<?xml version="1.0"?>
<rss version="2.0" xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/">
	<channel>
		<title>Foton - Oʻzgarishlar tarixi</title>
		<link>https://ziyosfera.uz/index.php?title=Foton&amp;action=history</link>
		<description>Ziyosferadagi mazkur sahifaning oʻzgarishlar tarixi</description>
		<language>uz</language>
		<generator>MediaWiki 1.45.1</generator>
		<lastBuildDate>Sat, 21 Nov 2026 11:30:28 GMT</lastBuildDate>
		<item>
			<title>Programmer: Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.</title>
			<link>https://ziyosfera.uz/index.php?title=Foton&amp;diff=437405&amp;oldid=prev</link>
			<guid isPermaLink="false">https://ziyosfera.uz/index.php?title=Foton&amp;diff=437405&amp;oldid=prev</guid>
			<description>&lt;p&gt;Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;b&gt;Yangi sahifa&lt;/b&gt;&lt;/p&gt;&lt;div&gt;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Foton&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ({{lang-grc|φωτός}} — „yorugʻlik“) [[elementar zarracha]] boʻlib, [[elektromagnit nurlanish]] (xususan, [[yorugʻlik]]) [[kvant]]idir. Foton — yorugʻlikning elementar zarrasi deb tasavvur qilinadi.&lt;br /&gt;
Issiqlik nurlanishi, fotoeffekt hodisalari foton tushunchasi asosida&lt;br /&gt;
tushuntiriladi. Bu hodisalarni tushuntirishda yorugʻlik energiyasi&lt;br /&gt;
(yaʼni, elektromagnit energiya) fotonlarda mujassamlangan, yorugʻlik energiyasi fotonlar koʻrinishida tarqaladi degan fikr asos qilib&lt;br /&gt;
olingan. Foton energiyasi va tebranish chastotasi orasidagi bogʻlanish &amp;lt;math&amp;gt;E=h \nu&amp;lt;/math&amp;gt; munosabat bilan aniqlanadi. Energiya va massaning&lt;br /&gt;
ekvivalentlik qonuni &amp;lt;math&amp;gt;E=mc^2&amp;lt;/math&amp;gt; ifodadan foydalangan holda fotonning massasini ifodalash mumkin&lt;br /&gt;
: &amp;lt;math&amp;gt;m_f c^2 = h \nu&amp;lt;/math&amp;gt;,&lt;br /&gt;
: &amp;lt;math&amp;gt;m_f = \frac{h \nu}{c^2}&amp;lt;/math&amp;gt;&lt;br /&gt;
Ikkinchi tomondan, har qanday zarraning massasi uning tezligi&lt;br /&gt;
bilan [[nisbiylik nazariyasi]] asosida quyidagicha bogʻlangan&lt;br /&gt;
: &amp;lt;math&amp;gt;m = \frac{m_0}{\sqrt{1 - \upsilon^2/c^2}}(1)&amp;lt;/math&amp;gt;&lt;br /&gt;
Bu formuladan koʻrinadiki, zarra harakatsiz (yaʼni, &amp;lt;math&amp;gt;\upsilon&amp;lt;/math&amp;gt;=0) holda&lt;br /&gt;
boʻlganda, uning massasi m&amp;lt;sub&amp;gt;0&amp;lt;/sub&amp;gt;ga teng, demak, m&amp;lt;sub&amp;gt;0&amp;lt;/sub&amp;gt; — zarraning tinch&lt;br /&gt;
holatdagi massasidir. Tajribalarda tinch holatdagi [[massa]] m&amp;lt;sub&amp;gt;0&amp;lt;/sub&amp;gt; oʻlchanadi, chunki aksariyat hollarda &amp;lt;math&amp;gt;\upsilon&amp;lt;/math&amp;gt;&amp;lt;&amp;lt;c (1) munosabat esa katta&lt;br /&gt;
tezliklar bilan harakatlanayotgan zarralar uchun toʻgʻri boʻladi. U&lt;br /&gt;
holda yorugʻlik fotoni uchun (1) ifoda qanday boʻlishini koʻraylik.&lt;br /&gt;
: &amp;lt;math&amp;gt;m_o = m \sqrt{1-\upsilon^2/c^2}&amp;lt;/math&amp;gt;&lt;br /&gt;
Yorugʻlik fotoni uchun &amp;lt;math&amp;gt;\upsilon&amp;lt;/math&amp;gt;=c boʻlganda foton massasining qiymati&lt;br /&gt;
chekli kattalik ekanligi koʻrinadi. Shuning uchun yuqoridagi ifoda asosida&lt;br /&gt;
yorugʻlik fotonining tinch holdagi massasi &amp;lt;math&amp;gt;m_0&amp;lt;/math&amp;gt;ning qiymati nolga&lt;br /&gt;
teng boʻlishi kerak, degan xulosa chiqadi. Yoki boshqacha aytganda,&lt;br /&gt;
yorugʻlik fotoni „toʻxtab qolsa“, uning barcha xususiyatlari yoʻqoladi, yaʼni massasi ham, energiyasi ham nolga teng boʻladi. Fotonning „toʻxtashi“ deganda, uning biror jism tomonidan yutilishi tushuniladi. Toʻxtash jarayonida fotonning energiyasi (unga ekvivalent boʻlgan massasi) yutuvchi jismga oʻtadi. Natijada yutuvchi&lt;br /&gt;
jismning energiyasi (massasi) mos ravishda ortadi. Demak, yorugʻlik&lt;br /&gt;
fotonining boshqa zarralardan (masalan, elektron, [[proton]], neytron,&lt;br /&gt;
atom, [[molekula]] va hokazo)dan farqi shundaki, foton tinch holdagi&lt;br /&gt;
massasiga ega boʻlmaydi, yaʼni uning tinch holatdagi massasi nolga&lt;br /&gt;
teng. Foton faqat harakatlanish jarayonida mavjud boʻlib, uning&lt;br /&gt;
tezligi yorugʻlik tezligiga teng. Demak, foton harakatlanish jarayonida mavjud boʻlib, u energiya, massa va impulsga ega boʻladi. Fotonlarning mavjudligi birqator&lt;br /&gt;
tajribalarda tasdiqlandi. Bu tajribalardan biri 1922-yilda A. F. Ioffe&lt;br /&gt;
va N. I. Dobronravovlar tomonidan&lt;br /&gt;
oʻtkazilgan tajribadir. Tajriba quyidagicha: yassi kondensatorning A va&lt;br /&gt;
B qoplamalari orasida zaryadlangan&lt;br /&gt;
vismut (Vi) zarrasi „muallaq“&lt;br /&gt;
vaziyatda turadi, yaʼni&lt;br /&gt;
zarraning ogʻirlik kuchi zarraga&lt;br /&gt;
teskari yoʻnalishda taʼsir etuvchi&lt;br /&gt;
elektr kuchi bilan muvozanatlashgan&lt;br /&gt;
boʻladi. Kondensator qoplamalaridan&lt;br /&gt;
biri rentgen trubkasining anodi&lt;br /&gt;
vazifasini bajaradi Kichik intensivlikdagi elektrontar oqimi A anodga&lt;br /&gt;
kelib urilgach, unda tormozlanadi Natijada A dan bir sekundda&lt;br /&gt;
mingga yaqin rentgen impulslari chiqariladi.&lt;br /&gt;
Bu rentgen nurlari taʼsirida vismut zarrasi 30 minutlar davomida&lt;br /&gt;
hir marta titrab muvozanatdan chiqqan. Hisoblarning koʻrsatishicha,&lt;br /&gt;
shuncha vaqt (30 minut) ichida zarra yoʻnalishida bitta rentgen&lt;br /&gt;
kvanti nurlanar ekan. Bu rentgen kvanti zarra bilan to ‘qnashgach,&lt;br /&gt;
fotoeffekt hodisasi yuz beradi, yaʼni zarradan elektron ajralib&lt;br /&gt;
chiqadi. Elektron ajralib chiqqani uchun zarraning zaryadi o ‘zgaradi va u muvozanat vaziyatidan chiqadi.&lt;br /&gt;
Bunday tajribani shunday tushuntirish mumkin. Bu tajriba&lt;br /&gt;
[[Rentgen nurlari|rentgen nurlarining]] jism bilan taʼsirlashuvi kvant xarakterga ega&lt;br /&gt;
ekanligini tasdiqlaydi. Agar rentgen nurlari toʻlqin tarzida tarqaladi&lt;br /&gt;
deb qaralsa, zarradan elektronning ajralib chiqishi uchun kerak&lt;br /&gt;
boMadigan energiya elektronning chiqish ishi qiymatiga yetguncha&lt;br /&gt;
yigʻilishi kerak. Tajribada foydalanilgan rentgen nurlarining intensivligi kichik boʻlganligi uchun, bunday energiya har qancha&lt;br /&gt;
vaqt o ‘tsa ham yigʻilmas ekan, buni hisoblashlar koʻrsatadi.&lt;br /&gt;
V. I. Vavilovning fikriga koʻra, yorugʻlik oqimi ayrim fotonlarning&lt;br /&gt;
yigʻindisidan iborat boʻlsa, [[statistik fizika]] qonunlariga asosan&lt;br /&gt;
fotonlarning fluktuatsiyasi kuzatilishi kerak. Bu fikr 1933—1942-&lt;br /&gt;
yillarda oʻtkazilgan tajribalarda tasdiqlandi. Bu esa yorugʻlikning&lt;br /&gt;
foton tabiatiga ega ekanligini isbotlovchi yana bir dalildir.&lt;br /&gt;
== Manbalar ==&lt;br /&gt;
* G.Ahmedova „Atom fizikasi“&lt;br /&gt;
* R.Bekjonov „Atom va yadro fizikasi“&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Turkum:Elektromagnetizm]]&lt;/div&gt;</description>
			<pubDate>Mon, 10 Aug 2026 18:33:11 GMT</pubDate>
			<dc:creator>Programmer</dc:creator>
			<comments>https://ziyosfera.uz/ziyo/Munozara:Foton</comments>
		</item>
</channel></rss>