<?xml version="1.0"?>
<rss version="2.0" xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/">
	<channel>
		<title>Muhtadiy - Oʻzgarishlar tarixi</title>
		<link>https://ziyosfera.uz/index.php?title=Muhtadiy&amp;action=history</link>
		<description>Ziyosferadagi mazkur sahifaning oʻzgarishlar tarixi</description>
		<language>uz</language>
		<generator>MediaWiki 1.45.1</generator>
		<lastBuildDate>Sat, 21 Nov 2026 04:44:22 GMT</lastBuildDate>
		<item>
			<title>Programmer: Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.</title>
			<link>https://ziyosfera.uz/index.php?title=Muhtadiy&amp;diff=632751&amp;oldid=prev</link>
			<guid isPermaLink="false">https://ziyosfera.uz/index.php?title=Muhtadiy&amp;diff=632751&amp;oldid=prev</guid>
			<description>&lt;p&gt;Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;b&gt;Yangi sahifa&lt;/b&gt;&lt;/p&gt;&lt;div&gt;{{Qirollik bilgiqutisi&lt;br /&gt;
| turi               = Xalifa&lt;br /&gt;
| ismi               = Muhtadiy&amp;lt;br/&amp;gt;المهتدي&lt;br /&gt;
| title              = [[Xalifalar roʻyxati|Xalifa]]&amp;lt;br/&amp;gt;[[Moʻminlar amiri]]&lt;br /&gt;
| tasvir             = [[Fayl:Dirham of al-Muhtadi, AH 255-256.jpg|300px]]&lt;br /&gt;
| izoh               = 869-yil [[Vosit]]da zarb etilgan Muhtadiy [[dirham]]i&lt;br /&gt;
| succession         = [[Abbosiylar xalifaligi]]ning 14-[[xalifa]]si&lt;br /&gt;
| reign              = 869-yil 21/22-iyul — 870-yil 21-iyun&lt;br /&gt;
| oʻtmishdoshi       = [[Muʼtazz]]&lt;br /&gt;
| davomchisi         = [[Muʼtamid]]&lt;br /&gt;
| issue              = Abu Bakr&lt;br /&gt;
| full name          = Abu Isʼhoq Muhammad ibn Horun al-Vosiq al-Muhtadiy billoh&lt;br /&gt;
| uy                 = [[Abbosiylar sulolasi|Abbosiy]]&lt;br /&gt;
| house-type         = Sulola&lt;br /&gt;
| otasi              = [[Vosiq]]&lt;br /&gt;
| onasi              = [[Qurb ar-Rumiyya|Qurb]]&lt;br /&gt;
| tugʻilgan_sanasi   = {{circa|833}}-yil&lt;br /&gt;
| tugʻilgan_joyi     = [[Bagʻdod]], Abbosiylar xalifaligi&lt;br /&gt;
| vafot_sanasi       = 870-yil 21-iyun ({{circa|37}} yoshda)&lt;br /&gt;
| vafot_joyi         = [[Abbosiylar Samarrasi|Samarra]], Abbosiylar xalifaligi &lt;br /&gt;
| dafn_etilgan_joy   = Samarra&lt;br /&gt;
| dini               = [[Islom]] ([[Sunniylik]])&lt;br /&gt;
}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Abū Isʼḥoq Muḥammad ibn al-Vosiq&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ({{lang-ar|أبو إسحاق محمد بن هارون الواثق}}&amp;amp;lrm;; {{circa|833}} – 870-yil 21-iyun), hukmdorlik nomi &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Muhtadiy billoh&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ({{lang|ar|المهتدي بالله}}, „Xudo tomonidan boshqariladigan“) bilan mashhur, „[[Samarradagi anarxiya]]“ davrida 869-yil iyuldan 870-yil iyungacha hukmronlik qilgan [[Abbosiylar xalifaligi]]ning [[xalifa]]si.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Yoshlik davri ==&lt;br /&gt;
[[Fayl:Abbasids Ninth Century.svg|thumb|right|300px|9-asr Abbosiy xalifalarning shajara daraxti]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Muhtadiy Abbosiylar xalifasi [[Vosiq]]ning o‘g‘li. 833-yilda tugʻilgan. Muhtadiyning onasi [[Vizantiya yunonlari|yunon]] qul Qurb boʻlgan{{sfn|Kennedy|2006|p=173}}. 847-yil avgustda otasi, xalifa Vosiq ({{hukmronlik|842|847}}) vafotidan keyin Muhtadiyning xalifalikka saylanishini xohlovchi bir qancha tarafdorlar boʻlishiga qaramay, yakunda amakisi [[Mutavakkil]] ({{hukmronlik|847|861}}) xalifa sifatida tanlangan{{sfn|Zetterstéen|Bosworth|1993|pp=476–477}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tan olinishi ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Xalifa Muʼtazz erishgan muvaffaqiyatlariga qaramay, davrning asosiy muammosi, yaʼni qoʻshinlarga maosh toʻlash uchun daromad yetishmasligini bartaraf eta olmagan. Xalifalikning moliyaviy qiyinchiliklari Muʼtazzning taxtga chiqish marosimi bilan ham ayon boʻlgan edi. Qoʻshinlarning oʻn oylik toʻlovi uchun mablagʻ yetishmasligi sababli marosim xarajatlari ikki barobarga kamaytirilishi kerak edi. Ayni shu sabab Bagʻdoddagi [[Mustaʼin]] rejimining qulashiga ham yordam bergan edi{{sfn|Kennedy|2001|pp=138–139}}. [[Beshinchi fitna|Fuqarolar urushi]] va undan keyingi umumiy anarxiya vaziyatni yanada ogʻirlashtirgan. Chunki chekkaroq viloyatlar u yoqda tursin, hatto Bagʻdod atrofidan ham keladigan daromadlar toʻxtab qolgan{{sfn|Kennedy|2001|p=138}}. Natijada, Muʼtazz [[Bagʻdod]]da Ibn Tohir bilan kelishuvni bajarishdan bosh tortib, uni oʻz tarafdorlarini taʼminlashga majbur qilgan. Bu holat shaharda tartibsizliklar va Tohiriylar oilasining tezda tanazzulga uchrashiga olib kelgan{{sfn|Kennedy|2001|p=139}}. Bagʻdoddagi gʻalayon Muʼtazz taʼsiri tufayli yanada kuchaydi. Xalifa 869-yilda Ibn Tohirning ukasi va vorisi [[Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Tohir|Ubaydalloh]]ni lavozimidan boʻshatib, uning oʻrniga ancha qobiliyatli ukasi [[Sulaymon ibn Abdulloh ibn Tohir|Sulaymon]]ni tayinlagan{{sfn|Bosworth|1993|p=794}}. Bu holat faqatgina xalifani Samarra askarlariga qarshi boʻlgan foydali tarafdorlardan mahrum qilishga xizmat qilib, turklarga avvalgi kuchlarini qayta tiklab olish imkonini bergan{{sfn|Kennedy|2004|p=172}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Xalifalikka kirishishi ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
869-yilga kelib turkiy rahbarlar [[Solih ibn Vosif]] va [[Baykbak]] yana ustunlikka erishgan va Ahmad ibn Isroilning chetlatilishini taʼminlagan{{sfn|Bosworth|1993|p=794}}. Nihoyat, turkiy qoʻshinlarning moliyaviy talablarini qondira olmagan Muʼtazz iyul oʻrtalarida saroy toʻntarishi natijasida taxtdan agʻdarilgan. U qamoqqa tashlanib, shu qadar yomon munosabatda qolganki, uch kundan keyin, 869-yil 16-iyulda vafot etgan{{sfn|Bosworth|1993|p=794}}. Taxtga amakisi Muhtadiy chiqqan{{sfn|Bosworth|1993|p=794}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Xalifaligi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
869-yil 15-iyulda amakivachchasi [[Muʼtazz]]ning ({{hukmronlik|866|869}}) agʻdarilishi va oʻldirilishidan soʻng, [[Turkiy xalqlar|turkiy]] qoʻriqchilar rahbarlari 21/22-iyulda Muhtadiyni yangi xalifa etib saylagan{{sfn|Zetterstéen|Bosworth|1993|pp=476–477}}. Muhtadiy hukmdor sifatida [[Umaviylar xalifaligi|umaviylar]] xalifasi [[Umar ibn Abdulaziz]]ga taqlid qilishga intilgan{{sfn|Zetterstéen|Bosworth|1993|pp=476–477}}. Umar ibn Abdulaziz eng mashhur islom hukmdori hisoblanadi{{sfn|Cobb|2000|pp=821–822}}. Shuning uchun qattiqqoʻl va taqvodor hayot kechirgan. Xususan, barcha cholgʻu asboblarini saroydan chiqarib tashlagan va shikoyat (&amp;#039;&amp;#039;[[mazalim]]&amp;#039;&amp;#039;) sudlariga shaxsan raislik qilishni oʻz oldiga maqsad qilib qoʻyib, shu bilan oddiy xalqning qoʻllab-quvvatlashiga erishgan{{sfn|Zetterstéen|Bosworth|1993|pp=476–477}}{{sfn|Kennedy|2004|p=173}}. Muhtadiy „kuch va qobiliyat“ni birlashtirib, turk sarkardalarining janjallari tufayli davom etayotgan „[[Samarradagi anarxiya]]“ davrida yoʻqotilgan xalifaning obroʻ-e’tibori va qudratini tiklashga qaror qilgan{{sfn|Zetterstéen|Bosworth|1993|pp=476–477}}{{sfn|Kennedy|2004|pp=169–173}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Muhtadiy viloyatlarda [[Aliylar|Aliy]] qoʻzgʻoloniga duch kelsa-da, uning hokimiyatiga asosiy tahdid turk qoʻmondonlari boʻlib qolgan{{sfn|Zetterstéen|Bosworth|1993|pp=476–477}}. Hukmronligining birinchi oylarida amaldagi hukmron shaxs [[Solih ibn Vosif]] boʻlib, u ham qoʻshinlarni taʼminlash uchun yetarli mablagʻ topa olmagan. Sobiq [[Vazir (Abbosiylar xalifaligi)|vazir]] [[Ahmad ibn Isroil al-Anbariy|Ahmad ibn Isroil]]ni qatl qilib, uning kotiblarini (&amp;#039;&amp;#039;kuttab&amp;#039;&amp;#039;) tovlamachilikda ayblagan bo‘lsa-da, uning qudrati pasayib boravergan{{sfn|Kennedy|2004|p=173}}. Uning asosiy raqibi [[Muso ibn Bugʻa al-Kabir|Muso ibn Bug‘a]] fursatdan foydalanib, [[Hamadon]]dagi surgundan qaytib, 869-yil dekabrda [[Abbosiylar Samarrasi|Samarra]]ga yetib kelgan. U poytaxtga kelgach, Muhtadiyni Solih Muʼtazzning onasi Qabiha xazinalarini oʻgʻrilagani uchun Solihni jazolash qasamini ichishga majbur qilgan. Solih yashiringan. Shundan so‘ng, turklar qo‘zg‘olon ko‘tarib, Muhtadiyni taxtdan ag‘darishiga sal qolgan. Xalifa Solihni afv etishni vaʼda qilgandan keyingina askarlar tavba qilishgan, ammo Solih qaytmaganidan keyin uning askarlari Samarrani talon-taroj qila boshlagan. Talon-tarojlar to Muso va uning qoʻshinlari isyonni tarqatib yuborguncha davom etgan. Koʻp oʻtmay, Mosuning odamlari Solihni topib, qatl qilgan. Shu tariqa Muso hukumatning yetakchi amaldori, [[Sulaymon ibn Vahb]] esa uning bosh kotibi mavqesiga erishgan{{sfn|Zetterstéen|Bosworth|1993|pp=476–477}}. Tarixchi Xatibning taʼkidlashicha, u rahbarlikka chiqish kunidan boshlab, oʻldirilishigacha doimiy roʻza tutgan.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Agʻdarilishi va oʻlimi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Muso [[xorijiylar]]ga qarshi yurish uchun ketganida, Muhtadiy fursatdan foydalanib, xalqni unga va uning ukasi [[Muhammad ibn Bugʻa|Muhammad]]ga qarshi qo‘zg‘atgan. Muhammad mablagʻlarni oʻzlashtirishda ayblanib, sudga tortilgan va hukm qilingan. Muhtadiy afv etishni vaʼda qilgan boʻlsa-da, Muhammad qatl etilgan. Bu Muso bilan kelishmovchilikni avj oldirgan. Muso oʻz qoʻshini bilan poytaxtga yurish qilib, xalifaga sodiq qoʻshinlarni magʻlub etgan. Xalifa taxtdan voz kechishdan bosh tortib, oʻzining diniy mavqei va xalqning qoʻllab-quvvatlashiga umid qilib, oʻz hayoti va lavozimini saqlab qolishga harakat qilgan. Shunga qaramay, 870-yil 21-iyunda oʻldirilgan va oʻrniga amakivachchasi [[Muʼtamid]] ({{hukmronlik|870|892}}) tayinlangan{{sfn|Zetterstéen|Bosworth|1993|pp=476–477}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Xalifa Muhtadiyning janozasida [[Ja’far ibn Abdulvohid ibn Ja’far]] imomlik qilgan{{sfn|Waines|1992|pp=99, 105}}{{sfn|Melchert|1996|p=331}}.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Manbalar ==&lt;br /&gt;
{{Manbalar}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Adabiyotlar ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* {{EI2 | last=Cobb | first=P. M. | title=ʿUmar (II) b. ʿAbd al-ʿAzīz | volume = 10 | pages=821–822 | url=https://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_COM_1282 }}&lt;br /&gt;
* {{The Prophet and the Age of the Caliphates | edition = Second}}&lt;br /&gt;
* {{cite book | last = Kennedy | first = Hugh | authorlink = Hugh N. Kennedy | title = When Baghdad Ruled the Muslim World: The Rise and Fall of Islam&amp;#039;s Greatest Dynasty | location = Cambridge, Massachusetts | publisher = Da Capo Press | year = 2006 | isbn = 978-0-306814808 | url = {{Google books|67fZB5YGkOQC|plainurl=y}} }}&lt;br /&gt;
* {{The History of al-Tabari | volume=36 | url={{Google books|-ctgf6WSCPMC|plainurl=y}} }}&lt;br /&gt;
* {{EI2 | last1=Zetterstéen | first1=K. V. | author1-link=Karl Vilhelm Zetterstéen | last2=Bosworth | first2=C. E. | author2-link=C. E. Bosworth | title=al-Muhtadī | volume = 7 | pages=476–477 | url =https://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_SIM_5437 }}&lt;br /&gt;
* {{EI2 | last=Bosworth | first=C. E. | authorlink=Clifford Edmund Bosworth | title=al-Muʿtazz Bi’llāh | volume = 7 | pages=793–794 | url =https://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_SIM_5668 }}&lt;br /&gt;
* {{Kennedy-The Armies of the Caliphs}}&lt;br /&gt;
* {{cite journal |last=Melchert |first=Christopher |author-link=Christopher Melchert |year=1996 |title=Religious Policies of the Caliphs from al-Mutawakkil to al-Muqtadir: AH 232-295/AD 847-908 |jstor=3399413 |journal=Islamic Law and Society |volume=3 |issue=3 |pages=316–342 |doi= 10.1163/1568519962599069}}&lt;br /&gt;
* {{TDV İslâm Ansiklopedisi | first = Abdülkerim  | last = Özaydin | authorlink = | title = Mühtedî-Billâh | volume = 31 | url = https://islamansiklopedisi.org.tr/muhtedi-billah | pages = 526–527}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{s-start}}&lt;br /&gt;
{{s-hou|[[Abbosiylar sulolasi]]||833||870-yil iyun|name=Muhtadiy}}&lt;br /&gt;
{{s-rel|su}}&lt;br /&gt;
{{s-bef|before=[[Muʼtazz]]}}&lt;br /&gt;
{{s-ttl|title=[[Abbosiylar xalifaligi]] [[Abbosiy xalifalar roʻyxati|xalifa]]si|years=869-yil 21/22-iyul — 870-yil 21-iyun}}&lt;br /&gt;
{{s-aft|after=[[Muʼtamid]]}}&lt;br /&gt;
{{s-end}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Abbosiylar}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Turkum:833-yilda tugʻilganlar]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:870-yilda vafot etganlar]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:Arab musulmonlari]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:9-asrda tugʻilganlar]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:Tugʻilgan yili nomaʼlumlar]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:9-asrda oʻldirilgan monarxlar]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:Oʻldirilgan xalifalar]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:Abbosiy xalifalarning oʻgʻillari]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:IX asr Abbosiylar xalifaligi]]&lt;/div&gt;</description>
			<pubDate>Tue, 11 Aug 2026 00:16:57 GMT</pubDate>
			<dc:creator>Programmer</dc:creator>
			<comments>https://ziyosfera.uz/ziyo/Munozara:Muhtadiy</comments>
		</item>
</channel></rss>