<?xml version="1.0"?>
<rss version="2.0" xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/">
	<channel>
		<title>MTProto - Oʻzgarishlar tarixi</title>
		<link>https://ziyosfera.uz/index.php?title=MTProto&amp;action=history</link>
		<description>Ziyosferadagi mazkur sahifaning oʻzgarishlar tarixi</description>
		<language>uz</language>
		<generator>MediaWiki 1.45.1</generator>
		<lastBuildDate>Fri, 20 Nov 2026 22:43:32 GMT</lastBuildDate>
		<item>
			<title>Programmer: Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.</title>
			<link>https://ziyosfera.uz/index.php?title=MTProto&amp;diff=588874&amp;oldid=prev</link>
			<guid isPermaLink="false">https://ziyosfera.uz/index.php?title=MTProto&amp;diff=588874&amp;oldid=prev</guid>
			<description>&lt;p&gt;Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;b&gt;Yangi sahifa&lt;/b&gt;&lt;/p&gt;&lt;div&gt;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;MTProto&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; (&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;M&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;obile &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;T&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;ransport &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;P&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;rotocol) — [[Telegram]] ijtimoiy tarmogʻida foydalanuvchilar yozishmalarini shifrlash uchun ishlatiladigan [[kriptografik protokol]]. Ushbu protokol [[Nikolay Durov]] va boshqa dasturchilar bilan birgalikda yaratilgan.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Protokol, simmetrik shifrlash algoritmi [[AES shifrlash standarti|AES]] (IGE rejimida) hamda ikki qurilma oʻrtasida 2048-bitli [[RSA]] kalitlarni almashish uchun moʻljallangan [[Diffi-Xelman protokoli]]ning kombinatsiyasi va bir qator [[hesh-funksiya]]lar asosida hosil qilingan. Protokol end-to-end usulida shifrlashni ham qoʻllab-quvvatlaydi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Shuningdek, ushbu protokol asosida [[MTProxy]] protokoli yaratilgan.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Qurilmani roʻyxatdan oʻtkazish ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Telegram]] ilovasini birinchi marta ishga tushirilganda, foydalanuvchi oʻzining telefon raqamini kiritadi. Ushbu telefon raqamga besh xonali tasdiqlash kodi joʻnatiladi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Tasdiqlash kodi kiritilgandan soʻng avtorizatsiya protokoli ishga tushadi:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
# &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;C&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; mijoz, &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;S&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; serverga tasodifiy bitlar ketma-ketligidan iborat boʻlgan (128 bit) satr koʻrinishidagi soʻrovni yuboradi.&lt;br /&gt;
# &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;S&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; javob tariqasida boshqa bitlar ketma-ketligini, yaʼni 64 bitli &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;n&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; son hamda RSA ning ochiq kalitini joʻnatadi.&lt;br /&gt;
# &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;C&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; mijoz, &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;n&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; sonni ikkita &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;p&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; va &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;q&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; [[tub sonlar]]ga ajratadi. Mijozda serverning ochiq kalitlari toʻplami mavjud boʻlib, u qurilma xotirasida saqlanadi. Mijoz ularning ichidan &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;S&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; serverdan kelgan shifrga mos keladigan &amp;lt;math&amp;gt;server_{pk}&amp;lt;/math&amp;gt; kalitni tanlaydi.&lt;br /&gt;
# Shundan soʻng &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;C&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; boshqa bir 256 bitli tasodifiy satrni tanlaydi, ushbu satr avvalgisidan farq qilishi kerak. Mijoz bu satrdan &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;n&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;, &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;p&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; va &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;q&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; sonlarni tanlaydi hamda [[RSA]] algoritmi asosida &amp;lt;math&amp;gt;server_{pk}&amp;lt;/math&amp;gt; kaliti bilan shifrlab, serverga joʻnatadi.&lt;br /&gt;
# &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;S&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; server esa [[Diffi-Xelman protokoli]] asosidagi &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;g&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;, &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;p&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; va &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;g&amp;lt;sub&amp;gt;a&amp;lt;/sub&amp;gt;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; parametrlari bilan javob qaytaradi. Bu parametrlar [[AES shifrlash standarti|AES-256]] bilan shifrlangan. Buning uchun mijoz va serverdan olingan vaqtinchalik kalit va &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Salt&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;dan foydalanilgan.&lt;br /&gt;
# &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;C&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; mijoz, yopiq kalit &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;b&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ni tanlaydi, uning asosida ochiq kalitni &amp;lt;math&amp;gt;g_{b}=g^{b}\mod p&amp;lt;/math&amp;gt; hamda umumiy ochiq kalit &amp;lt;math&amp;gt;K = (g_{a})^{b}\mod p&amp;lt;/math&amp;gt; ni hisoblaydi. Shundan soʻng, &amp;lt;math&amp;gt;g_{b}&amp;lt;/math&amp;gt; shifrlangan holda &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;S&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;ga yuboriladi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Xabarlarni shifrlash ==&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|+Shifrlash paketining tarkibi&lt;br /&gt;
!Length&lt;br /&gt;
!Header&lt;br /&gt;
! colspan=&amp;quot;2&amp;quot; |Random bits&lt;br /&gt;
!Layer&lt;br /&gt;
!seq_in&lt;br /&gt;
!seq_out&lt;br /&gt;
!Header&lt;br /&gt;
!Random id&lt;br /&gt;
!TTL&lt;br /&gt;
! colspan=&amp;quot;3&amp;quot; |Message&lt;br /&gt;
!Header&lt;br /&gt;
!Padding&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|32 bit&lt;br /&gt;
|32 bit&lt;br /&gt;
| colspan=&amp;quot;2&amp;quot; |128 bit&lt;br /&gt;
|32 bit&lt;br /&gt;
|32 bit&lt;br /&gt;
|32 bit&lt;br /&gt;
|32 bit&lt;br /&gt;
|64 bit&lt;br /&gt;
|32 bit&lt;br /&gt;
| colspan=&amp;quot;3&amp;quot; |Tasodifiy uzunlik&lt;br /&gt;
|32 bit&lt;br /&gt;
|0-96 bit&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| colspan=&amp;quot;3&amp;quot; |1-blok&lt;br /&gt;
| colspan=&amp;quot;3&amp;quot; |2-blok&lt;br /&gt;
| colspan=&amp;quot;3&amp;quot; |3-blok&lt;br /&gt;
| colspan=&amp;quot;2&amp;quot; |4-blok&lt;br /&gt;
|Bloklar&lt;br /&gt;
| colspan=&amp;quot;3&amp;quot; |N-blok&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Length&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — paket uzunligi, bunda &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;padding&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; hisobga olinmaydi.&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Header&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — har bir paket, protokol versiyasi, joʻnatilayotgan mediafayllar turi haqidagi maʼlumotlarni saqlaydigan uchta sarlavhadan tashkil topgan.&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Random bits&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — mijoz tomonidan hosil qilingan 120 bit hamda maydon uzunligini aniqlovchi 8 bitdan tashkil topgan. Shifrlash uchun &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Salt&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; sifatida ishlatiladi.&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Layer&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — protokol versiyasini bildiradi.&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;seq_in&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — chat yaratuvchisiga yuborilgan xabarlar soni.&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;seq_out&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — chat yaratuvchisi tomonidan yuborilgan xabarlar soni.&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Random id&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — xabar yuborayotgan mijoz tomonidan hosil qilingan tasodifiy son. Matn koʻrinishida yuboriladi.&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;TTL&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — xabarni olgan foydalanuvchi, ushbu xabarni oʻchirilib tashlanishidan oldin koʻrib turishi mumkin boʻlgan vaqt, sekundlarda oʻlchanadi.&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Message&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — foydalanuvchi tomonidan kiritilgan xabar (ixtiyoriy uzunlikda).&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Padding&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — Shifrlash oldidan qoʻshiladi.&lt;br /&gt;
[[Fayl:MTProto Cloud Chats scheme.png|thumb|Shifrlash algoritmining sxemasi]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Shifrlash sxemasi ===&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;auth_key&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — chat hosil qilinish paytida olingan ochiq shifrlash kaliti.&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Payload&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — shifrlash paketi.&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;msg_key&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — SHA1-heshning dastlabki 128 biti. Rasshifrovkaning toʻgʻri amalga oshirilganini tekshirish uchun foydalaniladi.&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Padding&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — shifrlash paytida blokning oʻlchami 128 bitga teng boʻlishi uchun qoʻshilgan tasodifiy sonlardan iborat 0—96 bit.&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;AES key&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;va &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;IV&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — IGE rejimida &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;AES&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; algoritmi orqali shifrlash parametrlari. KDF yordmida hosil qilinadi.&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;KDF (key derivation function)&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;AES key&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; va &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;IV&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ni &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;msg_key&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; hamda &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;auth_key&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; asosida shakllantirish funksiyasi&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;auth_key_id&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — SHA1-hesh&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;K&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ochiq kalitining dsatlabki 64-biti. Kolliziya roʻy berganda kalit qaytadan generatsiya qilinadi.{{sfn|Сryptanalysis of the Telegram messaging protocol|страницы = 37—41}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Xabarlarni deshifrlash ==&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|+Shifrlangan xabar strukturasi&lt;br /&gt;
!auth_key_id&lt;br /&gt;
!msg key&lt;br /&gt;
!Encrypted Data&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|64 bit&lt;br /&gt;
|128 bit&lt;br /&gt;
|N * 128 bit&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
# Mijoz shifrlangan xabarni oladi, &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;auth_key_id&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ning ishonchliligni tekshiradi, yaʼni SHA1-hesh ochiq kaliti &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;K&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;ning dastlabki 64-bitini hisoblaydi. Qiymatlar mos kelsa, xabarni deshifrlash qilish davom ettiriladi.&lt;br /&gt;
# &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;key derivation function&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; yordamida &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;AES key&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; va &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;IV&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; shakllantiriladi.&lt;br /&gt;
# Shundan soʻng maʼlumotlarni &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;AES-IGE&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; algoritmi asosida deshifrlash davom ettiriladi. Oxiri joʻnatuvchidagi paketga mos kelgan paket qabul qiluvchida ham hosil boʻladi.&lt;br /&gt;
# Deshifrlangan paketdagi SHA1-heshning 128-bitini &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;msg_key&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; bilan taqqoslanadi. Va xabar toʻliq deshifrlanadi.{{sfn|Сryptanalysis of the Telegram messaging protocol|страницы = 41—43}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Dasturlash tillari uchun kutubxonalar ==&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
!Nomi&lt;br /&gt;
!Dasturlash til(lar)i&lt;br /&gt;
!Manba kodi&lt;br /&gt;
!Tavsifi&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|@mtproto/core&lt;br /&gt;
|JavaScript&lt;br /&gt;
|https://github.com/alik0211/mtproto-core&lt;br /&gt;
|Telegram API (MTProto) client library for browser&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|MadelineProto&lt;br /&gt;
|PHP&lt;br /&gt;
|https://github.com/danog/MadelineProto&lt;br /&gt;
|Async PHP client/server API for the telegram MTProto protocol&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|Telethon&lt;br /&gt;
|Python&lt;br /&gt;
|https://github.com/LonamiWebs/Telethon&lt;br /&gt;
|Pure Python 3 MTProto API Telegram client library, for bots too!&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|pyrogram&lt;br /&gt;
|Python&lt;br /&gt;
|https://github.com/pyrogram/pyrogram&lt;br /&gt;
|Telegram MTProto API Client Library and Framework for Python&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|grammers&lt;br /&gt;
|Rust&lt;br /&gt;
|https://github.com/Lonami/grammers&lt;br /&gt;
|A set of Rust libraries to interact with Telegram’s API&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|TLSharp&lt;br /&gt;
|C#&lt;br /&gt;
|https://github.com/sochix/TLSharp&lt;br /&gt;
|Telegram client library implemented in C#&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|TDLib&lt;br /&gt;
|Python, JavaScript, Go, Java, Kotlin, C#, C++, Swift, Objective-C, Dart, Rust, Erlang, PHP, Lua, Ruby, Clojure, Emacs Lisp, D, Elixir, 1S, C&lt;br /&gt;
|https://github.com/tdlib/td&lt;br /&gt;
|Cross-platform library for building Telegram clients. It can be easily used from almost any programming language&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Yana qarang ==&lt;br /&gt;
* [[RSA shifrlash algoritmi]]&lt;br /&gt;
* [[AES shifrlash standarti]]&lt;br /&gt;
* [[Hesh-funksiya]]lar&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Manbalar ==&lt;br /&gt;
{{manbalar}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Adabiyotlar ==&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;Jakob Bjerre Jakobsen&amp;#039;&amp;#039;, On the CCA (in)Security of MTProto, 2016, 978-1-4503-4564-4, Security of MTProto&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Havolalar ==&lt;br /&gt;
* https://core.telegram.org/mtproto&lt;br /&gt;
* https://web.archive.org/web/20161129083141/https://unhandledexpression.com/2013/12/17/telegram-stand-back-we-know-maths/&lt;br /&gt;
* https://www.incibe.es/extfrontinteco/img/File/intecocert/EstudiosInformes/INT_Telegram_EN.pdf {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210623024104/https://www.incibe.es/extfrontinteco/img/File/intecocert/EstudiosInformes/INT_Telegram_EN.pdf |date=2021-06-23 }}&lt;/div&gt;</description>
			<pubDate>Mon, 10 Aug 2026 23:00:12 GMT</pubDate>
			<dc:creator>Programmer</dc:creator>
			<comments>https://ziyosfera.uz/ziyo/Munozara:MTProto</comments>
		</item>
</channel></rss>