<?xml version="1.0"?>
<rss version="2.0" xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/">
	<channel>
		<title>Nuclear shell model - Oʻzgarishlar tarixi</title>
		<link>https://ziyosfera.uz/index.php?title=Nuclear_shell_model&amp;action=history</link>
		<description>Ziyosferadagi mazkur sahifaning oʻzgarishlar tarixi</description>
		<language>uz</language>
		<generator>MediaWiki 1.45.1</generator>
		<lastBuildDate>Sat, 21 Nov 2026 05:09:41 GMT</lastBuildDate>
		<item>
			<title>Programmer: Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.</title>
			<link>https://ziyosfera.uz/index.php?title=Nuclear_shell_model&amp;diff=670392&amp;oldid=prev</link>
			<guid isPermaLink="false">https://ziyosfera.uz/index.php?title=Nuclear_shell_model&amp;diff=670392&amp;oldid=prev</guid>
			<description>&lt;p&gt;Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;b&gt;Yangi sahifa&lt;/b&gt;&lt;/p&gt;&lt;div&gt;&lt;br /&gt;
[[Yadro fizikasi]], [[atom fizikasi]] va [[Yadro kimyosi|yadro kimyosida]] &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;yadroning qobiq modeli&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; [[Atom yadrosi|atom yadrosining]] [[Atom yadrosi|modeli]] bo&amp;#039;lib, u yadro tuzilishini energiya sathlari bo&amp;#039;yicha tasvirlash uchun Pauli istisno prinsipidan foydalanadi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;hphysics&amp;quot;&amp;gt;{{veb manbasi|url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/nuclear/shell.html}}&amp;lt;/ref&amp;gt; Birinchi qobiq modeli 1932-yilda Dmitriy Ivanenko (E. Gapon bilan birgalikda) tomonidan taklif qilingan. Model 1949-yilda bir nechta fiziklarning mustaqil izlanishlari bilan ishlab chiqilgan, xususan, [[Eugene Wigner|Evgeniy Pol Vigner]], [[Maria Goeppert-Mayer|Mariya Goeppert Mayer]] va [[J. Hans D. Jensen|J. Xans D. Jensen]] oʻz hissalari uchun 1963 [[Fizika boʻyicha Nobel mukofoti|-yilda fizika boʻyicha Nobel mukofotiga sazovor boʻlgan]].&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Yadro qobiq modeli qisman atomdagi [[Elektron|elektronlarning]] joylashishini tavsiflovchi [[Elektron konfiguratsiyasi|atom qobig&amp;#039;i modeliga]] o&amp;#039;xshaydi, chunki to&amp;#039;ldirilgan qobiq katta barqarorlikka olib kelashi ikkala hol uchun ham o&amp;#039;rinli. [[Nuklonlar|Yadroga nuklonlarni]] ([[Proton|protonlar]] yoki [[Neytron|neytronlar]]) qo&amp;#039;shganda shunday nuqta mavjudki, keyingi nuklonning bog&amp;#039;lanish energiyasi oldingi qo&amp;#039;shilgani bog&amp;#039;lanish energiyasidan sezilarli darajada kam bo&amp;#039;ladi. Nuklonlar uchun keyingi yuqori raqamga qaraganda kuchliroq bog&amp;#039;langan ma&amp;#039;lum [[Sehrli yadrolar|sehrli]] sonlar (&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;2, 8, 20, 28, 50, 82, 126&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;) mavjudligini kuzatilishi, qobiq modelining kelib chiqishi asosi sanaladi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Protonlar va neytronlar uchun qobiqlar bir-biridan mustaqildir. Shuning uchun, bitta yoki boshqa nuklon turi sehrli sonda boʻlgan &amp;quot;sehrli yadrolar&amp;quot; va ikkalasi ham sehrli sonli boʻlgan &amp;quot; [[Sehrli yadrolar|ikki karra sehrli yadrolar]] &amp;quot; mavjud. Orbital to&amp;#039;ldirishdagi ba&amp;#039;zi variatsiyalar tufayli, eng yuqori sehrli raqamlar neytronlar uchun 126 va spekulyativ ravishda 184 bo&amp;#039;ladi, protonlar uchun esa atigi [[Fleroviy|114]] ni tashkil qiladi, bu sonlar barqarorlik oroli deb ataladigan sohani qidirishda muhim rol o&amp;#039;ynaydi. Ba&amp;#039;zi yarim sehrli raqamlar topilgan, xususan &amp;#039;&amp;#039;Z&amp;#039;&amp;#039;&amp;amp;nbsp;=&amp;amp;nbsp;[[Sirkoniy|40]] turli elementlar uchun yadro qobig&amp;#039;ini to&amp;#039;ldirish imkonini beradi; 16 ham sehrli raqam bo&amp;#039;lishi mumkin. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Ushbu raqamlarni olish uchun yadro qobig&amp;#039;i modeli kvadrat potensial o&amp;#039;ra  va garmonik osilator o&amp;#039;rtasidagi shaklga ega boʻlgan o&amp;#039;rtacha potentsialdan boshlanadi. Ushbu potensialga spin orbita sathi qo&amp;#039;shiladi. Shunday bo&amp;#039;lsa ham, umumiy tebranish tajriba natijalariga to&amp;#039;g&amp;#039;ri kelmaydi va empirik spin orbita bog&amp;#039;lanishi o&amp;#039;rganilayotgan yadrolarga qarab, uning ulanish konstantasining kamida ikki yoki uch xil qiymati bilan qo&amp;#039;shilishi kerak.&lt;br /&gt;
[[Fayl:Empirical_Shell_Gap.png|alt=|thumb|450x450px| Kuzatilgan bog&amp;#039;lanish energiyasidan raqamli ravishda olingan proton va neytron qobig&amp;#039;ining empirik bo&amp;#039;shliqlari.&amp;lt;ref&amp;gt;{{jurnal manbasi|last=Wang|first1=Meng|last2=Audi|first2=G.|last3=Kondev|first3=F. G.|last4=Huang|first4=W.J.|last5=Naimi|first5=S.|last6=Xu|first6=Xing|date=March 2017|title=The AME2016 atomic mass evaluation (II). Tables, graphs and references|journal=Chinese Physics C|volume=41|issue=3|pages=030003|doi=10.1088/1674-1137/41/3/030003|issn=1674-1137}}&amp;lt;/ref&amp;gt; Aniq qobiq bo&amp;#039;shliqlari alohida [[Sehrli yadrolar|sehrli raqamlarda]] va da &amp;lt;math&amp;gt;N=Z&amp;lt;/math&amp;gt;.boʻlganda ko&amp;#039;rsatilgan.]]&lt;br /&gt;
Nuklonlarning sehrli soni boshqa parametrlar kabi, modelni uch o&amp;#039;lchovli garmonik osilator va [[Spin-orbital taʼsir|spin-orbitaning o&amp;#039;zaro ta&amp;#039;siriga]] yaqinlashtirish orqali topilishi mumkin. Haqiqiyroq, ammo ayni paytda murakkab potentsial [[Woods–Saxon potensiali|Woods-Saxon potensiali]] deb nomlanadi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Rivojlantirilgan garmonik ossilyator modeli ==&lt;br /&gt;
Uch o&amp;#039;lchovli garmonik osilatorni ko&amp;#039;rib chiqamiz. Bu, masalan, dastlabki uchta sathni beradi (&amp;quot; &amp;#039;&amp;#039;ℓ&amp;#039;&amp;#039; &amp;quot; - burchak momentum kvant soni)&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
! width=&amp;quot;50&amp;quot; |&amp;#039;&amp;#039;n sath&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
! width=&amp;quot;50&amp;quot; | &amp;#039;&amp;#039;ℓ&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
! width=&amp;quot;50&amp;quot; | &amp;#039;&amp;#039;m &amp;lt;sub&amp;gt;ℓ&amp;lt;/sub&amp;gt;&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
! width=&amp;quot;50&amp;quot; | &amp;#039;&amp;#039;m &amp;lt;sub&amp;gt;s&amp;lt;/sub&amp;gt;&amp;#039;&amp;#039;&lt;br /&gt;
|- align=&amp;quot;right&amp;quot;&lt;br /&gt;
| rowspan=&amp;quot;2&amp;quot; | 0&lt;br /&gt;
| rowspan=&amp;quot;2&amp;quot; | 0&lt;br /&gt;
| rowspan=&amp;quot;2&amp;quot; | 0&lt;br /&gt;
| + 1/2&lt;br /&gt;
|- align=&amp;quot;right&amp;quot;&lt;br /&gt;
| −1/2 &lt;br /&gt;
|- align=&amp;quot;right&amp;quot;&lt;br /&gt;
| rowspan=&amp;quot;6&amp;quot; | 1&lt;br /&gt;
| rowspan=&amp;quot;6&amp;quot; | 1&lt;br /&gt;
| rowspan=&amp;quot;2&amp;quot; | +1&lt;br /&gt;
| +1/2 &lt;br /&gt;
|- align=&amp;quot;right&amp;quot;&lt;br /&gt;
| −1/2 &lt;br /&gt;
|- align=&amp;quot;right&amp;quot;&lt;br /&gt;
| rowspan=&amp;quot;2&amp;quot; | 0&lt;br /&gt;
| +1/2 &lt;br /&gt;
|- align=&amp;quot;right&amp;quot;&lt;br /&gt;
| −1/2 &lt;br /&gt;
|- align=&amp;quot;right&amp;quot;&lt;br /&gt;
| rowspan=&amp;quot;2&amp;quot; | −1&lt;br /&gt;
| +1/2 &lt;br /&gt;
|- align=&amp;quot;right&amp;quot;&lt;br /&gt;
| −1/2 &lt;br /&gt;
|- align=&amp;quot;right&amp;quot;&lt;br /&gt;
| rowspan=&amp;quot;12&amp;quot; | 2&lt;br /&gt;
| rowspan=&amp;quot;2&amp;quot; | 0&lt;br /&gt;
| rowspan=&amp;quot;2&amp;quot; | 0&lt;br /&gt;
| +1/2 &lt;br /&gt;
|- align=&amp;quot;right&amp;quot;&lt;br /&gt;
| −1/2 &lt;br /&gt;
|- align=&amp;quot;right&amp;quot;&lt;br /&gt;
| rowspan=&amp;quot;10&amp;quot; | 2&lt;br /&gt;
| rowspan=&amp;quot;2&amp;quot; | +2&lt;br /&gt;
| +1/2 &lt;br /&gt;
|- align=&amp;quot;right&amp;quot;&lt;br /&gt;
| −1/2 &lt;br /&gt;
|- align=&amp;quot;right&amp;quot;&lt;br /&gt;
| rowspan=&amp;quot;2&amp;quot; | +1&lt;br /&gt;
| + 1/2&lt;br /&gt;
|- align=&amp;quot;right&amp;quot;&lt;br /&gt;
| −1/2 &lt;br /&gt;
|- align=&amp;quot;right&amp;quot;&lt;br /&gt;
| rowspan=&amp;quot;2&amp;quot; | 0&lt;br /&gt;
| +1/2 &lt;br /&gt;
|- align=&amp;quot;right&amp;quot;&lt;br /&gt;
| −1/2 &lt;br /&gt;
|- align=&amp;quot;right&amp;quot;&lt;br /&gt;
| rowspan=&amp;quot;2&amp;quot; | −1&lt;br /&gt;
| +1/2 &lt;br /&gt;
|- align=&amp;quot;right&amp;quot;&lt;br /&gt;
| −1/2 &lt;br /&gt;
|- align=&amp;quot;right&amp;quot;&lt;br /&gt;
| rowspan=&amp;quot;2&amp;quot; | −2&lt;br /&gt;
| +1/2 &lt;br /&gt;
|- align=&amp;quot;right&amp;quot;&lt;br /&gt;
| −1/2 &lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
Biz proton va neytronlarni qo&amp;#039;shish orqali yadro qurayapmiz deb tasavvur qilaylik. Ular har doim mavjud boʻlgan eng past sathni to&amp;#039;ldiradi. Shunday qilib, dastlabki ikkita proton nol sathni to&amp;#039;ldiradi, keyingi olti proton birinchi sathni to&amp;#039;ldiradi va hokazo. [[Kimyoviy elementlar davriy sistemasi|Davriy jadvaldagi]] elektronlarda boʻlgani kabi, eng tashqi qobiqdagi protonlar ham,agar bu qobiqda faqat bir nechta proton bo&amp;#039;lsa yadroga nisbatan erkin bog&amp;#039;langan bo&amp;#039;ladi, chunki ular yadro markazidan eng uzoqda joylashgan. Shunday qilib, tashqi proton qobig&amp;#039;i to&amp;#039;liq boʻlgan yadrolar protonlarning umumiy soni bir xil boʻlgan boshqa yadrolarga qaraganda yuqori bog&amp;#039;lanish energiyasiga ega bo&amp;#039;ladi. Yuqoridagi fikrlar neytronlar uchun ham amal qiladi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu shuni anglatadiki, sehrli raqamlar barcha egallab olingan qobiqlar to&amp;#039;la boʻlgan raqamlar bo&amp;#039;lishi kutiladi. Ko&amp;#039;ramizki, dastlabki ikkita raqam uchun tajribaga muvofiq 2 (0-daraja to&amp;#039;liq) va 8 (0 va 1-darajalar to&amp;#039;liq) olinadi. Biroq, sehrli raqamlarning to&amp;#039;liq to&amp;#039;plami bu holda to&amp;#039;g&amp;#039;ri chiqmaydi. Bularni quyidagicha hisoblash mumkin:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
: Uch o&amp;#039;lchovli garmonik ossilyatorda &amp;#039;&amp;#039;n&amp;#039;&amp;#039; sathdagi umumiy degeneratsiya &amp;lt;math&amp;gt;{(n+1)(n+2)\over 2}&amp;lt;/math&amp;gt;.&lt;br /&gt;
: Spin tufayli degeneratsiya ikki barobar ortadi va  &amp;lt;math&amp;gt;(n+1)(n+2)&amp;lt;/math&amp;gt;bo&amp;#039;lib qoladi.&lt;br /&gt;
: Shunday qilib, sehrli raqamlar &amp;#039;&amp;#039;k&amp;#039;&amp;#039; butun son uchun :&lt;br /&gt;
:: &amp;lt;math&amp;gt; \sum_{n=0}^k (n+1)(n+2) = \frac{(k+1)(k+2)(k+3)} 3 &amp;lt;/math&amp;gt; bo&amp;#039;ladi&lt;br /&gt;
: Bu ushbusehrli raqamlarni beradi: 2,&amp;amp;nbsp;8,&amp;amp;nbsp;20,&amp;amp;nbsp;40,&amp;amp;nbsp;70,&amp;amp;nbsp;112,&amp;amp;nbsp;..., ularning faqat dastlabki uchtasi tajribaga mos keladi. Bu raqamlar Paskal uchburchagidagi tetraedral raqamlardan ikki baravar ko&amp;#039;p (1,&amp;amp;nbsp;4,&amp;amp;nbsp;10,&amp;amp;nbsp;20,&amp;amp;nbsp;35,&amp;amp;nbsp;56,&amp;amp;nbsp;...).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Xususan, birinchi oltita qobiq:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* 0-sath: 2 ta holat (&amp;#039;&amp;#039;ℓ&amp;#039;&amp;#039; = 0) = 2.&lt;br /&gt;
* 1-sath: 6 ta holat (&amp;#039;&amp;#039;ℓ&amp;#039;&amp;#039; = 1) = 6.&lt;br /&gt;
* 2-sath: 2 ta holat (&amp;#039;&amp;#039;ℓ&amp;#039;&amp;#039; = 0) + 10 ta holat (&amp;#039;&amp;#039;ℓ&amp;#039;&amp;#039; = 2) = 12.&lt;br /&gt;
* 3-sath: 6 ta holat (&amp;#039;&amp;#039;ℓ&amp;#039;&amp;#039; = 1) + 14 ta holat (&amp;#039;&amp;#039;ℓ&amp;#039;&amp;#039; = 3) = 20.&lt;br /&gt;
* 4-sath: 2 ta holat (&amp;#039;&amp;#039;ℓ&amp;#039;&amp;#039; = 0) + 10 ta holat (&amp;#039;&amp;#039;ℓ&amp;#039;&amp;#039; = 2) + 18 ta holat (&amp;#039;&amp;#039;ℓ&amp;#039;&amp;#039; = 4) = 30.&lt;br /&gt;
* 5-sath: 6 ta holat (&amp;#039;&amp;#039;ℓ&amp;#039;&amp;#039; = 1) + 14 ta holat (&amp;#039;&amp;#039;ℓ&amp;#039;&amp;#039; = 3) + 22 ta holat (&amp;#039;&amp;#039;ℓ&amp;#039;&amp;#039; = 5) = 42.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
bu yerda har bir &amp;#039;&amp;#039;ℓ&amp;#039;&amp;#039; uchun &amp;#039;&amp;#039;m &amp;lt;sub&amp;gt;l&amp;lt;/sub&amp;gt;&amp;#039;&amp;#039; ning 2 &amp;#039;&amp;#039;ℓ&amp;#039;&amp;#039; +1 turli qiymati va &amp;#039;&amp;#039;m &amp;lt;sub&amp;gt;s ning&amp;lt;/sub&amp;gt;&amp;#039;&amp;#039; 2 qiymati mavjud bo&amp;#039;lib, har bir aniq daraja uchun jami 4 &amp;#039;&amp;#039;ℓ&amp;#039;&amp;#039; +2 holatni beradi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Bu raqamlar Paskal uchburchagidagi [[Uchburchak sonlari|uchburchak sonlarning]] qiymatlaridan ikki baravar katta: 1,&amp;amp;nbsp;3,&amp;amp;nbsp;6,&amp;amp;nbsp;10,&amp;amp;nbsp;15,&amp;amp;nbsp;21,&amp;amp;nbsp;....&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Spin-orbital o&amp;#039;zaro ta&amp;#039;sirini hisobga olish ===&lt;br /&gt;
Endibiz [[Spin-orbital taʼsir|spin-orbitaning o&amp;#039;zaro ta&amp;#039;sirini]] hisobga olamiz. Avval tizimni vodorodga o&amp;#039;xshash atomdagi kabi &amp;#039;&amp;#039;ℓ&amp;#039;&amp;#039;, &amp;#039;&amp;#039;m &amp;lt;sub&amp;gt;l&amp;lt;/sub&amp;gt;&amp;#039;&amp;#039; va &amp;#039;&amp;#039;m &amp;lt;sub&amp;gt;s&amp;lt;/sub&amp;gt;&amp;#039;&amp;#039; o&amp;#039;rniga &amp;#039;&amp;#039;j&amp;#039;&amp;#039;, &amp;#039;&amp;#039;m &amp;lt;sub&amp;gt;j&amp;lt;/sub&amp;gt;&amp;#039;&amp;#039; [[Atom kvant sonlari|kvant raqamlari]] va juftlik  bilan tavsiflashimiz kerak. Har bir juft daraja faqat &amp;#039;&amp;#039;ℓ&amp;#039;&amp;#039; ning juft qiymatlarini o&amp;#039;z ichiga olganligi sababli, u faqat juft (musbat) juftlik holatlarini o&amp;#039;z ichiga oladi. Xuddi shunday, har bir toq daraja faqat toq (salbiy) juftlik holatlarini o&amp;#039;z ichiga oladi. Shunday qilib, biz holatlarni hisoblashda paritetni e&amp;#039;tiborsiz qoldira olamiz. Yangi kvant raqamlari bilan tavsiflangan dastlabki oltita qobiq:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* 0-sath(&amp;#039;&amp;#039;n&amp;#039;&amp;#039; = 0): 2 holat (&amp;#039;&amp;#039;j&amp;#039;&amp;#039; = ). Musbat juftlik.&lt;br /&gt;
* 1-sath(&amp;#039;&amp;#039;n&amp;#039;&amp;#039; = 1): 2 ta holat (&amp;#039;&amp;#039;j&amp;#039;&amp;#039; = ) + 4 ta holat (&amp;#039;&amp;#039;j&amp;#039;&amp;#039; = ) = 6. Manfiy juftlik&lt;br /&gt;
* 2-sath(&amp;#039;&amp;#039;n&amp;#039;&amp;#039; = 2): 2 ta holat (&amp;#039;&amp;#039;j&amp;#039;&amp;#039; = ) + 4 ta holat (&amp;#039;&amp;#039;j&amp;#039;&amp;#039; = ) + 6 ta holat (&amp;#039;&amp;#039;j&amp;#039;&amp;#039; = ) = 12. Musbat juftlik.&lt;br /&gt;
* 3-sath(&amp;#039;&amp;#039;n&amp;#039;&amp;#039; = 3): 2 ta holat (&amp;#039;&amp;#039;j&amp;#039;&amp;#039; = ) + 4 ta holat (&amp;#039;&amp;#039;j&amp;#039;&amp;#039; = ) + 6 ta holat (&amp;#039;&amp;#039;j&amp;#039;&amp;#039; = ) + 8 ta holat (&amp;#039;&amp;#039;j&amp;#039;&amp;#039; = ) = 20. Manfiy juftlik&lt;br /&gt;
* 4-sath(&amp;#039;&amp;#039;n&amp;#039;&amp;#039; = 4): 2 ta holat (&amp;#039;&amp;#039;j&amp;#039;&amp;#039; = ) + 4 ta holat (&amp;#039;&amp;#039;j&amp;#039;&amp;#039; = ) + 6 ta holat (&amp;#039;&amp;#039;j&amp;#039;&amp;#039; = ) + 8 ta holat (&amp;#039;&amp;#039;j&amp;#039;&amp;#039; = ) + 10 ta holat (&amp;#039;&amp;#039;j&amp;#039;&amp;#039; = ) = 30. Musbat juftlik.&lt;br /&gt;
* 5-sath(&amp;#039;&amp;#039;n&amp;#039;&amp;#039; = 5): 2 ta holat (&amp;#039;&amp;#039;j&amp;#039;&amp;#039; = ) + 4 ta holat (&amp;#039;&amp;#039;j&amp;#039;&amp;#039; = ) + 6 ta holat (&amp;#039;&amp;#039;j&amp;#039;&amp;#039; = ) + 8 ta holat (&amp;#039;&amp;#039;j&amp;#039;&amp;#039; = ) + 10 ta holat (&amp;#039;&amp;#039;j&amp;#039;&amp;#039; = ) + 12 holat (&amp;#039;&amp;#039;j&amp;#039;&amp;#039; = ) = 42. Manfiy juftlik&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
bu yerda har bir &amp;#039;&amp;#039;j&amp;#039;&amp;#039; uchun &amp;#039;&amp;#039;m &amp;lt;sub&amp;gt;j&amp;lt;/sub&amp;gt;&amp;#039;&amp;#039; ning turli qiymatlaridan 2j + 1 ta turli holat mavjud.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Spin-orbitaning o&amp;#039;zaro ta&amp;#039;siri tufayli bir xil sathdagi, lekin &amp;#039;&amp;#039;j&amp;#039;&amp;#039; har xil boʻlgan holatlarning energiyalari endi bir xil bo&amp;#039;lmaydi. Buning sababi, asl kvant raqamlarida &amp;lt;math&amp;gt;\scriptstyle \vec{s}&amp;lt;/math&amp;gt;  &amp;lt;math&amp;gt;\scriptstyle \vec{l}&amp;lt;/math&amp;gt; ga parallel bo&amp;#039;lsa, o&amp;#039;zaro ta&amp;#039;sir energiyasi musbat; va bu holda: &amp;#039;&amp;#039;j&amp;#039;&amp;#039; = &amp;#039;&amp;#039;ℓ&amp;#039;&amp;#039; + &amp;#039;&amp;#039;s&amp;#039;&amp;#039; = &amp;#039;&amp;#039;ℓ&amp;#039;&amp;#039; +1/2 . Qachonki &amp;lt;math&amp;gt;\scriptstyle \vec{s}&amp;lt;/math&amp;gt;  &amp;lt;math&amp;gt;\scriptstyle \vec{l}&amp;lt;/math&amp;gt; ga antiparallel bo&amp;#039;lsa(ya&amp;#039;ni qarama-qarshi tekislangan), o&amp;#039;zaro ta&amp;#039;sir energiyasi manfiy va bu holda j = ℓ - s = ℓ -1/2&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Masalan, 4-sathdagi holatlarni ko&amp;#039;rib chiqamiz:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;j&amp;#039;&amp;#039; =9/2 boʻlgan 10 ta holat , &amp;#039;&amp;#039;ℓ&amp;#039;&amp;#039; = 4 dan chiqadi va &amp;#039;&amp;#039;s&amp;#039;&amp;#039; &amp;#039;&amp;#039;ℓ&amp;#039;&amp;#039; ga parallel. Shunday qilib, ular musbat spin-orbital o&amp;#039;zaro ta&amp;#039;sir energiyasiga ega.&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;j&amp;#039;&amp;#039; =7/2 boʻlgan 8 ta holat  &amp;#039;&amp;#039;ℓ&amp;#039;&amp;#039; = 4 dan chiqadi va &amp;#039;&amp;#039;ℓ&amp;#039;&amp;#039; ga &amp;#039;&amp;#039;s&amp;#039;&amp;#039; antiparallel. Shunday qilib, ular manfiy spin-orbital o&amp;#039;zaro ta&amp;#039;sir energiyasiga ega.&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;j&amp;#039;&amp;#039; =5/2 boʻlgan 6 ta holat  &amp;#039;&amp;#039;ℓ&amp;#039;&amp;#039; = 2 dan chiqadi va &amp;#039;&amp;#039;s&amp;#039;&amp;#039; &amp;#039;&amp;#039;ℓ&amp;#039;&amp;#039; ga parallel. Shunday qilib, ular musbat spin-orbital o&amp;#039;zaro ta&amp;#039;sir energiyasiga ega. Biroq uning kattaligi &amp;#039;&amp;#039;j&amp;#039;&amp;#039; =9/2 boʻlgan holatlarga nisbatan ikki marta kichik.&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;j&amp;#039;&amp;#039; =3/2 boʻlgan 4 ta holat  &amp;#039;&amp;#039;ℓ&amp;#039;&amp;#039; = 2 dan chiqadi va &amp;#039;&amp;#039;s&amp;#039;&amp;#039; &amp;#039;&amp;#039;ℓ&amp;#039;&amp;#039; ga antiparallel. Shunday qilib, ular manfiy spin-orbital o&amp;#039;zaro ta&amp;#039;sir energiyasiga ega. Biroq uning kattaligi &amp;#039;&amp;#039;j&amp;#039;&amp;#039; =7/2 boʻlgan holatlarga nisbatan ikki marta kichik .&lt;br /&gt;
* &amp;#039;&amp;#039;j&amp;#039;&amp;#039; =1/2 boʻlgan 2 ta holat  &amp;#039;&amp;#039;ℓ&amp;#039;&amp;#039; = 0 dan chiqadi va shuning uchun spin-orbital o&amp;#039;zaro ta&amp;#039;sir energiyasi nolga teng.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Potensial profilini o&amp;#039;zgartirish ===&lt;br /&gt;
Garmonik ossilyator potensiali &amp;lt;math&amp;gt;V(r) = \mu \omega^2 r^2 /2&amp;lt;/math&amp;gt; markazdan masofa &amp;#039;&amp;#039;r&amp;#039;&amp;#039; cheksizlikka borgan sari cheksiz o&amp;#039;sadi. [[Woods–Saxon potensiali|Woods-Saxon potensiali]] kabi realroq potentsial ushbu chegarada doimiyga yaqinlashadi. Asosiy oqibatlardan biri shundaki, nuklonlar orbitalarining o&amp;#039;rtacha radiusi real potentsialda kattaroq bo&amp;#039;ladi; Bu sathning Gamiltonianning Laplas operatorida qisqarishiga olib keladi: &amp;lt;math&amp;gt;\scriptstyle \hbar^2 l(l+1)/ 2m r^2&amp;lt;/math&amp;gt;. Yana bir asosiy farq shundaki, yuqori-o&amp;#039;rta radiusli orbitalar, masalan, yuqori &amp;#039;&amp;#039;n&amp;#039;&amp;#039; yoki yuqori &amp;#039;&amp;#039;ℓ&amp;#039;&amp;#039; boʻlganda, garmonik ossilyator potentsialiga qaraganda kamroq energiyaga ega bo&amp;#039;ladi. Ikkala ta&amp;#039;sir ham yuqori &amp;#039;&amp;#039;ℓ&amp;#039;&amp;#039; orbitalarining energiya sathlarining pasayishiga olib keladi.&lt;br /&gt;
[[Fayl:Shells.png|right|thumb| Spin-orbital ta&amp;#039;sirsiz (chapda) va spin-orbital ta&amp;#039;sirli (o&amp;#039;ng)  ossilyator potentsiali (kichik manfiy &amp;#039;&amp;#039;l &amp;lt;sup&amp;gt;2&amp;lt;/sup&amp;gt;&amp;#039;&amp;#039; sath bilan) boʻlgan bitta zarrachali qobiq modelidagi past darajadagi energiya sathlari. Sathning o&amp;#039;ng tomonidagi raqam uning degeneratsiyasini bildiradi, (&amp;#039;&amp;#039;2j+1&amp;#039;&amp;#039;). Qora chegara bilan ajratilgan butun sonlar sehrli raqamlarni bildiradi.]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Turkum:Pages with unreviewed translations]]&lt;/div&gt;</description>
			<pubDate>Tue, 11 Aug 2026 01:16:05 GMT</pubDate>
			<dc:creator>Programmer</dc:creator>
			<comments>https://ziyosfera.uz/ziyo/Munozara:Nuclear_shell_model</comments>
		</item>
</channel></rss>