<?xml version="1.0"?>
<rss version="2.0" xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/">
	<channel>
		<title>Muhammad Rahimxon II - Oʻzgarishlar tarixi</title>
		<link>https://ziyosfera.uz/index.php?title=Muhammad_Rahimxon_II&amp;action=history</link>
		<description>Ziyosferadagi mazkur sahifaning oʻzgarishlar tarixi</description>
		<language>uz</language>
		<generator>MediaWiki 1.45.1</generator>
		<lastBuildDate>Wed, 18 Nov 2026 21:58:11 GMT</lastBuildDate>
		<item>
			<title>Programmer: Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi.</title>
			<link>https://ziyosfera.uz/index.php?title=Muhammad_Rahimxon_II&amp;diff=191979&amp;oldid=prev</link>
			<guid isPermaLink="false">https://ziyosfera.uz/index.php?title=Muhammad_Rahimxon_II&amp;diff=191979&amp;oldid=prev</guid>
			<description>&lt;p&gt;Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;b&gt;Yangi sahifa&lt;/b&gt;&lt;/p&gt;&lt;div&gt;{{Shaxsiyat bilgiqutisi&lt;br /&gt;
 | ismi                 = Muhammad Rahimxon II&lt;br /&gt;
 | tasvir               = Хан Хивинского ханства.PNG&lt;br /&gt;
 | tasvir_eni           = &lt;br /&gt;
 | izoh                 = &lt;br /&gt;
 | asl_ismi             = &amp;lt;!-- bu parametrga faqat kishining ona tili lotin yozuviga asoslanmagan hollarda qiymat kiritilishi kerak (masalan, kirill, arab, xitoy yozuvlarida va h.k.). --&amp;gt;&lt;br /&gt;
 | tavallud_paytidagi_ismi = &lt;br /&gt;
 | tavallud_sanasi      = &amp;lt;!-- {{tugʻilgan sanasi va yoshi|YYYY|OO|SS}}--&amp;gt;&lt;br /&gt;
 | tavallud_joyi        = [[Xiva xonligi]]&lt;br /&gt;
 | vafot_sanasi         = &amp;lt;!-- {{vafot sanasi va yoshi|YYYY|OO|SS|YYYY|OO|SS}}--&amp;gt;&lt;br /&gt;
 | vafot_joyi           = &lt;br /&gt;
 | fuqaroligi           = [[Xiva xonligi]]&lt;br /&gt;
 | taʼlimi              = &lt;br /&gt;
 | kasbi                = &lt;br /&gt;
 | dini                 = &lt;br /&gt;
 | faoliyat_yillari     = &lt;br /&gt;
 | asarlari             = &lt;br /&gt;
 | boʻyi                = &lt;br /&gt;
 | unvoni               = [[General]] (1904)&lt;br /&gt;
 | turmush_oʻrtogʻi     = &lt;br /&gt;
 | bolalari             = Asfandiyorxon&lt;br /&gt;
 | otasi                = [[Said Muhammadxon]]&lt;br /&gt;
 | onasi                = &lt;br /&gt;
 | qarindoshlari        = &lt;br /&gt;
 | mukofotlari          = &lt;br /&gt;
 | veb-sayt             = &amp;lt;!-- {{URL|sayt havolasi}}--&amp;gt;&lt;br /&gt;
 | imzosi               = &lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
{{Maʼnolari|Feruz (maʼnolari)}}&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Feruz&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;, Muhammad Rahimxon II (1845 – [[Xiva]] – 1910) – [[Xorazm]] (Xiva) xoni (1864–1910); oʻzbek qoʻngʻirotlar sulolasidan, [[shoh]] va [[shoir]], [[bastakor]]&amp;lt;ref&amp;gt;Veselovskiy N. I., Ocherk istoriko-geograficheskix svedeniy o Xivinskom xanstve. Spb, 1877,s.244&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Hayoti ==&lt;br /&gt;
[[Fayl:Decree_of_Khiva_Khan_Said_Muhammad_Rakhim_Bohadirkhan.jpg|thumb|209x209px|Muhammad Rahimxon II farmoni]]&lt;br /&gt;
[[1864|1864-yilda]] otasi [[Said Muhammadxon]] vafotidan keyin hokimiyat  tepasiga Muhammad Rahimxon II keldi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
U ziyoli hukmdor, yoshligida [[Xiva]]dagi [[Arab Muhammadxon madrasasi]]da tahsil olgan. Uning ustozlari atoqli oʻzbek shoiri va tarixchisi [[Ogahiy]] edi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Muhammad Rahimxon II davrida Rossiya, Usmonlilar imperiyasi, [[Eron]] va [[Afgʻoniston]] bilan diplomatik aloqalar oʻrnatilgan.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Muhammad Rahimxon II Xorazmning oxirgi mustaqil xoni edi. [[1873|1873-yilda]] qarshiliklarga qaramay, xonlik Rossiya protektorati ostida qoldi. 1896-yildan [[general-leytenant]], 1904-yildan [[Otliqlar generali|otliq general]]. 1902-yilda imperator [[Nikolay II]] ga „[[Oliy hazrat]]“ unvonini berdi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Xiva shahridagi Arab Muhammadxon [[madrasa]]sida tahsil koʻrgan, davlat, huquq ilmini zamonasining mashhur mudarrisi, shoir va olim, Yusufxoʻja oxun va boshqalardan ilm oʻrgangan. [[Ogahiy]] Feruzga ustozlik qilgan, unga sheʼriyat sirlarini oʻrgatgan, [[tarix]], tarjima ilmidan saboq bergan. Otasi Sayid Muhammadxon vafotidan soʻng (1864) Xiva taxtiga oʻtirgan. Bu voqea munosabati bilan Ogahiy Feruzga bagʻishlab qasidalar bitgan. 1873-yil Xiva xonligiga K. P. fon Kaufman boshchiligidagi [[Rossiya]] armiyasi hujum qilib, xonlikning asosiy shaharlari va poytaxtni bosib olgan. Gandimiyon shartnomasi (1873-yil 12-avgust)ga koʻra, Xiva xonligi podsho Rossiyasiga qaram boʻlib qolgan. Feruz ana shunday murakkab sharoitda yarim asrga yaqin muddat davomida Xiva xonligini boshqargan. Feruz saroyga adabiyot va sanʼat arboblarini toʻplagan. Ogaqiy, [[Komil]], [[Tabibiy]] va boshqalar taʼsirida oʻzi ham Feruz (baxtli, gʻolib) taxallusi bilan sheʼrlar yozgan&amp;lt;ref&amp;gt;{{Veb manbasi |url=https://ziyouz.uz/ilm-va-fan/tarix/manaviyat-yulduzlari/muhammad-rahimhon-ii-feruz-1845-1910/ |sarlavha=Муҳаммад Раҳимхон II – Феруз (1845-1910) |sana=15.08.2018 |qaralgan sana=25.10.2023}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Feruz kitobat ishlariga katta ahamiyat bergan: [[devon]] tuzish, tarix yozish, tarjima ishlarini rivojlantirgan. [[Xorazm]]da tarjima maktabi yaratgan. [[Fors]] va [[arab]] adabiyotining eng nodir tarixiy, adabiy, ilmiy asarlarini oʻzbek tiliga tarjima qildirgan. Uning hukmronligi davrida Ogahiy va [[Bayoʻniy]]lar tomonidan Xorazm tarixiga oid asarlar yozilgan. Komil Xorazmiy mumtoz maqomlar uchun nota yozuvini ixtiro qilgan. Xivada bosmaxona (toshbosma) tashkil ettirgan. Unda Xorazm shoirlari haqidagi „[[Majmuat ushshuaro]]“ tazkirasi, [[Alisher Navoiy]] asarlari, Xorazm shoirlari devonlari nashr qilingan. Feruz [[Hindiston]], [[Arabiston]], [[Eron]], [[Turkiya]] savdogarlari orqali Xorazmga chet ellardan noyob kitoblar keltirtirgan va ularni koʻp nusxalarda koʻchirtirgan, tarix va adabiyotga oid kitoblardan iborat boy kutubxona yaratgan. Feruz meʼmorlik, naqqoshlik, xattotlik kabi sanʼat turlarini ham rivojlantirgan. Bu davrda [[fotografiya]] va [[kino]] sanʼati vujudga kelgan, obodonchilik ishlari amalga oshirilgan. Feruz 1871-yil Kyxira Ark qarshisida oʻz nomi bilan ataluvchi 2 qavatli [[Madrasa]] qurdirgan (qarang [[Muhammad Rahimxon madrasasi]]). Feruzning bevosita rahbarligi va tashabbusi bilan 30 dan ortiq Madrasa, [[masjid]], [[minora]], xonaqolar qad rostlagan. Feruz yerlarni suv bilan taʼminlash, bogʻrogʻlar barpo etish ishiga ham alohida ahamiyat bergan. Uning buyrugiga muvofiq, Qoʻngʻirot tumani sarhadida katta ariq bunyod etilgan. Hozir ushbu ariq „Xon arigi“ deb ataladi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Feruz mumtoz sheʼriyatning anʼanaviy janrlarida lirik sheʼrlar yaratgan. Sheʼrlari, asosan, ishq-muhabbat mavzuida. Ishq va hayot, sevgi va sadokat Feruz ijodining gʻoyaviy asosini tashkil qiladi. Ular ohangdorligi, tasviriy-ifodaviy boʻyoqlarga boyligi va shaklan rangbarangligi bilan ajralib turadi. Uning koʻpchilik gʻazallari oʻz zamonasida sozandalar va guyandalar tomonidan kuyga solib kuylanib kelingan. Sheʼrlariga „Devoni Feruz“ nomi bilan tartib bergan (1879). Bu devon [[Muhammad Sharif]] tomonidan qayta kuchirilgan (1900). Feruzning uzi [[Paxlavon Mahmud]]ning 350 ruboiysini qoʻlda koʻchirib, kitob holiga keltirgan. Feruz Shashmaqom kuylarini oʻrgangan, saroyda maqom ansamblini tuzgan. „[[Navo]]“, „[[Dugoh]]“, „[[Segoh]]“ maqomlariga bogʻlab kuylar yaratgan. Feruz Sayd Mahruyjon majmuasitsati Sayid Mohi Ruyi Jahon maqbarasida dafn qilingan. Sheʼrlar devoni nusxalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti (inv. № 3442, 1119)da saqlanadi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Shoir sheʼriyatining bosh mavzui – ishq. Uning „[[Ul oy vasfini vird etsam zabonda]]“, „[[Olsa jonim qoshu ko`zing, ikki lab]]“, „[[Soldi olam ichra g`avg`o, ey malaksiymo, ko`zing]]“, „[[Gulshan ichra sarv yoxud ul qadi mavzunmudur]]“ kabi ishqiy gʻazallari juda mashhur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Oʻzbek qoʻngʻirotlari sulolasi vakillari orasida Muhammad Rahimxon II alohida ajralib turdi. Shu bilan birga, Xorazmda uning hukmronligidan oldin ham madaniy anʼanalar mavjud boʻlgan: asarlar tarjima qilingan, qoʻlyozmalar koʻchirilgan, turli kutubxonalar tashkil etilgan{{Sfn|Эркинов|2012}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Muhammad Rahimxon II, sharqning boshqa hukmdorlari singari, [[Shariat|shariat qonunlarining]] homiysi boʻlishga intilgan. Xorazm saroyi tarixchisi, shoir [[Bayoniy|Muhammad Yusuf Bayoniyning yozishicha,]] Xiva shahrida uning qoshida oʻn beshdan ortiq masjid va madrasalar qurilgan&amp;lt;ref&amp;gt;{{Veb manbasi |url=https://adrastravel.com/ru/uzbekistan/hiva/medrese-muhammad-rahim/ |sarlavha=МУХАММАД РАХИМ-ХАН II – ПРАВИТЕЛЬ ХИВИНСКОГО ХАНСТВА |qaralgan sana=25.10.2023}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Madrasalardan biri uning shaxsiy mablagʻlari evaziga qurilgan va uning sharafiga [[Muhammad Rahimxon madrasasi|Muhammad Rahimxon II madrasasi]] deb nomlangan. Bu yillarda tarixchi [[Ogahiy]] [[Xorazm]] tarixini yozgan. [[Xorazm]]ning mashhur kishilari qatorida bastakor, xattot, rassom [[Komil Xorazmiy]] (1825[[1910|–]]1899) ham bor edi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Muhammad Rahimxon davridagi Xiva xonlari arxivi 1873-yilda Peterburgga olib ketilib, keyinchalik [[Pavel Ivanov (tarixchi)|P. P. Ivanov]] tomonidan topilgan.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1874-yilda Xorazmda Muhammad Rahimxon II homiyligida [[Otajon Abdalov]] litografik kitoblarni chop etish boʻyicha Oʻrta Osiyoda birinchi bosmaxona tashkil etadi. Unda nashr etilgan ilk kitoblardan biri Alisher Navoiyning „Xamsa“, shoir [[Munis Xorazmiy|Munisning]] „Devon“i va boshqalardir{{Sfn|Эркинов|2012}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Vafoti ==&lt;br /&gt;
[[1910|1910-yilda]] Muhammad Rahimxon II vafot etdi va [[1918|hokimiyat]] tepasiga uning oʻgʻli [[Asfandiyorxon (xon)|Asfandiyorxon]] ([[1910|1910–1918]]) keldi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Rasmlari ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;gallery class=&amp;quot;center&amp;quot;&amp;gt;&lt;br /&gt;
Fayl:Mukhammad Rakhimkhan II.jpg|Muhammad Rahimxon II&lt;br /&gt;
Fayl:Rakhim khan ii.jpg|Muhammad Rahimxon II&lt;br /&gt;
Fayl:Said Muhammad Rahim II.jpg|Muhammad Rahimxon II&lt;br /&gt;
&amp;lt;/gallery&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Nashr qilingan asarlari: ==&lt;br /&gt;
* Feruz Muhammad Rahimxon. Ne boʻldi, yorim kelmadi. Toshkent, 1991.&lt;br /&gt;
* Feruz Muhammad Rahimxon. Ne boʻldi, yorim kelmadi. Toshkent, 1994.&lt;br /&gt;
* Feruz. Elga shohu ishqqa qul. Toshkent.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Adabiyot ==&lt;br /&gt;
* Rahim Davlatyor, Matrasul Shoʻxnazar. Feruz. Shoh va shoir qismati. Toshkent, 1993.&lt;br /&gt;
* Avaz Komil. „Garchi erurman toleʼi Feruz“. „Oʻzbekiston adabiyoti va sanʼati“ gazetasi, 1994-yil 30-sentabr.&lt;br /&gt;
* Jumaxoʻja Nusratullo, Adizova Iqboloy. Feruz adabiy muhiti. „Oʻzbekiston adabiyoti va sanʼati“ gazetasi, 1994-yil 1-iyul.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Manbalar ==&lt;br /&gt;
{{Manbalar}}{{Xorazm hukmdorlari}}&lt;br /&gt;
{{OʻzME}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Turkum:Oʻzbekistonlik shoirlar]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:Xiva xonligi hukmdorlari]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:Xorazm madrasalarida tahsil olganlar]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:Arab Muhammadxon madrasasida tahsil olganlar]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:Madrasa asoschilari]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:Qo‘ng‘irotlar]]&lt;/div&gt;</description>
			<pubDate>Fri, 07 Aug 2026 14:48:04 GMT</pubDate>
			<dc:creator>Programmer</dc:creator>
			<comments>https://ziyosfera.uz/ziyo/Munozara:Muhammad_Rahimxon_II</comments>
		</item>
</channel></rss>