url-status=dead |access-date=15 December 2018}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Bir necha soatlik ogohlantirish bo&amp;#039;lganida, barcha derazalarni ochib qo&amp;#039;yish va ulardan uzoqroq turish kabi oddiy choralar bilan talofatlarni keskin kamaytirish mumkin edi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Umumiy tavsif ==&lt;br /&gt;
ATLAS loyihasi [[Gavayi universiteti|Gavayi universitetida]] NASA tomonidan ajratilgan 5 million dollarlik boshlang&amp;#039;ich mablag&amp;#039; evaziga ishlab chiqilgan va uning birinchi elementi 2015-yilda Xaleakalada o&amp;#039;rnatilgan&amp;lt;ref name=&amp;quot;Astronomy&amp;quot;&amp;gt;{{cite news |author=University of Hawaii at Manoa&amp;#039;s Institute for Astronomy |date=18 February 2013 |title=ATLAS: The Asteroid Terrestrial-impact Last Alert System |work=Astronomy Magazine |url=http://www.astronomy.com/News-Observing/News/2013/02/ATLAS%20-%20The%20Asteroid%20Terrestrial-Impact%20Last%20Alert%20System.aspx |url-status=dead |access-date=22 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802165254/http://www.astronomy.com/News-Observing/News/2013/02/ATLAS%20-%20The%20Asteroid%20Terrestrial-Impact%20Last%20Alert%20System.aspx |archive-date=2 August 2017}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Birinchi teleskop 2015-yil oxirida, ikkinchisi esa 2017-yil mart oyida Mauna-Loada to&amp;#039;liq ishga tushdi. 2018-yil avgust oyida NASA Janubiy yarimsharda yana ikkita teleskop o&amp;#039;rnatish uchun 3,8 million dollar qo&amp;#039;shimcha mablag&amp;#039; ajratdi. Ulardan biri Janubiy Afrika astronomiya rasadxonasida, ikkinchisi esa Chilidagi El-Sause rasadxonasida joylashgan bo&amp;#039;lib, ikkalasi ham 2022-yil boshida ish boshladi&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot; /&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;SAAO&amp;quot;&amp;gt;{{Cite web |title=SAAO {{!}} SAAO to contribute to the global effort to detect Near Earth Objects |url=https://www.saao.ac.za/2018/08/29/saao-to-contribute-to-the-global-effort-to-detect-near-earth-objects/ |access-date=17 September 2024 |language=en-ZA}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Ushbu geografik kengayish ATLAS tizimiga Janubiy osmonni ham kuzatish, uzluksiz qamrov va yomon ob-havoga chidamlilik hamda [[parallaks]] effekti orqali asteroid orbitasi haqida qo&amp;#039;shimcha ma&amp;#039;lumot olish imkonini berdi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Avtomatlashtirilgan tizim diametri {{Convert|45|m|ft|-1}} bo&amp;#039;lgan asteroid uchun bir haftalik, diametri {{Convert|120|m|ft|-1|abbr=on}} bo&amp;#039;lgani uchun esa uch haftalik ogohlantirish beradi&amp;lt;ref name=&amp;quot;Astronomy&amp;quot; /&amp;gt;. Taqqoslash uchun, 2013-yil fevralidagi Chelyabinsk meteori diametri taxminan {{Convert|17|m|ft|-1|abbr=on}} bo&amp;#039;lgan. Uning kelish yo&amp;#039;nalishi Quyoshga yaqin bo&amp;#039;lgani sababli, u har qanday Yerga asoslangan ko&amp;#039;rinadigan yorug&amp;#039;lik tizimi uchun «ko&amp;#039;r nuqtada» bo&amp;#039;lgan. Qorong&amp;#039;u yo&amp;#039;nalishdan keladigan shunga o&amp;#039;xshash ob&amp;#039;ekt ATLAS tomonidan bir necha kun oldin aniqlanishi mumkin&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |publisher=U. H. News |date=25 June 2019 |title=Breakthrough: University of Hawaii team successfully locates incoming asteroid {{!}} University of Hawai{{okina}}i System News |url=https://www.hawaii.edu/news/2019/06/25/uh-team-locates-incoming-asteroid/ |access-date=17 September 2024 |language=en-US}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
ATLAS o&amp;#039;zining asosiy maqsadidan tashqari, tungi osmondagi har qanday o&amp;#039;rtacha yorqinlikdagi o&amp;#039;zgaruvchan yoki harakatlanuvchi ob&amp;#039;ektlarni aniqlay oladi. Shu sababli, u [[o&amp;#039;zgaruvchan yulduzlar]] (variable stars), [[o&amp;#039;ta yangi yulduzlar]] (supernovae), [[mitti sayyoralar]], [[Kometa|kometalar]] va Yerga urilmaydigan asteroidlarni ham qidiradi&amp;lt;ref name=&amp;quot;Astronomy&amp;quot; /&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite journal|arxiv=1804.02132|title=A First Catalog of Variable Stars Measured by the Asteroid Terrestrial-impact Last Alert System (ATLAS)|journal=The Astronomical Journal|volume=156|issue=5|pages=241|last1=Heinze|first1=A. N|last2=Tonry|first2=John L|last3=Denneau|first3=Larry|last4=Flewelling|first4=Heather|last5=Stalder|first5=Brian|last6=Rest|first6=Armin|last7=Smith|first7=Ken W|last8=Smartt|first8=Stephen J|last9=Weiland|first9=Henry|year=2018|doi=10.3847/1538-3881/aae47f|bibcode=2018AJ....156..241H|s2cid=59939788|doi-access=free}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Dizayn va ishlash printsipi ==&lt;br /&gt;
ATLAS kontseptsiyasi butun tungi osmonni 24 soat davomida qamrab olish uchun dunyo bo&amp;#039;ylab tarqalgan sakkizta 50 santimetrli diametrli f/2 [[Rayt kamerasi|Rayt]]-[[Shmidt korrektor plastinasi|Shmidt teleskoplaridan]] iborat bo&amp;#039;lib, ularning har biri 110 megapikselli CCD matritsali kamera bilan jihozlangan. Hozirda tizim to&amp;#039;rtta shunday teleskopdan foydalanadi: ATLAS1 va ATLAS2 Gavayi orollaridagi vulqonlarda bir-biridan 160&amp;amp;nbsp;km masofada, ATLAS3 Janubiy Afrikada va ATLAS4 Chilida joylashgan&amp;lt;ref name=&amp;quot;ATLAS Telescope 2 Installed on Mauna Loa&amp;quot;&amp;gt;ATLAS Telescope 2 Installed on Mauna Loa, Ari Heinze [http://blog.fallingstar.com/index.php/2017/02/06/atlas-telescope-2-installed-on-mauna-loa/]{{Oʻlikhavola|date=yanvar 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Retrieved 7 April 2017.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Assembly of the SAAO ATLAS dome&amp;quot;&amp;gt;Our SAAO colleagues have completed the assembly of the ATLAS dome! [https://twitter.com/fallingstarIfA/status/1337484066623406080] Retrieved 14 December 2020.&amp;lt;/ref&amp;gt;. Ushbu teleskoplar o&amp;#039;zining 7,4° lik keng ko&amp;#039;rish maydoni (field of view) bilan ajralib turadi, bu to&amp;#039;lin oy diametridan taxminan 15 baravar kattadir. Ushbu tizim bitta joydan ko&amp;#039;rinadigan butun tungi osmonni taxminan 1000 ta alohida teleskop yo&amp;#039;nalishi orqali suratga olishi mumkin. Har bir ekspozitsiya uchun 30 soniya va ma&amp;#039;lumotlarni o&amp;#039;qish hamda teleskopni qayta yo&amp;#039;naltirish uchun 10 soniya sarflangan holda, har bir ATLAS qurilmasi har tunda butun ko&amp;#039;rinadigan osmonni bir martadan ko&amp;#039;proq skanerlashi mumkin. Bunda [[ko&amp;#039;rinma yulduz kattaligi]] (apparent magnitude) 19 gacha bo&amp;#039;lgan ob&amp;#039;ektlar aniqlanadi&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |title=ATLAS - Technical Specifications |url=https://fallingstar.com/specifications.php |access-date=17 September 2024 |website=fallingstar.com}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
ATLAS&amp;#039;ning vazifasi harakatlanuvchi ob&amp;#039;ektlarni aniqlash bo&amp;#039;lgani uchun, har bir teleskop tunda osmonning to&amp;#039;rtdan bir qismini taxminan 15 daqiqalik intervallar bilan to&amp;#039;rt marta kuzatadi. Ideal sharoitda to&amp;#039;rtta teleskop birgalikda har tunda butun tungi osmonni to&amp;#039;rt marta kuzatishi mumkin, biroq yomon ob-havo, texnik muammolar va hatto [[Mauna-Loa vulqonining 2022-yildagi otilishi]] kuzatuvlar tezligini kamaytirishi mumkin&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |title=ATLAS Project Post |url=https://twitter.com/fallingstarIfA/status/1597267357877297154?cxt=HHwWhIDT2eCM0aosAAAA}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ko&amp;#039;rinma yulduz kattaligi 19 «sezilarli darajada xira» deb tasniflanadi va bu juda qorong&amp;#039;u joydan oddiy ko&amp;#039;z bilan ko&amp;#039;rinadiganidan taxminan 100 000 marta xiraroqdir. ATLAS osmonni Gavayi universitetining [[Pan-STARRS]] kabi yirikroq teleskoplariga qaraganda ancha sayozroq, ammo tezroq skanerlaydi. Pan-STARRS taxminan 100 marta chuqurroq ko&amp;#039;radi, ammo butun osmonni bir marta skanerlash uchun bir necha hafta vaqt sarflaydi&amp;lt;ref name=&amp;quot;Astronomy&amp;quot; /&amp;gt;. Bu ATLAS&amp;#039;ni Yerga juda yaqin o&amp;#039;tgandagina keskin yorqinlashadigan kichik asteroidlarni topish uchun qulayroq qiladi.{{wide image|Global NEO survey sites.jpg|600px|Endilikda Chili va Janubiy Afrikadagi ATLAS saytlari [[Janubiy yarimshar]]dagi kuzatuvlar yetishmovchiligini to&amp;#039;ldirdi. Janubiy Afrikadagi teleskop Gavayi va Chilida kunduz bo&amp;#039;lgan paytda ham ogohlantirish berish imkoniyatiga ega.|align-cap=center}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Kashfiyotlar ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [[SN 2018cow]], 2018-06-16 dagi nisbatan yorqin o&amp;#039;ta yangi yulduz.&lt;br /&gt;
* [[2018 AH]], 1971-yildan beri Yerga eng yaqin masofadan o&amp;#039;tgan eng yirik asteroid.&lt;br /&gt;
* [[A106fgF]], 2018-01-22 da Yerga juda yaqin o&amp;#039;tgan yoki urilgan 2–5 m li asteroid.&lt;br /&gt;
* 2018 RC, 2018-09-03 dagi Yerga yaqin asteroid (eng yaqin kelishidan bir kun oldin aniqlangani bilan e&amp;#039;tiborga loyiq)&amp;lt;ref&amp;gt;{{MPC|2018+RC|Minor Planet Center records for 2018 RC}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
* [[2019 MO]], 2019-yil iyun oyida [[Puerto-Riko]] janubidagi [[Karib dengizi|Karib dengiziga]] urilgan taxminan 4 m li asteroid&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=http://www.ifa.hawaii.edu/info/press-releases/ATLAS_2019MO/ |title=Breakthrough: UH team successfully locates incoming asteroid |website=www.ifa.hawaii.edu |access-date=31 March 2020}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
* [[C/2019 Y4 (ATLAS)]], kometa.&lt;br /&gt;
* {{mpl|2020 VT|4}}, Yerga har qanday boshqa ma&amp;#039;lum asteroiddan ko&amp;#039;ra yaqinroq kelgan ob&amp;#039;ekt.&lt;br /&gt;
* NASAning [[DART]] missiyasi doirasida [[Dimorfos]] asteroidiga berilgan zarba natijasida ajralib chiqqan moddalar suratga olingan&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite web |url=https://twitter.com/fallingstarIfA |title=ATLAS twitter feed}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
* [[3I/ATLAS]], [[yulduzlararo ob&amp;#039;ekt]] (interstellar object).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Manbalar ==&lt;br /&gt;
{{Reflist}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Tashqi havolalar ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* {{Official website|http://fallingstar.com/home.php}}&lt;br /&gt;
* [http://www.ifa.hawaii.edu/info/press-releases/ATLAS/ ATLAS: Asteroidlarning Yerga urilishi haqida so&amp;#039;nggi ogohlantirish tizimi]&lt;br /&gt;
* {{YouTube|id=kI9oeBob4x8|title=Planetary Defense Conference 2017, {{small|(1s 10m 29s dan boshlanadi)}}}}, Yaponiya, 2017-yil 15-may&lt;br /&gt;
{{Portal bar|Astronomiya|Yulduzlar|Kosmik parvoz|Koinot|Quyosh tizimi}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Turkum:Asteroidlar]]&lt;/div&gt;</description>
			<pubDate>Mon, 10 Aug 2026 12:52:00 GMT</pubDate>
			<dc:creator>Programmer</dc:creator>
			<comments>https://ziyosfera.uz/ziyo/Munozara:ATLAS</comments>
		</item>
</channel></rss>