<?xml version="1.0"?>
<rss version="2.0" xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/">
	<channel>
		<title>Makemake - Oʻzgarishlar tarixi</title>
		<link>https://ziyosfera.uz/index.php?title=Makemake&amp;action=history</link>
		<description>Ziyosferadagi mazkur sahifaning oʻzgarishlar tarixi</description>
		<language>uz</language>
		<generator>MediaWiki 1.45.1</generator>
		<lastBuildDate>Thu, 19 Nov 2026 17:17:57 GMT</lastBuildDate>
		<item>
			<title>Programmer: Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.</title>
			<link>https://ziyosfera.uz/index.php?title=Makemake&amp;diff=592695&amp;oldid=prev</link>
			<guid isPermaLink="false">https://ziyosfera.uz/index.php?title=Makemake&amp;diff=592695&amp;oldid=prev</guid>
			<description>&lt;p&gt;Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;b&gt;Yangi sahifa&lt;/b&gt;&lt;/p&gt;&lt;div&gt;{{Infobox planet&lt;br /&gt;
| tasvir =Makemake and its moon.jpg&lt;br /&gt;
| minorplanet = yes&lt;br /&gt;
| background = #C2E0FF&lt;br /&gt;
| izoh =Makemake [[karlik sayyora]]si&lt;br /&gt;
| name = 136472 Makemake&lt;br /&gt;
| symbol = [[Fayl:Makemake symbol (bold).svg|24px|🝼]]&lt;br /&gt;
| discoverer =&lt;br /&gt;
 {{plainlist |&lt;br /&gt;
* Mayk Braun&lt;br /&gt;
* Chad Truxilyo&lt;br /&gt;
* Devid Rabinovits&lt;br /&gt;
 }}&lt;br /&gt;
| discovered = 31-mart, 2005-yil&lt;br /&gt;
| mpc_name = (136472) Makemake &lt;br /&gt;
| alt_names = 2005 FY 9&lt;br /&gt;
| named_after = Rapa Nui afsonalaridagi xudo Makemake &lt;br /&gt;
| mp_category = [[Karlik sayyora]]&lt;br /&gt;
| orbit_ref = &lt;br /&gt;
| epoch = 31-may, 2020-yil&amp;lt;br /&amp;gt;([[Julian day|JD]] 2458900.5)&lt;br /&gt;
| perihelion = {{cvt|38.104|AU|Tm}}&lt;br /&gt;
| time_periastron = 17-noyabr, 2186-yil&lt;br /&gt;
| semimajor = {{cvt|45.430|AU|Tm}}&lt;br /&gt;
| eccentricity = 0.16126&lt;br /&gt;
| avg_speed = 4.419&amp;amp;nbsp;km/s&lt;br /&gt;
| inclination = 28.9835°&lt;br /&gt;
| asc_node = 79.620°&lt;br /&gt;
| arg_peri = 294.834°&lt;br /&gt;
| mean_anomaly = 165.514°&lt;br /&gt;
| satellites = 1&lt;br /&gt;
| axial_tilt =&lt;br /&gt;
| sidereal_day = {{val|22.8266|0.0001|u=hours}}&lt;br /&gt;
| dimensions = {{plainlist|&lt;br /&gt;
{{nowrap|({{val|1434|48|-18}})}}&amp;amp;thinsp;×&amp;amp;thinsp;projected {{nowrap|({{val|1420|18|-24|u=km}})}}&amp;lt;!--now known not viewed pole-on--&amp;gt;&lt;br /&gt;
{{nowrap|({{val|1502|45}})}}&amp;amp;thinsp;×&amp;amp;thinsp;{{nowrap|({{val|1430|9|u=km}})}}&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
|mean_radius ={{plainlist|&lt;br /&gt;
* {{val|715|19|-11|u=km}}&lt;br /&gt;
* {{val|739|17|u=km}}}}&lt;br /&gt;
| flattening = 0.0098&lt;br /&gt;
| surface_area = {{val|6.42|e=6|u=km2}}&lt;br /&gt;
| volume = {{val|1.53|e=9|u=km3}}&lt;br /&gt;
| mass = {{val|3.1|e=21|u=kg|p=≈}} (2018)&lt;br /&gt;
| density = {{val|1.7|u=g/cm3|p=≈}}&lt;br /&gt;
| single_temperature = 32-36&amp;amp;nbsp;K&lt;br /&gt;
| spectral_type = B−V=0.83, V−R=0.5&lt;br /&gt;
| abs_magnitude = {{val|-0.12}}&amp;lt;br /&amp;gt;{{val|0.049|0.020}}&lt;br /&gt;
| magnitude = 17.0&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;136472 Makemake&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — [[Quyosh tizimi]]dagi kattaligi jihatidan uchinchi oʻrinda turuvchi [[karlik sayyora]]. Ikkinchi eng katta [[Koyper belbog&amp;#039;i]] obyekti. Diametri [[Pluton]] diametrining taxminan 60 % ni tashkil qiladi. Makemakeda eng past oʻrtacha harorat taxminan 40 K (−230&amp;amp;nbsp;°C) boʻlib, uning yuzasi [[metan]], [[etan]] va ehtimol azotli muzlar bilan qoplangan&amp;lt;ref name=&amp;quot;Koyper&amp;quot;&amp;gt;{{jurnal manbasi |last1=M. E. Brown |first1=K. M. Barkume |title=METHANE AND ETHANE ON THE BRIGHT KUIPER BELT OBJECT 2005 FY9 |journal=The Astronomical Journal |date=2007 January |url=http://authors.library.caltech.edu/7288/1/BROaj07.pdf |accessdate=24-may 2022-yil}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Uning bitta tabiiy yoʻldoshi maʼlum.&lt;br /&gt;
Makemake 2005-yilning 31-martida M. E. Braun boshchiligidagi olimlar guruhi tomonidan kashf etilgan va 2005-yilning 29-iyulida keng ommaga eʼlon qilingan. U avval 2005 FY 9 nomi bilan atalgan. Keyinchalik 136472 kichik [[sayyora]] raqami berilgan. Mitti sayyoraga 2008-yil iyul oyida [[Pasxa oroli]]ning [[Rapa Nui mifologiyasi]]dagi xudo Makemake sharafiga shu nom berilgan&amp;lt;ref name=&amp;quot;make&amp;quot;&amp;gt;{{veb manbasi |title=Fourth dwarf planet named Makemake |url=https://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau0806/ |website=https://www.iau.org/ |publisher=The International Astronomical Union |accessdate=24-may 2022-yil |arxivsana=2019-06-16 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20190616154815/https://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau0806/ }}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;brown&amp;quot;&amp;gt;{{veb manbasi |last1=Brown |first1=Mike |title=The Dwarf Planets |url=http://web.gps.caltech.edu/~mbrown/dwarfplanets/ |website=http://web.gps.caltech.edu/ |accessdate=24-may 2022-yil}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Tarixi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Kashf etilishi ===&lt;br /&gt;
[[Fayl:Makemake moon artist&amp;#039;s view with legend.jpg|thumb|left|Rassom asari — qizgʻish yuzasi va oy bilan tasvirlangan mitti sayyora Makemake talqini]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Makemake [[karlik sayyora|mitti sayyorasi]] 2005-yil 31-martda [[Michael E. Brown|Maykl E. Braun]] [9] boshchiligidagi Palomar [[rasadxona]]si jamoasi tomonidan topilgan va 2005-yil 29-iyulda ommaga eʼlon qilingan&amp;lt;ref name=&amp;quot;makemake&amp;quot;&amp;gt;{{veb manbasi |title=136472 Makemake (2005 FY9) |url=https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_lookup.html#/?sstr=136472 |website=https://www.jpl.nasa.gov/ |accessdate=24-may 2022-yil}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Yorqin obyektlar Makemake va Eridaga doir keyingi kuzatishlar va hisob-kitoblar tugaguniga qadar jamoa oʻz kashfiyotini eʼlon qilishni kechiktirmoqchi edi. Lekin, uning ikkisi ham bizga maʼlum sanada eʼlon qilindi. 29-iyul kuni ular kuzatgan yana bir yirik obyekt, Xaumea mitti sayyorasi topilgani 27-iyul kuni [[Ispaniya]]dagi boshqa jamoa tomonidan munozarali tarzda eʼlon qilindi.&amp;lt;ref&amp;gt;{{veb manbasi |last1=Thomas H. Maugh |first1=John Johnson Jr. |title=&amp;quot;His Stellar Discovery Is Eclipsed&amp;quot; |url=http://articles.latimes.com/2005/oct/16/local/me-planet16 |website=http://articles.latimes.com/ |publisher=Los Angeles Times. |accessdate=24-may 2022-yil}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
Makemake mitti sayyorasini oʻrganishning dastlabki kuzatuvlari 1955-yil 29-yanvardan 1998-yil 1-maygacha boʻlgan [[vaqt]] oraligʻida Palomar rasadxonasining Osmonnni oʻrganish fotoplastinkalarida topilgan.&amp;lt;ref&amp;gt;{{veb manbasi |title=&amp;quot;(136472) Makemake = 2005 FY9&amp;quot; |url=https://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=136472 |website=https://www.minorplanetcenter.net/ |publisher=Minor Planet Center. International Astronomical Union |accessdate=24-may 2022-yil}}&amp;lt;/ref&amp;gt; Nisbatan yorqinligiga qaramay (Yorqinligi Plutonning beshdan bir qismiga teng), Makemake koʻplab zaifroq [[Koyper belbogʻi]] obyektlaridan keyin topilgan.&lt;br /&gt;
Kichkina sayyoralarni qidirishda aksar holda ekliptikaga (Quyosh, Oy va sayyoralar Yerdan koʻrinib turganidek koʻrinadigan osmon mintaqasi) nisbatan yaqinroq oʻtkaziladi, chunki u yerda obyektlarni topish ehtimoli katta. Oldingi tadqiqotlar davomida u orbitaning nisbatan yuqori qismiga moyilligi va kashf etilgan paytda ekliptikadan eng uzoq masofada joylashgan Koma Berenitsa shimoliy yulduz turkumida boʻlgani sababli kashf etilishi choʻzilgan.&amp;lt;ref name=&amp;quot;manba&amp;quot;&amp;gt;{{veb manbasi |title=&amp;quot;Asteroid 136472 Makemake (2005 FY9)&amp;quot; |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&amp;amp;body_group=sb&amp;amp;sstr=2005FY9 |website=http://ssd.jpl.nasa.gov/ |publisher=HORIZONS Web-Interface. JPL Solar System Dynamics |accessdate=24-may 2022-yil}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Nomlanishi ===&lt;br /&gt;
[[Fayl:Makemake symbol (fixed width).svg|80px|frameless|left|🝼]]&lt;br /&gt;
Barcha yangi kashf etilgan astronomik obyektlar singari Makemakega dastlab vaqtinchalik belgi(nom) berilgan. Mitti sayyoraga kashfiyot ommaga eʼlon qilinganida 2005 FY 9 vaqtinchalik belgisi berilgan edi. Kashfiyot guruhi mitti sayyorani Pasxa bayramidan koʻp oʻtmay topganligi sababli obyekt uchun &amp;quot; Esterbunny &amp;quot; kod nomidan foydalanilgan. 2008-yil iyul oyida klassik [[Koyper belbogʻi]] obyektlari uchun Xalqaro Astronomiya Universtiteti qoidalariga muvofiq, 2005 FY 9 ga afsonaviy xudo nomi berildi. Rapa Nui afsonalarida insoniyat yaratuvchisi va unumdorlik xudosi Makemake nomi obyektning Pasxa bayrami bilan aloqasini saqlab qolish uchun tanlangan. Makemakening munajjimlar va [[NASA]] tomonidan qoʻllanadigan belgisi Denis Moskovits tomonidan ishlab chiqilgan.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Orbitasi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2019-yil aprel holatiga koʻra, Makemake Quyoshdan 52,5 astronomik birlik (7,85 milliard km) uzoqlikda joylashgan. Makemake Xaumea mitti sayyorasi [[orbita]]siga juda oʻxshash orbita boʻylab harakatlanadi. Orbitasi yarim katta oʻq, ham perigeliyaga nisbatan Quyoshdan bir oz uzoqroq. Uning orbital davri 306 [[yil]]ni tashkil etadi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;lk&amp;quot;&amp;gt;{{veb manbasi |title=&amp;quot;JPL Small-Body Database Browser: 136472 Makemake (2005 FY9)&amp;quot; |url=https://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=136472 |website=https://ssd.jpl.nasa.gov/ |publisher=NASA Jet Propulsion Laboratory (2019-05-12 last obs) |accessdate=24-may 2022-yil}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Yaʼni, uning orbital davri Plutonning va Xaumeaning orbital davridan koʻp. Makemake 2033-yilda afeliyasiga (yerga nisbatan oʻzining eng yaqin va eng uzoq nuqtasiga) erishadi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;kl&amp;quot;&amp;gt;{{veb manbasi |title=&amp;quot;Asteroid 136472 Makemake (2005 FY9)&amp;quot; |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&amp;amp;body_group=sb&amp;amp;sstr=2005FY9 |website=http://ssd.jpl.nasa.gov/ |publisher=HORIZONS Web-Interface. JPL Solar System Dynamics |accessdate=24-may 2022-yil}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Astronomik xususiyatlari ==&lt;br /&gt;
[[Fayl:Makemake-LB1-2009Nov26-11UT.jpg|thumb|left|Makemake (koʻrinib turgan kattaligi 16.9) IC 3587 galaktikasi bilan]]&lt;br /&gt;
Makemake vizual jihatdan Plutondan keyin ikkinchi eng yorqin Koyper kamari obyektidir. U yetarlicha yorqin boʻlgani uchun yuqori darajadagi havaskor teleskop yordamida koʻrish uchun. Makemakening taxminiy diametri 1360–1480&amp;amp;nbsp;km oraligʻida.&amp;lt;ref name=&amp;quot;TAJ&amp;quot;&amp;gt;{{veb manbasi |title=&amp;quot;Satellites of the Largest Kuiper Belt Objects&amp;quot; |url=http://web.gps.caltech.edu/~mbrown/papers/ps/gab.pdf |website=http://web.gps.caltech.edu/ |publisher=The Astrophysical Journal |accessdate=24-may 2022-yil}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
Makemakening aylanish davri 22,83 soatga baholanmoqda. Bu aylanish davri mitti sayyora uchun nisbatan uzoq. Buning bir qismi Makemake tabiiy yoʻldoshidan toʻlqinlarning tezlashishi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Taxminlarga koʻra, ikkinchi katta, hali ochilmagan sunʼiy yoʻldosh mitti sayyoraning uzoq [[aylanish davri]]ni yaxshiroq tushuntirishi mumkin.&lt;br /&gt;
Makemake yorugʻlik egri amplitudasi kichik, atigi 0,03 mag.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Spektri ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Makemake ham Pluton singari koʻrinadigan spektrda qizil rangda koʻrinadi. Yorqin infraqizil spektr [[metan]] yutilish zonalarining mavjudligini bildiradi. Metan Pluton va Eridada ham kuzatiladi, ammo uning spektral belgisi ancha zaif.&amp;lt;ref name=&amp;quot;nm&amp;quot;&amp;gt;{{veb manbasi |last1=J. Licandro; N. Pinilla-Alonso |first1=M. Pedani; E. Oliva |title=&amp;quot;The methane ice rich surface of large TNO 2005 FY9: a Pluto-twin in the trans-neptunian belt?&amp;quot; |url=https://doi.org/10.1051%2F0004-6361%3A200500219 |website=https://doi.org/ |publisher=Astronomy and Astrophysics |accessdate=24-may 2022-yil}}&amp;lt;/ref&amp;gt; Makemake sirtining spektral tahlili shuni koʻrsatdiki, metan kamida bir santimetr kattalikdagi yirik donalar shaklida boʻlishi kerak. Metanga qoʻshimcha ravishda, koʻp miqdorda [[etan]] va tolinlar, shuningdek, kichikroq miqdordagi etilen, asetilen va yuqori massali alkanlar (masalan, propan) mavjud boʻlishi mumkin, ular quyosh nurlari taʼsirida metanning fotolizi natijasida hosil boʻladi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Atmosferasi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Makemake [[atmosfera]]si Plutonnikiga oʻxshash, ammo [[atmosfera bosimi]] Plutonnikidan pastroq boʻlishi kutilgan edi. Biroq, 2011-yil 23-aprelda Makemake 18-magnitudali [[yulduz]] oldidan oʻtib, uning yorugʻligini toʻsatdan toʻsib qoʻydi. Natijalar shuni koʻrsatdiki, Makemake hozir sezilarli atmosferaga ega emas va uning yuzasidagi bosimga 4-12 nanobar yuqori chegara qoʻygan.&amp;lt;ref name=&amp;quot;bn&amp;quot;&amp;gt;{{veb manbasi |last1=Ortiz, J. L.; Sicardy, B.; Braga-Ribas, F.; Alvarez-Candal, A.; Lellouch, E.; Duffard, R.; Pinilla-Alonso |first1=Littlefair, S. P.; Camargo, J. I. B.; Assafin, M.; Unda-Sanzana, E.; Jehin, E.; Morales, N.; Tancredi |title=&amp;quot;Albedo and atmospheric constraints of dwarf planet Makemake from a stellar occultation&amp;quot; |url=http://orbi.ulg.ac.be/handle/2268/142198 |website=http://orbi.ulg.ac.be/ |publisher=Nature |accessdate=24-may 2022-yil}}&amp;lt;/ref&amp;gt; Yangi ufqlar tomonidan Pluton atmosferasini oʻrganish shuni koʻrsatadiki, gazning asosiy qismi azot emas, metan boʻlib, Makemakeda azot yoʻqligi sabablari murakkabroq boʻlishi mumkin.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Tabiiy yoʻldoshi ==&lt;br /&gt;
[[Fayl:Makemake moon Hubble two images.jpg|thumb|upright=1.2|Makemake va uning sunʼiy yoʻldoshining ikkita surati 2015-yil aprel oyida Xabbl tomonidan ikki kun farq bilan olingan]]&lt;br /&gt;
Shu kungacha Makemakening bitta tabiiy yoʻldoshi kashf etilgan.&lt;br /&gt;
U mitti sayyoradan 21 000&amp;amp;nbsp;km (13 000 milya) uzoqlikda joylashgan va diametri 175&amp;amp;nbsp;km (110 mil) deb baholangan.&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|+Makemake System&lt;br /&gt;
!Nomi&lt;br /&gt;
!Diametri (km)&lt;br /&gt;
!Kashf etilgan sanasi&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|Makemake&lt;br /&gt;
|≈ 1430&lt;br /&gt;
|31-mart, 2005&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|S/2015 (136472) 1&lt;br /&gt;
|≈ 175&lt;br /&gt;
|27-aprel, 2015&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Tadqiqot ==&lt;br /&gt;
[[Fayl:Makemake New Horizons.gif|thumb|upright=1.2|Makemake, qizil chiziqlar bilan koʻrsatilgan, 2007-yil oktyabr oyida Yangi ufqlar kosmik kemasi tomonidan tasvirga olingan]]&lt;br /&gt;
Makemake 2007-yil oktyabr va 2017-yil yanvar oylarida [[New Horizons|Yangi ufqlar]] kosmik kemasi tomonidan mos ravishda 52 AU va 70 AU masofasidan kuzatilgan. Kosmik kemaning chiqish trayektoriyasi Makemakeni Yerdan olish mumkin boʻlmagan yuqori fazali burchaklarda kuzatish imkonini berdi, bu esa Makemake sirtining yorugʻlik tarqalish xususiyatlarini va fazaviy egri harakatini aniqlash imkonini berdi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Manbalar ==&lt;br /&gt;
{{manbalar}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Havolalar ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Commons turkum|136472 Makemake}}&lt;br /&gt;
* [https://minorplanetcenter.net//iau/mpec/K05/K05O42.html MPEC listing for Makemake]&lt;br /&gt;
* [https://newton.spacedys.com/cgi-bin/astdys/astibo?objects:Makemake;main AstDys]{{Oʻlikhavola|date=oktabr 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} orbital elementlari&lt;br /&gt;
* [https://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=136472;orb=1;view=Far Orbital simulation] from JPL (Java) / [http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&amp;amp;body_group=sb&amp;amp;sstr=136472 Ephemeris]&lt;br /&gt;
* [https://www.ing.iac.es/PR/press/2005FY9.html Press release] dan William Herschel WHT va TNG Makemakening Plutonga oʻxshashligi haqida.&lt;br /&gt;
* [https://theskylive.com/makemake-info Makemake Sky Charts and Coordinates]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Turkum:Astronomiya]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:Karlik sayyora]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:Fizika]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:Tabiat]]&lt;/div&gt;</description>
			<pubDate>Mon, 10 Aug 2026 23:07:06 GMT</pubDate>
			<dc:creator>Programmer</dc:creator>
			<comments>https://ziyosfera.uz/ziyo/Munozara:Makemake</comments>
		</item>
</channel></rss>