<?xml version="1.0"?>
<rss version="2.0" xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/">
	<channel>
		<title>Halay - Oʻzgarishlar tarixi</title>
		<link>https://ziyosfera.uz/index.php?title=Halay&amp;action=history</link>
		<description>Ziyosferadagi mazkur sahifaning oʻzgarishlar tarixi</description>
		<language>uz</language>
		<generator>MediaWiki 1.45.1</generator>
		<lastBuildDate>Sun, 22 Nov 2026 14:03:04 GMT</lastBuildDate>
		<item>
			<title>Programmer: Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.</title>
			<link>https://ziyosfera.uz/index.php?title=Halay&amp;diff=471427&amp;oldid=prev</link>
			<guid isPermaLink="false">https://ziyosfera.uz/index.php?title=Halay&amp;diff=471427&amp;oldid=prev</guid>
			<description>&lt;p&gt;Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;b&gt;Yangi sahifa&lt;/b&gt;&lt;/p&gt;&lt;div&gt;[[File:Kurdishfolklores.jpg|right|thumb|450 px|Xalay raqsi]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Xalay&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ([[turkcha]]: [[alay]] „[[guruh]],“ „[[olomon]]“) – [[Turkiya]]ning milliy raqsi. U mamlakatning turli hududlarida ijro etiladigan barcha anʼanaviy aylana va safli raqslarni oʻz ichiga oladi. Atama [[turklar]], [[kurdlar]] va [[Kichik Osiyo yarim oroli|Kichik Osiyo]] yunonlari (ayniqsa, [[Pontiya yunonlari]], [[Karamanlidlar]] va [[Kappadokiya yunonlari]]) orasida keng tarqalgan.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Turkiyada aylanma va safli raqslar odatda [[to‘y]] va bayramlarda ijro etiladi. Anʼanaviy ravishda ularga [[zurna]] va [[dovul]] joʻr boʻladi, baʼzan esa [[raqqos|raqqoslarning]] oʻzlari qoʻshiq aytib raqsga tushadi. Soʻnggi yillarda anʼanaviy cholgʻu asboblari oʻrniga [[elektron]] asboblar tobora koʻproq ishlatilmoqda. Xalay raqsida odatda raqqoslar doira yoki saf shaklida turib, bir-birining barmoqlari, qoʻllari yoki yelkalaridan ushlab oladilar. Birinchi va oxirgi raqqoslar [[mendil]] deb ataladigan [[ro&amp;#039;mol|roʻmolchani]] ushlab oladilar. Bu raqslar odatda sekin tempda boshlanib, asta-sekin tezlashadi. Ularning nomi, uslubi va musiqiy xususiyatlari [[shahar]] yoki [[qishloq]]qa qarab farq qiladi&amp;lt;ref name=&amp;quot;&amp;quot;&amp;gt;Hartong2006&amp;quot;&amp;gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/musicaltermsworl0000hart|url-access=registration|title=Musical Terms Worldwide: A Companion for the Musical Explorer|publisher=Semar Publishers Srl|year=2006|isbn=978-88-7778-090-4|pages=[https://archive.org/details/musicaltermsworl0000hart/page/132 132]–|author=Jan Laurens Hartong}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Tarixi va etimologiyasi ==&lt;br /&gt;
=== Tarixi ===&lt;br /&gt;
[[File:Azerbaijan netional dances - Yalli.jpg|250px|right|thumb|Xalay raqs&lt;br /&gt;
notalari]]&lt;br /&gt;
Halay atamasi XX asrning boshlarida [[Markaziy Anadolu mintaqasi|Markaziy Anadoluda]] (Kappadokiya)da paydo boʻlgan „Χαλάι“ (Khalái) nomli Pontiya yunon xalq raqsidan kelib chiqqan. Bu raqs Pontiya yunon konchilari [[Sharq|Sharqiy]] [[Qora dengiz]] dan [[Yo&amp;#039;zg&amp;#039;ot|Yozgat viloyatidagi]] Akdagʻmadeni tumaniga koʻchib oʻtganda yuzaga kelgan&amp;lt;ref name=&amp;quot;&amp;quot;&amp;gt;https://www.kallitexnikistegipontion.gr/%CF%87%CE%B1%CE%BB%CE%AC%CE%B9/&amp;lt;/ref&amp;gt;. Raqsning nomi unga joʻr boʻlib ijro etiladigan turk xalq qoʻshigʻining [[Naqarot|naqarotidan]] olingan. Bu esa ushbu Pontiya yunonlari turk tilida soʻzlashganligini koʻrsatgan&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web |title=Ο Ποντιακός χορός Χαλάι του Ακ Νταγ Ματέν |url=https://www.pontosnews.gr/291839/pontos/o-pontiakos-choros-chalai-tou-ak-ntag-mat/ |website=Pontos News |language=el}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu sekin, [[yarim doira]] shaklidagi raqs boʻlib, kuchli egilish harakatlari va [[ritm|ritmik]] oyoq [[Zarba|zarbalari]] bilan ajralib turgan. [[Raqqos|Raqqosalar]] oʻng oyoqdan boshlab, dastlabki uch qadamni [[diagonal]] boʻyicha oʻngga qoʻyishgan. Toʻrtinchi qadamda oyoqlarni doira oʻrtasiga uzatib, beshinchi qadamda chap oyoq bilan orqaga qadam tashlab, oyoq uchini ichkariga, tovonni tashqariga qoʻyadilar. Ular oltinchi bosqichda toʻrtinchi bosqich holatiga qaytib, keyin [[skripka]], [[ud]], [[zurna]] va [[dovul]] kabi [[musiqa asbobi|musiqa asboblari]] joʻrligida bir maromda harakatlanib, ketma-ketlikni takrorlashadi&amp;lt;ref name= &amp;quot;Kallitexniki Stegi Pontion&amp;quot;&amp;gt;{{cite web |title=Χαλάι |url=https://www.kallitexnikistegipontion.gr/%CF%87%CE%B1%CE%BB%CE%AC%CE%B9/ |website=ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΗ ΣΤΕΓΗ ΠΟΝΤΙΩΝ |language=el}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Tez orada raqs Kappadokiyadagi boshqa jamoalar orasida keng tanilgan, ular bu atamani butun mamlakat boʻylab barcha aylana va [[saf]] shaklidagi xalq raqslariga nisbatan qoʻllay boshlaganlar. Keyinchalik variantlar [[Sivas]], [[Chorum]], [[Kayseri]] viloyatlariga va Kappadokiya shimolidagi boshqa hududlarga tarqalgan, ularning har biri asl raqsning asosiy tuzilishi va ritmini saqlab qolgan holda oʻziga xos [[maha xususiyatlarni rivojlantirgan&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web |title=Χορός Χαλάι {{!}} Τα Καραμανλίδικα του Φάνη |url=https://www.karamanlidika.gr/choros-halai/?srsltid=AfmBOooDzoHDmP93P36RyhCf2eAWsEkTf6LIrX9DPACvydq4avy4wFSg |website=Karamanlidika |language=el}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Xalayning tarixiy hujjatlari XX asr boshlariga toʻgʻri keladi. Halay soʻzining maʼlum boʻlgan eng qadimgi yozma taʼrifi 1932-yilda [[Hamit Zübeyir Koşay]] va [[Ishaq Işıtman]] tomonidan nashr etilgan [[Anadilden Derlemeler]] [[etnografik]] toʻplamida keltirilgan boʻlib, unda halay Markaziy Anatoliyada zurna va davul joʻrligidagi qoʻlda ijro etiladigan saf raqsi sifatida taʼriflangan&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite book |last1=Koşay |first1=Hamit Zübeyir |last2=Işıtman |first2=İshak. |title=Anadilden Derlemeler |date=1932 |publisher=Hakimiyeti Milliye Matbaasi}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web |title=halay |url=https://www.nisanyansozluk.com/kelime/halay |website=Nişanyan Sözlük |language=tr}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Biroq, raqsning oʻziga halay sifatida aniq koʻrsatilgan oldingi havola Dârülelhan Külliyatı: Anadolu Halk Şarkıları ning [[1928-yil]]gi nashrida topilgan boʻlib, unda Sivas viloyatidan boʻlgan [[Çenber]] (shuningdek, Çember yoki Çemberim deb ham ataladi) xalq raqsi yozuvi mavjud&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite book |last1=Erim |first1=Büşra |title=Dârülelhan Nota Külliyâtı: Anadolu Halk Şarkıları 6 ve 7 Numaralı Defterlerin Günümüz Türkçesine Çeviri Aktarımı |date=2019 |page=22 |url=https://upload.wikimedia.org/wikisource/tr/2/2c/D%C3%A2r%C3%BClelhan_nota_k%C3%BClliy%C3%A2t%C4%B1_anadolu_halk_%C5%9Fark%C4%B1lar%C4%B1_6_ve_7_numaral%C4%B1_defterlerin_g%C3%BCn%C3%BCm%C3%BCz_T%C3%BCrk%C3%A7esine_%C3%A7eviri_aktar%C4%B1m%C4%B1.pdf}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Ozarbayjon]]da [[Yalli]] mintaqalar boʻylab tarqalgan va koʻpincha [[Naxichevanda]] va [[Armaniston]]nning [[Yeraz]] jamoasi tomonidan raqsga tushib kelishadi. Naxichevanda unga Zurna va Davul asboblari tomonidan chalingan kuylar joʻr boʻlishadi, ammo Ozarbayjonning boshqa joylarida koʻpincha [[Nog&amp;#039;ora]] va Zurna bilan raqsga tushishadi. Ularning aksariyati [[Quba Yallisi]], [[Şərur Yallisi]] va [[Qarabag‘ Yallisi]] kabi raqsga tushadigan mintaqa nomini olishgan. Biroq, [[Günel Yallısı]] yoki [[Ko‘çəri]] kabi mintaqa nomini olmagan turlari ham bor. Naxichevansiz Ozarbayjonda Yalli yo unutilgan yo toʻliq raqsga tushilmagan. Biroq, u qayta tiklanmoqda va raqs [[maktab]]larida oʻqitilmoqda. Naxichevandan tashqari eng koʻp Yalli raqsga tushadigan ikki viloyat [[Shamkir]] va [[Yevlax]] boʻlgan, sababi Armanistondan Ozarbayjonga [[ozarbayjonlar]]ning birinchi toʻlqini kelgan, koʻpchiligi oʻsha [[viloyat]]larga borgan. Ozarbayjonda uchta shaklga ega boʻlgan eng mashhuri Koʻchari boʻlib, u Naxichevan, [[Eron]] Ozarbayjoni va Yeraz shakli bilan birga kelgan. Yalli Ozarbayjonda uzoq vaqtdan beri mavjud boʻlib kelgan, chunki [[Gobustan]] milliy bogʻida taxminan 4500-yillik [[petrogliflar]] mavjud boʻlgan. Yalliga baʼzi ziyofatlarda raqsga tushilgan, ammo toʻylarning aksariyatida uni ijro etishgan, odamlar Kelin-kuyov atrofida [[doira]] hosil qilishadi. Bu ozarbayjonlar, Ozarbayjondagi kurdlar, Eron ozarbayjonlari, Eraz va Naxichevan aholisiga tegishli. Yalli ozarbayjon musiqasi va raqsining bir qismi boʻlib, ushbu raqsni oʻqitish [[1932-yil]]ga borib taqaladi. Yalli Ozarbayjon xalqi va Ozarbayjonda yashovchi [[etnik]] guruhlar uchun muhim raqs hisoblanib kelinmoqda.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Etimologiyasi ===&lt;br /&gt;
Halay turkcha alay soʻzidan olingan boʻlib, „[[guruh]],“ „[[olomon]]“ yoki „[[bayram]]“ degan maʼnoni anglatadi va bu kontekstda „marosim yoki namoyish uchun bir joyga toʻplangan koʻp sonli odamlar“ degan maʼnoni beradi&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite dictionary |title=halay |dictionary=Kubbealtı Lugatı |url=http://lugatim.com/s/halay |access-date=27 January 2024}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Turkcha alay [[Vizantiya]] yunoncha alágion (αλάγιον) atamasidan kelib chiqqan&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web |title=alay |url=https://en.wiktionary.org/wiki/alay#Turkish |website=Wiktionary, the free dictionary |language=en}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Sevan Nisanyan]] oʻzining Zamonaviy turk tilining [[etimologik]] [[lug‘at]]ida muqobil etimologiyani taklif qilib, halay „koʻtarish“ degan maʼnoni anglatuvchi kurdcha (Kurmanji) hildan soʻzidan kelib chiqqanligini taʼkidlagan&amp;lt;ref&amp;gt;https://www.nisanyansozluk.com/kelime/halay {{Bare URL inline|date=August 2025}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web |title=hildan |url=https://en.wiktionary.org/wiki/hildan |website=Wiktionary, the free dictionary |language=en}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Biroq, [[2022-yil]] [[24-iyul]]da [[Nisanyan]] bu soʻzning kelib chiqishini bilmasligini oshkor qilib, bunga shubha bildirgan&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite video |author=Sevan Nişanyan |date=24 July 2022 |title= Pazar Sohbeti 138 - 24 Temmuz 2022 |url=https://www.youtube.com/watch?v=ipv_Dz1AAsw&amp;amp;t=3077s |via=YouTube |access-date=25 July 2022}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Odatda turkcha halay nomi bilan tanilgan boʻlsa-da, xalq raqsining bu toifasi Turkiyadagi boshqa etnik guruhlar orasida ham turli nomlar bilan ataladi: [[kurd]] tilida [[govend]] yoki [[dîlan]], [[suriya]] tilida [[ḥiggā]], [[ozarbayjon]] tilida [[yallı]] va [[arman]] tilida [[šurvpar]]&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite web |title=Halay (L*) – West Asia/Eastern Anatolia |url=https://folkdancefootnotes.org/dance/a-real-folk-dance-what-is-it/about/halay-west-asia-eastern-anatolia/ |website=Folkdance Footnotes |language=en}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Halay raqsiga misollar ==&lt;br /&gt;
Xalai ([[Kichik Osiyo]] yunonlari raqsga tushadi)&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite video |author=Ακουσε Με |date=19 Oct 2021 |title= ΤΣΟΜΠΑΝΑΡ - Χορός Καππαδοκίας &amp;quot;Χαλάι&amp;quot;. |url=https://www.youtube.com/watch?v=SoZlivzdgPs |via=YouTube |access-date=22 May 2025}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Elazig dik halay (turklar va kurdlar raqsga tushishadi){{citation needed |date=January 2024}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Uch Ayak (turklar raqsga tushadi) &amp;lt;ref name=&amp;quot;nytimes&amp;quot;&amp;gt;{{cite news|last=Gottlieb|first=Robert|title=Astaire to Zopy-Zopy|url=https://www.nytimes.com/1998/07/26/books/astaire-to-zopy-zopy.html|access-date=6 November 2013|newspaper=[[New York Times]]|date=26 July 1998|author-link=Robert Gottlieb|quote=I find it difficult to imagine someone without a predisposition to read about such matters as Azerbaijani folk dance (&amp;#039;&amp;#039;One type of yally has various forms known as kochari, uchayag, tello, and galadangalaya; another type is a dance mixed with games called gazy-gazy, zopy-zopy, and chopu-chopu&amp;#039;&amp;#039;) browsing profitably through Oxford&amp;#039;s many hundreds of pages of such information.}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name = &amp;quot;foo&amp;quot;&amp;gt;{{cite journal |last1=Şener |first1=Dr.Gültekin |title=GAZİANTEP HALK DANSI EZGİLERİNDE MÜZİKAL ANALİZ |journal=Motif Akademi Halk Bilimi Dergisi |date=11 March 2019 |volume=12 |issue=25 |pages=91–104 |doi=10.12981/mahder.520814 |s2cid=189162362 |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/668154 |access-date=4 October 2021|doi-access=free }}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kaba (turklar raqsga tushadi)&amp;lt;ref name = &amp;quot;foo&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Afshar (turklar raqsga tushadi)&amp;lt;ref name = &amp;quot;foo&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Halabi (turklar, kurdlar va arablar raqsga tushishadi)&amp;lt;ref name = &amp;quot;foo&amp;quot;/&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Dunnik (kurdlar raqsga tushadi){{citation needed |date=January 2024}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yalli (ozarbayjonlar raqsga tushadi){{citation needed |date=January 2024}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Yana qarang ==&lt;br /&gt;
• [[Ossuriya]] xalq raqsi&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
• [[Attan]] (afgʻonlar raqsga tushadi)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
• [[Kolo]] (Janubiy slavyanlar raqsga tushadi)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Manbalar ==&lt;br /&gt;
{{Manbalar}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Turkum:Turkiya madaniyati]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:Raqslar]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:Yunon raqslari]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:Ozarbayjon raqslari]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:Arman raqslari]]&lt;/div&gt;</description>
			<pubDate>Mon, 10 Aug 2026 19:37:24 GMT</pubDate>
			<dc:creator>Programmer</dc:creator>
			<comments>https://ziyosfera.uz/ziyo/Munozara:Halay</comments>
		</item>
</channel></rss>