<?xml version="1.0"?>
<rss version="2.0" xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/">
	<channel>
		<title>Parallel evolutsiya - Oʻzgarishlar tarixi</title>
		<link>https://ziyosfera.uz/index.php?title=Parallel_evolutsiya&amp;action=history</link>
		<description>Ziyosferadagi mazkur sahifaning oʻzgarishlar tarixi</description>
		<language>uz</language>
		<generator>MediaWiki 1.45.1</generator>
		<lastBuildDate>Thu, 19 Nov 2026 05:13:28 GMT</lastBuildDate>
		<item>
			<title>Programmer: Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.</title>
			<link>https://ziyosfera.uz/index.php?title=Parallel_evolutsiya&amp;diff=692321&amp;oldid=prev</link>
			<guid isPermaLink="false">https://ziyosfera.uz/index.php?title=Parallel_evolutsiya&amp;diff=692321&amp;oldid=prev</guid>
			<description>&lt;p&gt;Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;b&gt;Yangi sahifa&lt;/b&gt;&lt;/p&gt;&lt;div&gt;&lt;br /&gt;
{{Evolutsion biologiya}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Parallel evolutsiya&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; (parallel evolution) — bir-biri bilan yaqin qarindosh bo&amp;#039;lmagan, biroq o&amp;#039;xshash dastlabki belgiga (trait) ega bo&amp;#039;lgan alohida turlarda o&amp;#039;xshash evolyutsion bosim natijasida o&amp;#039;xshash xususiyatlarning rivojlanishidir.&amp;lt;ref&amp;gt;Parallel evolution, an example may be the Pyrotherians evolved a body plan similar to proboscideans: [http://www.emc.maricopa.edu/faculty/farabee/BIOBK/BioBookglossPQ.html Online Biology Glossary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070713090726/http://www.emc.maricopa.edu/faculty/farabee/BIOBK/BioBookglossPQ.html|date=2007-07-13}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Zhang&amp;quot;&amp;gt;Zhang, J. and Kumar, S. 1997. [http://www.kumarlab.net/pdf_new/ZhangKumar97.pdf Detection of convergent and parallel evolution at the amino acid sequence level] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303214043/http://www.kumarlab.net/pdf_new/ZhangKumar97.pdf|date=2016-03-03}}. &amp;#039;&amp;#039;Mol. Biol. Evol.&amp;#039;&amp;#039; &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;14&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;, 527-36.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Parallel va konvergent evolutsiya ==&lt;br /&gt;
[[Fayl:Evolutionary_trends.svg|frame|[[Aminokislota]] (amino acid) pozitsiyasidagi evolutsiya. Har bir holatda, chap tomondagi tur bir necha turlarning ketma-ketligini solishtirish orqali aniqlangan gipotetik umumiy ajdodda oqsildagi ma&amp;#039;lum bir pozitsiyada bo&amp;#039;lgan alanin (A) o&amp;#039;rnini hozirgi shaklida serin (S) bilan almashtiradi. O&amp;#039;ng tomondagi turda birinchi turga nisbatan ushbu aminokislota pozitsiyasida [[divergent evolutsiya]] (divergent evolution) (alanin treonin bilan almashadi), parallel evolutsiya (alanin ham serin bilan almashadi) yoki [[konvergent evolutsiya]] (convergent evolution) (treonin serin bilan almashadi) sodir bo&amp;#039;lishi mumkin.]]&lt;br /&gt;
Muayyan ajdoddan tarqalgan ikki naslning (lineage) har birida uchraydigan belgi berilgan bo&amp;#039;lsa, nazariy jihatdan parallel va konvergent evolyutsion tendensiyalarni qat&amp;#039;iy belgilash va ularni bir-biridan aniq farqlash mumkin.&amp;lt;ref name=&amp;quot;Zhang&amp;quot; /&amp;gt; Biroq, amaliyotda konvergent evolutsiyani parallel evolutsiyadan farqlash mezonlari (criteria) noaniq bo&amp;#039;lganligi sababli, ixtiyoriy tashxis qo&amp;#039;yish holatlari ko&amp;#039;p uchraydi. Agar ikki tur o&amp;#039;xshash belgiga ega bo&amp;#039;lsa va ularning ajdodlari ham ushbu o&amp;#039;xshashlikka ega bo&amp;#039;lganligi ma&amp;#039;lum bo&amp;#039;lsa, evolutsiya parallel deb ta&amp;#039;riflanadi; agar bunday bo&amp;#039;lmasa, u konvergent deb hisoblanadi. Shunga qaramay, ko&amp;#039;rsatilgan shartlar daraja masalasidir, chunki barcha organizmlar umumiy ajdodlarga ega. Olimlar bu farqlashning foydali ekanligi borasida turlicha fikrda.&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite journal|last1=Arendt|first1=J.|last2=REZNICK|first2=D.|title=Convergence and parallelism reconsidered: what have we learned about the genetics of adaptation?|journal=Trends in Ecology &amp;amp; Evolution|date=January 2008|volume=23|issue=1|pages=26–32|doi=10.1016/j.tree.2007.09.011|pmid=18022278}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{cite journal|last=Pearce|first=T.|title=Convergence and Parallelism in Evolution: A Neo-Gouldian Account|journal=The British Journal for the Philosophy of Science|date=10 November 2011|volume=63|issue=2|pages=429–448|doi=10.1093/bjps/axr046|doi-access=}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Xaltali va yo&amp;#039;ldoshli sutemizuvchilar o&amp;#039;rtasidagi parallel evolutsiya ==&lt;br /&gt;
Parallel evolutsiyaga oid ko&amp;#039;plab misollarni [[sutemizuvchilar]] (mammals) guruhining ikki asosiy tarmog&amp;#039;i — [[yo&amp;#039;ldoshli sutemizuvchilar]] (placentals) va [[xaltali sutemizuvchilar]] (marsupials) misolida ko&amp;#039;rish mumkin. Taxminan 100 million yil avval [[Gondvana]] (Gondwanaland) kabi quruqlik massalarining parchalanishidan so&amp;#039;ng, ushbu ikki guruh mustaqil evolyutsion yo&amp;#039;llarni bosib o&amp;#039;tgan. [[Janubiy Amerika|Janubiy Amerikada]] xaltalilar va yo&amp;#039;ldoshlilar bitta ekotizimni baham ko&amp;#039;rganlar (Katta Amerika almashinuvi (Great American Interchange) davrigacha); [[Avstraliya (qit&amp;#039;a)|Avstraliyada]] xaltalilar ustunlik qilgan; [[Eski Dunyo]] va [[Shimoliy Amerika|Shimoliy Amerikada]] esa yo&amp;#039;ldoshli sutemizuvchilar g&amp;#039;olib chiqqan. Shunga qaramay, barcha ushbu hududlarda sutemizuvchilar kichik bo&amp;#039;lgan va oltmish besh million yil oldingi [[Bo&amp;#039;r-paleogen qirg&amp;#039;ini]] (Cretaceous–Paleogene extinction event) natijasida dinozavrlar yo&amp;#039;q bo&amp;#039;lib ketgunga qadar ekotizimda cheklangan o&amp;#039;rinlarni egallagan. Bu vaqtga kelib, uchala quruqlikdagi sutemizuvchilar ham rang-barang shakllar va rollarni egallay boshlagan. Ba&amp;#039;zi shakllar har bir muhit uchun xos bo&amp;#039;lsa-da, ajratilgan qit&amp;#039;alarda ko&amp;#039;pincha hayratlanarli darajada o&amp;#039;xshash hayvonlar paydo bo&amp;#039;lgan. Bunga misol sifatida yo&amp;#039;ldoshli qilich tishli mushuklar (Machairodontinae) va Janubiy Amerikaning xaltali qilich tishli hayvoni &amp;#039;&amp;#039;([[Thylacosmilus]])&amp;#039;&amp;#039;; [[Tasmaniya bo&amp;#039;risi]] (Tasmanian wolf) va Yevropa [[Bo&amp;#039;ri|bo&amp;#039;risini]] keltirish mumkin. Shuningdek, xaltali va yo&amp;#039;ldoshli [[Xaltali ko&amp;#039;rsichqonlar|ko&amp;#039;rsichqonlar]] (moles), [[uchar tiyinlar]] (flying squirrels) va (bahsli bo&amp;#039;lsa-da) [[Xaltali sichqonlar|sichqonlar]] ham shular jumlasidandir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Kolibri va nektarxo&amp;#039;rlar o&amp;#039;rtasida ekologik gildiyalarning shakllanishiga hissa qo&amp;#039;shuvchi belgilarning parallel koevolyutsiyasi ==&lt;br /&gt;
Yangi va Eski Dunyodagi [[nektarxo&amp;#039;rlar]] (nectarivore) qushlarning ikki tarmog&amp;#039;i — [[kolibrilar]] (hummingbirds) va [[nektarxo&amp;#039;rsimonlar]] (sunbirds) bir qator ixtisoslashgan [[xulq-atvor ekologiyasi]] (behavioral ecology) va [[anatomiya]] (anatomical) belgilarini parallel ravishda rivojlantirgan. Bu belgilar (tumshuq shakli, hazm qilish fermentlari va [[Konvergent evolutsiya#Parvoz|parvoz]]) qushlarga ular egallagan gul bilan oziqlanish va changlatish [[Ekologik nisha|ekologik nishasiga]] (ecological niche) optimal tarzda moslashish imkonini beradi. Shunday qilib, qushlar o&amp;#039;rtasida parallel ravishda shakllangan koevolyutsion xulq-atvor sindromi yuqori darajada ixtisoslashgan qushlar va moslashgan o&amp;#039;simliklardan iborat [[emergensiya]] (emergent) [[Gildiya (ekologiya)|gildiyasini]] (guild) yaratadi. Bunda Eski va Yangi Dunyoda ham har bir tomon gullarning changlanishidagi o&amp;#039;zaro hamkorlikdan foydalanadi.&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite journal|last1=Janeček|first1=Štěpán|last2=Chmel|first2=Kryštof|last3=Uceda Gómez|first3=Guillermo|last4=Janečková|first4=Petra|last5=Chmelová|first5=Eliška|last6=Sejfová|first6=Zuzana|last7=Luma Ewome|first7=Francis|date=February 2020|title=Ecological fitting is a sufficient driver of tight interactions between sunbirds and ornithophilous plants|url=|journal=Ecology and Evolution|volume=10|issue=4|pages=1784–1793|doi=10.1002/ece3.5942|issn=2045-7758|pmc=7042734|pmid=32128116}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nektarxo&amp;#039;rlarning uzun va ninasimon [[tumshuq]] (bill) shakli ularga gulning [[Gul#Ko&amp;#039;payish|urug&amp;#039;chisi yoki changchisi]] (pistil/stamen) tubiga yetib borish va ichidagi [[Nektar|nektarni]] olish imkonini beradi. Nektarxo&amp;#039;rlar, shuningdek, o&amp;#039;zlarining ixtisoslashgan tumshuqlaridan «nektar o&amp;#039;g&amp;#039;irlash» (nectar robbing) uchun ham foydalanishlari mumkin. Bu amaliyot kolibrilarda ham, nektarxo&amp;#039;rlarda ham kuzatiladi. Bunda qush tumshug&amp;#039;ini standart usulda gulning [[Gul gultoji naychasi|naychasi]] orqali kiritish o&amp;#039;rniga, naychaning asosida teshik ochish orqali nektarni oladi. Shunday qilib, qush gulni changlatmasdan nektarni «o&amp;#039;g&amp;#039;irlaydi».&amp;lt;ref&amp;gt;Juan Francisco Ornelas. Serrate Tomia: An Adaptation for Nectar Robbing in Hummingbirds?. &amp;#039;&amp;#039;The Auk&amp;#039;&amp;#039;, Volume 111, Issue 3, January 1994, pp. 703-710.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nektarxo&amp;#039;rlar va [[Ornitofiliya|ornitofil]] (ornithophilous) gullar ko&amp;#039;pincha qushning tumshug&amp;#039;i shakli, oziq manbasi va hazm qilish qobiliyati gulning naycha shakli va havoda muallaq turuvchi yoki qo&amp;#039;nuvchi qushlar tomonidan changlanishga moslashuvi bilan uyg&amp;#039;unlashgan mutualistik gildiya munosabatlarida bo&amp;#039;ladi. Qushlar o&amp;#039;zlarining uzun va ingichka tumshuqlari yordamida nektar iste&amp;#039;mol qiladilar va shu jarayonda tumshuqlariga chang to&amp;#039;playdilar; bu chang keyinchalik ular oziqlanadigan keyingi gulga o&amp;#039;tkaziladi. Ushbu mutualizm Eski Dunyo va Yangi Dunyo qushlari hamda ularning tegishli gullari o&amp;#039;rtasida parallel ravishda koevolyutsiyaga uchragan.&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot;&amp;gt;{{Cite journal|last1=Janeček|first1=Štěpán|last2=Bartoš|first2=Michael|last3=Njabo|first3=Kevin Yana|date=2015-01-22|title=Convergent evolution of sunbird pollination systems of &amp;#039;&amp;#039;Impatiens&amp;#039;&amp;#039; species in tropical Africa and hummingbird systems of the New World|url=|journal=Biological Journal of the Linnean Society|volume=115|issue=1|pages=127–133|doi=10.1111/bij.12475|issn=0024-4066|doi-access=free}}&amp;lt;/ref&amp;gt; Bundan tashqari, nektarxo&amp;#039;rlardagi hazm qilish fermenti faolligi o&amp;#039;z gullaridagi nektar tarkibiga mos kelishi qit&amp;#039;alar bo&amp;#039;ylab o&amp;#039;simliklar va changlatuvchilar o&amp;#039;rtasida parallel ravishda koevolyutsiyaga uchragan ko&amp;#039;rinadi. Chunki nektarxo&amp;#039;r nasllar mustaqil ravishda o&amp;#039;z gullariga xos nektarni hazm qilish qobiliyatini rivojlantirgan va bu alohida gildiyalarning shakllanishiga olib kelgan.&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot; /&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;:1&amp;quot;&amp;gt;{{Cite journal|last1=McWhorter|first1=Todd J.|last2=Rader|first2=Jonathan A.|last3=Schondube|first3=Jorge E.|last4=Nicolson|first4=Susan W.|last5=Pinshow|first5=Berry|last6=Fleming|first6=Patricia A.|last7=Gutiérrez-Guerrero|first7=Yocelyn T.|last8=Martínez del Rio|first8=Carlos|date=July 2021|title=Sucrose digestion capacity in birds shows convergent coevolution with nectar composition across continents|url=|journal=iScience|volume=24|issue=7|article-number=102717|doi=10.1016/j.isci.2021.102717|issn=2589-0042|pmc=8246690|pmid=34235412}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nektarxo&amp;#039;rlarning [[Saxaroza|saxarozani]] (sucrose) hazm qilish qobiliyati boshqa qush [[Takson|taksonlariga]] (taxa) qaraganda ancha yuqori. Bu farq saxarozani [[gidroliz]] (hydrolysis) qiluvchi ferment — &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;saxaraza-izomaltaza&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;ning (sucrase-isomaltase) analogik yuqori konsentratsiyasi bilan bog&amp;#039;liq. Ichak yuzasining birlik maydoniga to&amp;#039;g&amp;#039;ri keladigan saxaraza faolligi nektarxo&amp;#039;rlarda boshqa qushlarga qaraganda yuqoriroq ekanligi aniqlangan, bu esa ushbu nektarxo&amp;#039;r qushlarning boshqa taksonlarga qaraganda ko&amp;#039;proq saxarozani tezroq hazm qila olishini anglatadi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;:1&amp;quot; /&amp;gt; Bundan tashqari, Adaptiv modulyatsiya gipotezasi (Adaptive Modulation Hypothesis) nektarxo&amp;#039;rlar va shakarni hazm qiluvchi fermentlar uchun qo&amp;#039;llanilmaydi, bu esa ikki nektarxo&amp;#039;r naslning har ikkalasi ham nektar bilan oziqlansa-da, ularning har ikkisida ham yuqori saxaraza-izomaltaza konsentratsiyasi bo&amp;#039;lishi shart emasligini anglatadi. Shunday qilib, analogik saxaroza hazm qilish qobiliyatining parallel ravishda egallanishi oqilona xulosa hisoblanadi, chunki ikki naslning ushbu yuqori ferment konsentratsiyasiga ega bo&amp;#039;lishi uchun boshqa aniq sabab yo&amp;#039;q.&amp;lt;ref&amp;gt;{{Cite journal|last=Karasov|first=W. H.|date=1992-09-01|title=Tests of the adaptive modulation hypothesis for dietary control of intestinal nutrient transport|url=https://www.physiology.org/doi/10.1152/ajpregu.1992.263.3.R496|journal=American Journal of Physiology. Regulatory, Integrative and Comparative Physiology|language=en|volume=263|issue=3|pages=R496–R502|doi=10.1152/ajpregu.1992.263.3.R496|pmid=1415633|issn=0363-6119|url-access=subscription}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Manbalar ==&lt;br /&gt;
{{reflist}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
; Izohlar&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Dawkins, R. 1986. [[The Blind Watchmaker]]. Norton &amp;amp; Company.&lt;br /&gt;
* Mayr. 1997. What is Biology. Harvard University Press&lt;br /&gt;
* Schluter, D., E. A. Clifford, M. Nemethy, and J. S. McKinnon. 2004. [https://www.researchgate.net/profile/Dolph_Schluter/publication/8443971_Parallel_Evolution_and_Inheritance_of_Quantitative_Traits/links/00463523b3a844fb60000000.pdf Parallel evolution and inheritance of quantitative traits]. American Naturalist 163: 809–822.&lt;br /&gt;
* McGhee, G.R. 2011. [https://books.google.com/books?id=QwDSr1qdqXUC&amp;amp;q=%22parallel+evolution%22 Convergent Evolution: Limited Forms Most Beautiful]. Vienna Series in Theoretical Biology, Massachusetts Institute of Technology Press, Cambridge (MA). 322 pp.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Turkum:Evolyutsion biologiya tushunchalari]]&lt;/div&gt;</description>
			<pubDate>Tue, 11 Aug 2026 01:55:59 GMT</pubDate>
			<dc:creator>Programmer</dc:creator>
			<comments>https://ziyosfera.uz/ziyo/Munozara:Parallel_evolutsiya</comments>
		</item>
</channel></rss>