<?xml version="1.0"?>
<rss version="2.0" xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/">
	<channel>
		<title>Frontend va backend - Oʻzgarishlar tarixi</title>
		<link>https://ziyosfera.uz/index.php?title=Frontend_va_backend&amp;action=history</link>
		<description>Ziyosferadagi mazkur sahifaning oʻzgarishlar tarixi</description>
		<language>uz</language>
		<generator>MediaWiki 1.45.1</generator>
		<lastBuildDate>Fri, 20 Nov 2026 15:00:27 GMT</lastBuildDate>
		<item>
			<title>Programmer: Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.</title>
			<link>https://ziyosfera.uz/index.php?title=Frontend_va_backend&amp;diff=440251&amp;oldid=prev</link>
			<guid isPermaLink="false">https://ziyosfera.uz/index.php?title=Frontend_va_backend&amp;diff=440251&amp;oldid=prev</guid>
			<description>&lt;p&gt;Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;b&gt;Yangi sahifa&lt;/b&gt;&lt;/p&gt;&lt;div&gt;# Dasturiy taʼminot muhandisligida &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;frontend&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; va &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;backend&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; yoki &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;back-end&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; deb ataladi. Ushbu atamalar [[dasturiy taʼminot]]ning taqdimot qatlami (&amp;#039;&amp;#039;frontend&amp;#039;&amp;#039;) va maʼlumotlarga kirish qatlami (&amp;#039;&amp;#039;backend&amp;#039;&amp;#039;) oʻrtasidagi farqlarni ajratishni anglatadigan [[Apparat ta’minoti|apparat]]. [[Mijoz — server (kompyuter yoki tarmoq arxitekturasi)|Server modelida]] [[Mijoz (informatika)|tashqi koʻrinish]] odatda frontend hisoblanadi va [[Server|frontendning]] oʻzida baʼzi [[taqdimot ishlari]] amalga oshirilgan boʻlsa ham, backend hisoblanadi.&amp;lt;syntaxhighlight lang=&amp;quot;dart&amp;quot;&amp;gt;&lt;br /&gt;
void main () {&lt;br /&gt;
    int wik = 100;&lt;br /&gt;
    inr wik1 = 99;&lt;br /&gt;
    print(&amp;quot;$wik+$wik1&amp;quot;);&lt;br /&gt;
}&lt;br /&gt;
&amp;lt;/syntaxhighlight&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Kirish&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dasturiy taʼminot tizimida apparat va foydalanuvchi oʻrtasida koʻplab maʼlumotlar boʻlishi mumkin. &amp;#039;&amp;#039;Old qismi&amp;#039;&amp;#039; mavhum boʻlib, foydalanuvchilarga qulay [[interfeys]]ni taʼminlaydi. O&amp;#039;&amp;#039;rqa tomon&amp;#039;&amp;#039; esa odatda maʼlumotlarni saqlash va [[biznes mantigʻini]] boshqaradi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Elektr aloqa|Telekommunikatsiyada]] &amp;#039;&amp;#039;old tomonni&amp;#039;&amp;#039; qurilma yoki xizmat deb hisoblansa, &amp;#039;&amp;#039;orqa tomon&amp;#039;&amp;#039; esa xizmat koʻrsatadigan [[Infratuzilma|infratuzilmadir.]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Asosiy qoida shundaki, old tomondagi (yoki „frontend“) [[kod]] foydalanuvchi tomonidan boshqariladigan har qanday [[Komponentlar|komponentni]] oʻz ichiga oladi. Server tomonidagi (yoki „backend“) kod odatda [[server]]da joylashgan boʻlib, koʻpincha foydalanuvchidan jismoniy jihatdan uzoqroq boʻladi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Dasturiy taʼminot taʼriflari ==&lt;br /&gt;
[[File:Shopware 4 – Backend mit Fenstern.png|thumb|250px]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
= Kontentni boshqarish sistemalarida &amp;#039;&amp;#039;frontend&amp;#039;&amp;#039; va &amp;#039;&amp;#039;backend&amp;#039;&amp;#039; atamalari mos ravishda CMS va maʼmuriy koʻrinishlarning foydalanuvchiga koʻringan qismlariga ishora qilishi mumkin&amp;lt;ref&amp;gt;{{Veb manbasi|url=https://letsgodojo.com/front-end-vs-back-end/|sarlavha=Front End vs Back End of Your Website: Everything You Need to Know|ish=DOJO Creative|sana=7 February 2020|qaralgan sana=31 August 2022}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{Veb manbasi|url=http://joomlatuts.net/joomla-2-5/87-how-backend-model-view-controller-mvc-works-in-joomla/98-difference-between-frontend-and-backend-mvc|sarlavha=Difference Between Frontend and Backend MVC – Joomlatuts|muallif=Thapliyal|ism=Vimal|ish=joomlatuts.net|qaralgan sana=30 December 2016|arxivurl=https://web.archive.org/web/20161230230237/http://joomlatuts.net/joomla-2-5/87-how-backend-model-view-controller-mvc-works-in-joomla/98-difference-between-frontend-and-backend-mvc|arxivsana=30 December 2016}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. =&lt;br /&gt;
Nutq sintezida frontend qism sintez tizimining kiritilgan maʼlumotni ramziy [[Fonetika|fonetik]] tasvirga aylantiradigan qismi, orqa tomon yaʼni backend qism esa ramziy fonetik tasvirni haqiqiy tovushlarga aylantiradigan qismi hisoblanadi&amp;lt;ref&amp;gt;{{Veb manbasi|url=http://research.cs.tamu.edu/prism/lectures/sp/l18.pdf|sarlavha=L18: Speech synthesis (backend)|muallif=Gutierrez--Osuna|ism=Ricardo|ish=tamu.edu|nashriyot=Texas A&amp;amp;M University|qaralgan sana=29 December 2016|arxivsana=2019-02-14|arxivurl=https://web.archive.org/web/20190214183352/http://research.cs.tamu.edu/prism/lectures/sp/l18.pdf}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Asosiy kompyuterning quyi tizimlarida [[grafik fayl]] boshqaruvchisi kompyuterning fayl tizimining old tomoni hisoblanib, [[Ishlatuv tizimi|operatsion tizim]] bilan koʻrinib turgan qismi hisoblanadi. Frontend foydalanuvchiga yuzma-yuz koʻrinib turib, backend esa javoban operatsion tizim dasturlarini ishga tushiradi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Kompilyator]]larda frontend qism manba qismini oraliq koʻrinishgacha tarjima qiladi va backend qism kompyuter tilida kod ishlab chiqarish uchun oraliq qism bilan ishlaydi. Backend asosan tezroq ishlaydigan kod ishlab chiqarish uchun [[Optimallashtirish|optimallashtiradi]]. Frontend va backendning farqi manba kodi bilan ishlaydigan tahlil qiluvchi boʻlimni va kodni yaratadigan va optimallashtiradigan backend qismni ajratishi mumkin. [[GCC]] kabi boshqa dizaynlar bir nechta frontendlar (turli [[Dasturlash tili|manba tillarini]] tahlil qilish) yoki backendlar (turli maqsadli [[protsessor]]lar uchun kod yaratish) oʻrtasidagi xizmatlarni taklif qiladi&amp;lt;ref&amp;gt;{{Veb manbasi|url=http://www.personal.kent.edu/~rmuhamma/Compilers/MyCompiler/phase.htm|sarlavha=Operating Systems Notes|muallif=Bin Muhammad|ism=Rashid|ish=www.personal.kent.edu|nashriyot=Kent State University|qaralgan sana=30 December 2016|arxivsana=2018-08-31|arxivurl=https://web.archive.org/web/20180831090618/http://personal.kent.edu/~rmuhamma/Compilers/MyCompiler/phase.htm}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Misol sifatida veb-ishlab chiqish ===&lt;br /&gt;
Ikkalasining oʻrtasidagi farqni tushunishning boshqa bir yoʻli frontend va backend dasturiy taʼminot ishlab chiqaruvchisiga kerak boʻlgan bilimlarni tushunishdir. Quyidagi roʻyxat misol sifatida veb-ishlab chiqishga qaratilgan:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Ikkalasi ham ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [[Git]], [[Mercurial]] yoki [[Subversiya]] kabi versiyalarni boshqarish vositalari&lt;br /&gt;
* [[FTP]] yoki [[rsync]] kabi [[fayllarni uzatish vositalari]] va protokollari&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Frontend diqqat markazida quyidagilarni oʻz ichiga oladi: ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [[HTML]], [[CSS]], [[JavaScript]] kabi [[Veb Dasturlash|veb dasturlash]] tillari hamda [[Sass]] yoki [[Query]] kabi tillarda koʻp ishlatiladigan yordamchi kutubxonalar&lt;br /&gt;
* [[Asinxron raqamli mashina|Asinxron]] soʻrovlarni qaytadan ishlash va [[AJAX]]&lt;br /&gt;
* Bir sahifali ilovalar ([[React va uning afzalliklari|React]], [[Angular]] yoki [[Vue.js]] kabi ramkalar bilan)&lt;br /&gt;
* Veb ishlashi (eng katta mazmunli boʻyoq, interaktiv vaqt, 60 [[FPS]] animatsiyalar va oʻzaro taʼsirlar, xotiradan foydalanish va hokazo)&lt;br /&gt;
* [[Responsiv veb-dizayn]]&lt;br /&gt;
* [[Brauzerlar]] oʻrtasidagi muvofiqlikdagi muammolar va vaqtinchalik yechimlar&lt;br /&gt;
* Boshsiz brauzer bilan oxirigacha sinov&lt;br /&gt;
* [[Webpack]] va [[Gulp.js]] kabi vositalar yordamida [[JavaScript]] fayllarini o‘zgartirish va to‘plash, tasvir o‘lchamlarini va boshqa jarayonlarni oʻzgartirish uchun avtomatlashtirishni yaratish&lt;br /&gt;
* [[SEO|Qidiruv tizimini optimallashtirish]]&lt;br /&gt;
* Foydalanish imkoniyati bilan bogʻliq muammolar&lt;br /&gt;
* [[GIMP]] yoki [[Adobe Photoshop|Photoshop]] kabi tasvirlarni tahrirlash vositalaridan asosiy foydalanish&lt;br /&gt;
* [[Foydalanuvchi interfeysi imtiyozlari izolyatsiyasi|Foydalanuvchi interfeysi]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Backend fokuslangan koʻrinishlari ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [[PHP]], [[Python]], [[Ruby]], Perl, [[Node.js]] kabi [[Skript|skript tillari]] yoki [[C Sharp|C#]], [[Java]] yoki [[Go (dasturlash tili)|Go]] kabi kompilyatsiya tillari&lt;br /&gt;
* Foydalanilayotgan til uchun avtomatlashtirilgan sinov ramkalari&lt;br /&gt;
* [[Application Data Access|Ilova maʼlumotlariga kirish]]&lt;br /&gt;
* [[Application Business Logic|Ilova biznes mantiq]]&lt;br /&gt;
* [[Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi|Maʼlumotlar bazasini boshqarish]]&lt;br /&gt;
* [[Masshtablilik]]&lt;br /&gt;
* Yuqori mavjudligi&lt;br /&gt;
* Xavfsizlik muammolari, [[autentifikatsiya]] va [[avtorizatsiya]]&lt;br /&gt;
* [[Dasturiy taʼminot arxitekturasi]]&lt;br /&gt;
* Maʼlumotlarni oʻzgartirish&lt;br /&gt;
* [[Zaxiralash usullari]] va [[dasturiy taʼminot]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ikkala pozitsiya ham bitta mahsulot ustida ishlashiga qaramay, juda aniq koʻnikmalarga ega hisoblanadi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== API ===&lt;br /&gt;
Frontend [[API]] orqali backend qism bilan bogʻlanadi. Veb va mobil frontendlarda API odatda [[HTTPS|HTTP]] soʻrovi javobiga asoslanadi. API baʼzan „&amp;lt;nowiki/&amp;gt;[[Backend for Frontend]]&amp;lt;nowiki/&amp;gt;“ (BFF) uslubidan foydalangan holda ishlab chiqilgan boʻlib, u frontend qismda oʻzgartirish kiritishni osonlashtirish uchun xizmat qiladi&amp;lt;ref&amp;gt;{{Veb manbasi|muallif=Wickramarachchi|ism=Viduni|sarlavha=The BFF Pattern (Backend for Frontend): An Introduction|ish=Bits and pieces|sana=24 February 2021|url=https://blog.bitsrc.io/bff-pattern-backend-for-frontend-an-introduction-e4fa965128bf|qaralgan sana=13 November 2021|arxivsana=2024-03-27|arxivurl=https://web.archive.org/web/20240327144654/https://blog.bitsrc.io/bff-pattern-backend-for-frontend-an-introduction-e4fa965128bf?gi=f6e22c3d720c}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Uskuna taʼriflari ==&lt;br /&gt;
[[Kompyuter tarmogʻi|Tarmoqli hisoblashda]] &amp;#039;&amp;#039;frontend qism&amp;#039;&amp;#039; tarmoq trafigini optimallashtiradigan yoki himoya qiladigan har qanday uskunaga murojaat qilishi mumkin&amp;lt;ref&amp;gt;{{Veb manbasi|url=http://cacm.acm.org/magazines/2009/6/28494-network-front-end-processors-yet-again/fulltext|sarlavha=Network Front-End Processors, Yet Again {{!}} June 2009 {{!}} Communications of the ACM|muallif=OʻDell|ism=Mike|ish=cacm.acm.org|qaralgan sana=2016-12-30}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. U tarmoqning koʻrinib turgan old tomonida yoki chegarasida joylashgani uchun [[DoS hujum|dasturning frontend apparati]] deb ataladi. Tarmoq trafigida tarmoqqa kirishdan oldin [[front-end apparat]] orqali oʻtadi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Protsessor dizaynida &amp;#039;&amp;#039;frontend dizayni&amp;#039;&amp;#039; [[Verilog]] kabi apparat taʼrifi tilida kontaktlarning eskirishiga olib keladigan harakatlarining boshlangʻich tavsifi boʻlardi, [[Backend dizay|&amp;#039;&amp;#039;backend dizayni&amp;#039;&amp;#039;]] esa bu xatti-harakatni matritsadagi jismoniy [[tranzistor]]lar bilan taqqoslash jarayoni hisoblanadi&amp;lt;ref&amp;gt;{{Veb manbasi|url=http://techdocs.altium.com/display/ADOH/Front-End+Design|sarlavha=Front-End Design {{!}} Online Documentation for Altium Products|ish=techdocs.altium.com|qaralgan sana=2016-12-30}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Yana qarang ==&lt;br /&gt;
{{Columns-list|* [[Front-end web development]]&lt;br /&gt;
* [[Client–server model]]&lt;br /&gt;
* [[Out-of-box experience]]&lt;br /&gt;
* [[Modular programming]]&lt;br /&gt;
* [[Observer pattern]]&lt;br /&gt;
* [[Publish–subscribe pattern]]&lt;br /&gt;
* [[Pull technology]]&lt;br /&gt;
* [[Push technology]]&lt;br /&gt;
* [[Remote procedure call]]&lt;br /&gt;
* [[Application program interface]] (API)}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Manbalar ==&lt;br /&gt;
{{Manbalar|30em}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Turkumsiz|date=Aprel 2024}}&lt;/div&gt;</description>
			<pubDate>Mon, 10 Aug 2026 18:39:06 GMT</pubDate>
			<dc:creator>Programmer</dc:creator>
			<comments>https://ziyosfera.uz/ziyo/Munozara:Frontend_va_backend</comments>
		</item>
</channel></rss>