<?xml version="1.0"?>
<rss version="2.0" xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/">
	<channel>
		<title>Slanets - Oʻzgarishlar tarixi</title>
		<link>https://ziyosfera.uz/index.php?title=Slanets&amp;action=history</link>
		<description>Ziyosferadagi mazkur sahifaning oʻzgarishlar tarixi</description>
		<language>uz</language>
		<generator>MediaWiki 1.45.1</generator>
		<lastBuildDate>Fri, 20 Nov 2026 11:55:47 GMT</lastBuildDate>
		<item>
			<title>Programmer: Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.</title>
			<link>https://ziyosfera.uz/index.php?title=Slanets&amp;diff=784290&amp;oldid=prev</link>
			<guid isPermaLink="false">https://ziyosfera.uz/index.php?title=Slanets&amp;diff=784290&amp;oldid=prev</guid>
			<description>&lt;p&gt;Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;b&gt;Yangi sahifa&lt;/b&gt;&lt;/p&gt;&lt;div&gt;[[ fayl:Chattanooga Shale (Upper Devonian; Burkesville West Rt. 90 roadcut, Kentucky, USA) 25 (40541681100).jpg|thumb|left|320px]]&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Slanets&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; — loydan hosil boʻlgan mayda donador, chirigan choʻkindi [[Choʻkindi togʻ jinslari|jins]] boʻlib, u [[Gilli minerallar|loy minerallari]] va boshqa minerallarning, xususan, [[Kvars|kvarts]] va [[Kalsit|kaltsitning]] mayda boʻlaklari (loy oʻlchamdagi zarralar) aralashmasidan iborat.&amp;lt;ref name=&amp;quot;Blatt2&amp;quot;&amp;gt;Blatt, Harvey and Robert J. Tracy (1996) &amp;#039;&amp;#039;Petrology: Igneous, Sedimentary and Metamorphic&amp;#039;&amp;#039;, 2nd ed., Freeman, pp. 281–292 {{ISBN|0-7167-2438-3}}&amp;lt;/ref&amp;gt; Slanets qalinligi bir santimetrdan kam boʻlgan nozik qatlamlarga (laminalarga) boʻlinish tendentsiyasi bilan tavsiflanadi. Bu [[xususiyat]] boʻlinish deb &amp;#039;&amp;#039;ataladi&amp;#039;&amp;#039; .&amp;lt;ref name=&amp;quot;Blatt2&amp;quot; /&amp;gt; Slanets eng keng tarqalgan choʻkindi jinsdir.&amp;lt;ref name=&amp;quot;RocksMaterials2&amp;quot;&amp;gt;{{Veb manbasi|sarlavha=Rocks: Materials of the Lithosphere – Summary|url=http://wps.prenhall.com/esm_lutgens_foundations_3/0,6540,354318-,00.html|arxivurl=https://web.archive.org/web/20141224031431/http://wps.prenhall.com:80/esm_lutgens_foundations_3/0,6540,354318-,00.html|arxivsana=15 March 2021|kirish sanasi=2007-07-31|nashriyot=prenhall.com}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;Slanets&amp;#039;&amp;#039; atamasi baʼzan tor maʼnoda loyga boy boʻlinuvchi loy togʻ jinslarining sinonimi sifatida kengroq qoʻllanadi.&amp;lt;ref&amp;gt;{{Kitob manbasi|last=Boggs|first=Sam|title=Principles of sedimentology and stratigraphy|date=2006|publisher=[[Prentice Hall|Pearson Prentice Hall]]|isbn=0131547283|edition=4th|location=[[Upper Saddle River, New Jersey|Upper Saddle River, N.J.]]|page=139}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Tekstura ==&lt;br /&gt;
Slanets, odatda, turli darajadagi boʻlinish xususiyatiga ega . Slanetsdagi [[Gilli minerallar|gil mineral]] parchalari parallel yoʻnaltirilganligi sababli, u yupqa qatlamlarga boʻlinadi, koʻpincha parchalanadi va odatda boshqa tarzda ajratilmaydigan toʻshak tekisliklariga parallel boʻladi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;Blatt2&amp;quot;&amp;gt;Blatt, Harvey and Robert J. Tracy (1996) &amp;#039;&amp;#039;Petrology: Igneous, Sedimentary and Metamorphic&amp;#039;&amp;#039;, 2nd ed., Freeman, pp. 281–292 {{ISBN|0-7167-2438-3}}&amp;lt;/ref&amp;gt; Tarkibi va zarracha kattaligi oʻxshash boʻlinmaydigan [[Togʻ jinslari|jinslar]] (0,0625 dan kam).&amp;amp;nbsp;mm) loy toshlari (1/3 dan 2/3 gacha loy zarralari) yoki giltoshlar (1/3 dan kam loy) sifatida tavsiflanadi. Zarrachalarining oʻlchamlari bir xil boʻlgan, lekin kamroq loy (2/3 loydan koʻp) boʻlgan jinslar va shuning uchun undan ham maydalangan jinslar [[Alevrolit|alevolitoshlardir]] .&amp;lt;ref name=&amp;quot;Blatt2&amp;quot;/&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;RocksMaterials&amp;quot;&amp;gt;{{Veb manbasi|url=http://wps.prenhall.com/esm_lutgens_foundations_3/0,6540,354318-,00.html|sarlavha=Rocks: Materials of the Lithosphere – Summary|nashriyot=prenhall.com|kirish sanasi=2007-07-31|arxivurl=https://web.archive.org/web/20141224031431/http://wps.prenhall.com:80/esm_lutgens_foundations_3/0,6540,354318-,00.html|arxivsana=15 March 2021}}&lt;br /&gt;
&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Fayl:Drill_cuttings_-_Annotated_-_2004.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/11/Drill_cuttings_-_Annotated_-_2004.jpg/220px-Drill_cuttings_-_Annotated_-_2004.jpg|right|thumb| [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|AQShning]] [[Luiziana|Luiziana shtatida]] neft qudugʻini burgʻilash paytida slanetsning burgʻulash soʻqmoqlari namunasi. Qum donasi = 2 mm diametrli]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Tarkibi va rangi ==&lt;br /&gt;
[[Fayl:Shale_color_chart.png|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bc/Shale_color_chart.png/220px-Shale_color_chart.png|thumb| [[Oksidlanish darajasi]] va organik uglerod tarkibiga asoslangan slanets uchun ranglar jadvali]]&lt;br /&gt;
Slanetslar odatda kulrang rangga ega boʻlib, gil minerallari va kvarts donalaridan iborat. Kichik tarkibiy qismlarning oʻzgaruvchan miqdori qoʻshilishi tosh rangini oʻzgartiradi. Qizil, jigarrang va yashil ranglar temir oksidi ([[gematit]] — qizil), temir gidroksid ([[Gyotit|goetit]] — jigarrang va [[limonit]] — sariq) yoki [[Slyudalar|slyuziv]] minerallarni ([[Xloritlar|xlorit]], [[biotit]] va [[illit]] — koʻkatlar) koʻrsatadi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;Blatt&amp;quot;&amp;gt;Blatt, Harvey and Robert J. Tracy (1996) &amp;#039;&amp;#039;Petrology: Igneous, Sedimentary and Metamorphic&amp;#039;&amp;#039;, 2nd ed., Freeman, pp. 281–292 {{ISBN|0-7167-2438-3}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;amp;nbsp;[[Special:BookSources/0-7167-2438-3|0-7167-2438-3]]&amp;lt;/ref&amp;gt; Rang qizildan yashil rangga oʻtadi, chunki oksidlangan ([[temir]]) holatdagi [[Qora metallar|temir]] qaytarilgan (temir) holatida temirga aylanadi.&amp;lt;ref&amp;gt;{{Kitob manbasi|last=Potter|first=Paul Edwin|title=Sedimentology of shale : study guide and reference source|url=https://archive.org/details/sedimentologyofs0000pott|date=1980|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]]|isbn=0387904301|location=[[New York (state)|New York]]|pages=[https://archive.org/details/sedimentologyofs0000pott/page/54 54]–56}}&amp;lt;/ref&amp;gt; Qora slanets bir foizdan ortiq [[uglerod]]li material mavjudligidan kelib chiqadi va kamaytiruvchi muhitni koʻrsatadi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;Blatt2&amp;quot;/&amp;gt; Och koʻkdan koʻk-yashil rangdagi slanetslar odatda karbonat minerallariga boy.{{sfn|Potter|Maynard|Pryor|1980}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Loylar slanetslar va boshqa loy jinslarining asosiy tarkibiy qismidir. Loy minerallari asosan [[kaolinit]], [[montmorillonit]] va illitdan iborat. Soʻnggi [[Uchlamchi sistema|uchlamchi]] davr loytoshlarining gil minerallari kengayuvchi smektitlardir, eski jinslarda (ayniqsa, oʻrta va erta [[Paleozoy eratemasi|paleozoy]] slanetslarida) illitlar ustunlik qiladi. Smektitning illitga aylanishi [[Kremniy dioksid|kremniy]], [[natriy]], [[Kalsiy|kaltsiy]], [[magniy]], temir va suv hosil qiladi. Bu ajralib chiqadigan elementlar autigenik [[Kvars|kvarts]], chert, [[Kalsit|kaltsit]], [[dolomit]], [[ankerit]], gematit va [[albit]]larni hosil qiladi, ularning barchasi slanets va boshqa loy jinslarida joylashgan kichik (kvarsdan tashqari) minerallarga xosdir.&amp;lt;ref name=&amp;quot;Blatt&amp;quot;&amp;gt;Blatt, Harvey and Robert J. Tracy (1996) &amp;#039;&amp;#039;Petrology: Igneous, Sedimentary and Metamorphic&amp;#039;&amp;#039;, 2nd ed., Freeman, pp. 281–292 {{ISBN|0-7167-2438-3}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;amp;nbsp;[[Special:BookSources/0-7167-2438-3|0-7167-2438-3]]&amp;lt;/ref&amp;gt; Oddiy slanets taxminan 58% gil minerallari, 28% kvarts, 6% [[Dala shpatlari|dala shpati]], 5% karbonat minerallari va 2% temir oksidlaridan iborat.&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot;&amp;gt;{{jurnal manbasi|last=Ferriday|first1=Tim|last2=Montenari|first2=Michael|date=2016|title=Chemostratigraphy and Chemofacies of Source Rock Analogues: A High-Resolution Analysis of Black Shale Successions from the Lower Silurian Formigoso Formation (Cantabrian Mountains, NW Spain)|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2468517816300053|journal=Stratigraphy &amp;amp; Timescales|volume=1|pages=123-255|doi=10.1016/bs.sats.2016.10.004}}&amp;lt;/ref&amp;gt; Kvarsning koʻp qismi autigen emas (choʻkilgandan keyin slanets ichida kristallangan) emas, balki detrital (slanetsni hosil qilgan dastlabki choʻkindilarning bir qismi).{{sfn|Potter|Maynard|Pryor|1980}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Slanets va boshqa loy jinslarida barcha choʻkindi jinslardagi organik moddalarning taxminan 95 foizi mavjud. Biroq, bu oʻrtacha slanetsda massa boʻyicha bir foizdan kamroqni tashkil qiladi. Anoksik sharoitda hosil boʻlgan qora slanetslar temir temir (Fe &amp;lt;sup&amp;gt;2+&amp;lt;/sup&amp;gt;) va [[oltingugurt]] (S &amp;lt;sup&amp;gt;2−&amp;lt;/sup&amp;gt;) bilan birga qaytarilgan erkin [[uglerod]]ni oʻz ichiga oladi. [[Amorf]] temir sulfid uglerod bilan birga qora rang hosil qiladi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;Blatt&amp;quot;&amp;gt;Blatt, Harvey and Robert J. Tracy (1996) &amp;#039;&amp;#039;Petrology: Igneous, Sedimentary and Metamorphic&amp;#039;&amp;#039;, 2nd ed., Freeman, pp. 281–292 {{ISBN|0-7167-2438-3}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;amp;nbsp;[[Special:BookSources/0-7167-2438-3|0-7167-2438-3]]&amp;lt;/ref&amp;gt; Amorf temir sulfid asta-sekin muhim pigment boʻlmagan [[pirit]]ga aylanganligi sababli, yosh slanetslar tarkibida uglerod miqdori (1% dan kam) boʻlsa-da, temir sulfididan ancha qorongʻi boʻlishi mumkin, qadimgi slanetsda esa qora rang. yuqori uglerod miqdorini koʻrsatadi.{{sfn|Potter|Maynard|Pryor|1980}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Slanetslarning aksariyati dengizdan kelib chiqqan{{sfn|Potter|Maynard|Pryor|1980}} va slanetsli qatlamlardagi [[Yer osti suvlari|er osti suvlari]] koʻpincha shoʻrlangan . Slanets yarim oʻtkazuvchan muhit boʻlib, erigan tuzlarni ushlab turgan holda suv oʻtishiga imkon beradigan dalillar mavjud.{{sfn|Potter|Maynard|Pryor|1980}}&amp;lt;ref&amp;gt;{{jurnal manbasi|last=Berry|first1=F.A.|year=1960|title=Geologic field evidence suggesting membrane properties of shales|journal=AAPG Bulletin|volume=44|number=6|pages=953–954|url=http://archives.datapages.com/data/bulletns/1957-60/data/pg/0044/0006/0950/0953b.htm|access-date=13 April 2021}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Shakllanishi ==&lt;br /&gt;
Slanetsni tashkil etuvchi mayda zarralar qumning katta zarralari choʻkilganidan keyin uzoq vaqt davomida suvda muallaq turishi mumkin. Natijada, slanetslar odatda juda sekin harakatlanadigan suvda toʻplanadi va koʻpincha koʻllar va [[laguna]]l konlarda, [[Delta|daryo deltalarida]], toshqin tekisliklarida va toʻlqin bazasi ostidagi dengizlarda topiladi.{{sfn|Blatt|Tracy|1996}} Qalin slanets konlari qadimgi kontinental chekkalar{{sfn|Blatt|Tracy|1996}} va oldingi havzalar yaqinida joylashgan.&amp;lt;ref&amp;gt;{{Kitob manbasi|last=Fillmore|first=Robert|title=Geological evolution of the Colorado Plateau of eastern Utah and western Colorado, including the San Juan River, Natural Bridges, Canyonlands, Arches, and the Book Cliffs|date=2010|publisher=University of Utah Press|location=Salt Lake City|isbn=9781607810049|page=222-223, 236-241}}&amp;lt;/ref&amp;gt; Eng keng tarqalgan slanets tuzilmalaridan baʼzilari epikontinental dengizlar tomonidan choʻktirilgan. Qora slanetslar&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot;&amp;gt;{{jurnal manbasi|last=Ferriday|first1=Tim|last2=Montenari|first2=Michael|date=2016|title=Chemostratigraphy and Chemofacies of Source Rock Analogues: A High-Resolution Analysis of Black Shale Successions from the Lower Silurian Formigoso Formation (Cantabrian Mountains, NW Spain)|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2468517816300053|journal=Stratigraphy &amp;amp; Timescales|volume=1|pages=123-255|doi=10.1016/bs.sats.2016.10.004}}&amp;lt;cite class=&amp;quot;citation journal cs1&amp;quot; data-ve-ignore=&amp;quot;true&amp;quot; id=&amp;quot;CITEREFFerridayMontenari2016&amp;quot;&amp;gt;Ferriday, Tim; Montenari, Michael (2016). [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2468517816300053 „Chemostratigraphy and Chemofacies of Source Rock Analogues: A High-Resolution Analysis of Black Shale Successions from the Lower Silurian Formigoso Formation (Cantabrian Mountains, NW Spain)“]. &amp;#039;&amp;#039;Stratigraphy &amp;amp; Timescales&amp;#039;&amp;#039;. &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;1&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;: 123–255. [[Raqamli obyekt identifikatori|doi]]:[[doi:10.1016/bs.sats.2016.10.004|10.1016/bs.sats.2016.10.004]] &amp;amp;#x2013; via [[Elsevier Science Direct]].&amp;lt;/cite&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; [[Atlantika okeani]]ning qirgʻoqlaridagi [[Boʻr davri|boʻr]] qatlamlarida keng tarqalgan boʻlib, ular [[Pangeya]]ning parchalanishi paytida Atlantika okeanining ochilishi bilan bogʻliq boʻlgan yoriqlar bilan chegaralangan silsilali havzalarda toʻplangan. Bu havzalar qisman tor Atlantikada qon aylanishi cheklanganligi sababli va qisman juda issiq boʻr dengizlarida bugungi kunda chuqur okeanlarni kislorod bilan taʼminlaydigan sovuq tubi suvning aylanishi yoʻqligi sababli anoksik edi.{{sfn|Blatt|Tracy|1996}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Loyning koʻp qismini agregatlar va flokulalar sifatida joylashtirish kerak, chunki alohida loy zarralarining choʻkish tezligi juda sekin.{{sfn|Potter|Maynard|Pryor|1980}} Loy juda shoʻrlangan dengiz suviga duch kelganida flokulyatsiya juda tez sodir boʻladi.&amp;lt;ref&amp;gt;{{jurnal manbasi|last=McCave|first1=I.N.|title=Vertical flux of particles in the ocean|journal=Deep Sea Research and Oceanographic Abstracts|date=1975|volume=22|issue=7|pages=491–502|doi=10.1016/0011-7471(75)90022-4|bibcode=1975DSRA...22..491M}}&amp;lt;/ref&amp;gt; Alohida loy zarralari hajmi 4 mikrondan kam boʻlsa, flokulyatsiya natijasida hosil boʻlgan loy zarralari boʻlaklari diametri bir necha oʻn mikrondan 700 mikrongacha oʻzgaradi. Flokulalar suvga boy boʻlib boshlanadi, lekin loy minerallari vaqt oʻtishi bilan bir-biriga qattiqroq bogʻlanganligi sababli suvning katta qismi flokulalardan chiqariladi (bu jarayon sinerezis deb ataladi).{{sfn|Potter|Maynard|Pryor|1980}} Flokulyatsiya inhibe qilingan joylarda ozuqani filtrlaydigan organizmlar tomonidan gil granulalari muhim ahamiyatga ega. Filtr besleyiciler AQSh koʻrfazi qirgʻogʻi boʻylab yiliga kvadrat kilometrga taxminan 12 metrik tonna loy granulalarini ishlab chiqaradi.{{sfn|Potter|Maynard|Pryor|1980}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Choʻkindilarning toʻplanishi davom etar ekan, eskiroq, chuqurroq koʻmilgan choʻkindilar [[diagenez]]dan oʻta boshlaydi. Bu asosan loy va loy zarralarining siqilishi va toshlanishidan iborat.{{sfn|Blatt|Tracy|1996}}{{sfn|Boggs|2006}} &amp;#039;&amp;#039;Eogenez&amp;#039;&amp;#039; deb taʼriflangan diagenezning dastlabki bosqichlari sayoz chuqurliklarda (bir necha oʻnlab metrlar) sodir boʻladi va choʻkindi jinslardagi bioturbatsiya va mineralogik oʻzgarishlar bilan xarakterlanadi, faqat bir oz siqilish kuzatiladi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;choquette-pray-1970&amp;quot;&amp;gt;{{jurnal manbasi|last=Choquette|first1=P.W.|last2=Pray|first2=L.C.|title=Geologic Nomenclature and Classification of Porosity in Sedimentary Carbonates|journal=AAPG Bulletin|date=1970|volume=54|doi=10.1306/5D25C98B-16C1-11D7-8645000102C1865D}}&amp;lt;/ref&amp;gt; Diagenezning ushbu bosqichida anoksik loyda [[pirit]] hosil boʻlishi mumkin.&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot;&amp;gt;{{jurnal manbasi|last=Ferriday|first1=Tim|last2=Montenari|first2=Michael|date=2016|title=Chemostratigraphy and Chemofacies of Source Rock Analogues: A High-Resolution Analysis of Black Shale Successions from the Lower Silurian Formigoso Formation (Cantabrian Mountains, NW Spain)|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2468517816300053|journal=Stratigraphy &amp;amp; Timescales|volume=1|pages=123-255|doi=10.1016/bs.sats.2016.10.004}}&amp;lt;cite class=&amp;quot;citation journal cs1&amp;quot; data-ve-ignore=&amp;quot;true&amp;quot; id=&amp;quot;CITEREFFerridayMontenari2016&amp;quot;&amp;gt;Ferriday, Tim; Montenari, Michael (2016). [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2468517816300053 „Chemostratigraphy and Chemofacies of Source Rock Analogues: A High-Resolution Analysis of Black Shale Successions from the Lower Silurian Formigoso Formation (Cantabrian Mountains, NW Spain)“]. &amp;#039;&amp;#039;Stratigraphy &amp;amp; Timescales&amp;#039;&amp;#039;. &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;1&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;: 123–255. [[Raqamli obyekt identifikatori|doi]]:[[doi:10.1016/bs.sats.2016.10.004|10.1016/bs.sats.2016.10.004]] &amp;amp;#x2013; via [[Elsevier Science Direct]].&amp;lt;/cite&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt;{{sfn|Boggs|2006}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Chuqurroq dafn etish &amp;#039;&amp;#039;mezogenez&amp;#039;&amp;#039; bilan birga keladi, uning davomida siqilish va toshboʻronlikning katta qismi sodir boʻladi. Choʻkindilarning ustiga turgan choʻkindilarning bosimi ortib borayotganligi sababli, choʻkindi donalari yanada ixcham tuzilishga oʻtadi, egiluvchan donalar (masalan, [[Gilli minerallar|gil mineral]] donalari) deformatsiyalanadi va gʻovak boʻshliqlari kamayadi.&amp;lt;ref&amp;gt;{{jurnal manbasi|last=Richardson|first1=Ethan J.|last2=Montenari|first2=Michael|date=2020|title=Assessing shale gas reservoir potential using multi-scaled SEM pore network characterizations and quantifications: The Ciñera-Matallana pull-apart basin, NW Spain|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2468517820300010|journal=Stratigraphy &amp;amp; Timescales|volume=5|pages=677-755|doi=10.1016/bs.sats.2020.07.001}}&amp;lt;/ref&amp;gt; Ushbu jismoniy siqilishga qoʻshimcha ravishda, kimyoviy siqilish bosimli eritma orqali amalga oshirilishi mumkin. Donlar orasidagi aloqa nuqtalari eng katta kuchlanish ostida boʻladi va suzilgan mineral donning qolgan qismiga qaraganda koʻproq eriydi . Natijada, aloqa nuqtalari eritilib, donalarning yaqinroq aloqa qilishiga imkon beradi.{{sfn|Boggs|2006}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Aynan siqilish paytida slanets oʻzining boʻlinish qobiliyatini rivojlantiradi, ehtimol loy zarralarining dastlabki ochiq ramkasini mexanik siqish orqali. Zarrachalar slanetsga oʻziga xos matoni beradigan parallel qatlamlarga kuchli yoʻnaltiriladi.&amp;lt;ref&amp;gt;{{jurnal manbasi|last=Lash|first1=G. G.|last2=Blood|first2=D. R.|title=Origin of Shale Fabric by Mechanical Compaction of Flocculated Clay: Evidence from the Upper Devonian Rhinestreet Shale, Western New York, U.S.A.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-sedimentary-research_2004-01_74_1/page/110|journal=Journal of Sedimentary Research|date=1 January 2004|volume=74|issue=1|pages=110–116|doi=10.1306/060103740110|bibcode=2004JSedR..74..110L}}&amp;lt;/ref&amp;gt; Ajralish siqilish jarayonining boshida, nisbatan sayoz chuqurlikda paydo boʻlishi mumkin, chunki boʻlinish qalin qatlamlarning chuqurligiga qarab oʻzgarmaydi.&amp;lt;ref&amp;gt;{{jurnal manbasi|last=Sintubin|first1=Manuel|title=Clay fabrics in relation to the burial history of shales|url=https://archive.org/details/sim_sedimentology_1994-12_41_6/page/1161|journal=Sedimentology|date=1994|volume=41|issue=6|pages=1161–1169|doi=10.1111/j.1365-3091.1994.tb01447.x|bibcode=1994Sedim..41.1161S}}&amp;lt;/ref&amp;gt; Kaolinit parchalari boshqa gillarga qaraganda parallel qatlamlarda tekislanish tendentsiyasiga ega, shuning uchun kaolinitga boy gil slanetsga qaraganda parchalanmaydigan loy toshlarini hosil qiladi. Boshqa tomondan, qora slanetslar koʻpincha [[Uglevodorodlar|uglevodorod]] molekulalarining loy zarralari yuzlariga bogʻlanishi tufayli juda aniq boʻlinishga ega (&amp;#039;&amp;#039;qogʻoz slanetslari&amp;#039;&amp;#039;), bu zarralar orasidagi bogʻlanishni zaiflashtiradi.&amp;lt;ref&amp;gt;{{Kitob manbasi|last=Blatt|first=Harvey|title=Origin of sedimentary rocks|url=https://archive.org/details/originofsediment0000blat_a0l5_2|date=1980|publisher=Prentice-Hall|location=Englewood Cliffs, N.J.|isbn=0136427103|edition=2d|pages=[https://archive.org/details/originofsediment0000blat_a0l5_2/page/398 398]–400}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Litifikatsiya siqilishdan keyin sodir boʻladi, chunki chuqurlikdagi haroratning oshishi donalarni bir-biriga bogʻlaydigan [[sement]]ning choʻkishini tezlashtiradi. Bosim eritmasi tsementlashga hissa qoʻshadi, chunki zoʻriqtirilgan aloqa nuqtalaridan erigan mineral siqilmagan gʻovak boʻshliqlarida qayta yotqiziladi. Loy minerallari ham oʻzgarishi mumkin. Masalan, smektit {{Convert|55 to 200|C|}} gacha boʻlgan haroratlarda [[Illit|illitga aylanadi]], jarayonda suvni chiqaradi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot;&amp;gt;{{jurnal manbasi|last=Ferriday|first1=Tim|last2=Montenari|first2=Michael|date=2016|title=Chemostratigraphy and Chemofacies of Source Rock Analogues: A High-Resolution Analysis of Black Shale Successions from the Lower Silurian Formigoso Formation (Cantabrian Mountains, NW Spain)|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2468517816300053|journal=Stratigraphy &amp;amp; Timescales|volume=1|pages=123-255|doi=10.1016/bs.sats.2016.10.004}}&amp;lt;cite class=&amp;quot;citation journal cs1&amp;quot; data-ve-ignore=&amp;quot;true&amp;quot; id=&amp;quot;CITEREFFerridayMontenari2016&amp;quot;&amp;gt;Ferriday, Tim; Montenari, Michael (2016). [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2468517816300053 „Chemostratigraphy and Chemofacies of Source Rock Analogues: A High-Resolution Analysis of Black Shale Successions from the Lower Silurian Formigoso Formation (Cantabrian Mountains, NW Spain)“]. &amp;#039;&amp;#039;Stratigraphy &amp;amp; Timescales&amp;#039;&amp;#039;. &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;1&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;: 123–255. [[Raqamli obyekt identifikatori|doi]]:[[doi:10.1016/bs.sats.2016.10.004|10.1016/bs.sats.2016.10.004]] &amp;amp;#x2013; via [[Elsevier Science Direct]].&amp;lt;/cite&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; Boshqa oʻzgarish reaksiyalari {{Convert|120 and 150|C|}} gacha boʻlgan haroratlarda smektitning xloritga va [[kaolinit]]ning illitga oʻzgarishini oʻz ichiga oladi. .&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot; /&amp;gt; Ushbu reaksiyalar tufayli illit [[Tokembriy|prekembriy]] slanetslarining 80% ni, yosh slanetslarning 25% ni tashkil qiladi.{{sfn|Boggs|2006}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Koʻmilgan slanetsning tomini ochish diagenezning uchinchi va oxirgi bosqichi boʻlgan &amp;#039;&amp;#039;telogenez&amp;#039;&amp;#039; bilan birga keladi.&amp;lt;ref name=&amp;quot;choquette-pray-1970&amp;quot;&amp;gt;{{jurnal manbasi|last=Choquette|first1=P.W.|last2=Pray|first2=L.C.|title=Geologic Nomenclature and Classification of Porosity in Sedimentary Carbonates|journal=AAPG Bulletin|date=1970|volume=54|doi=10.1306/5D25C98B-16C1-11D7-8645000102C1865D}}&amp;lt;cite class=&amp;quot;citation journal cs1&amp;quot; data-ve-ignore=&amp;quot;true&amp;quot; id=&amp;quot;CITEREFChoquettePray1970&amp;quot;&amp;gt;Choquette, P. W.; Pray, L. C. (1970). „Geologic Nomenclature and Classification of Porosity in Sedimentary Carbonates“. &amp;#039;&amp;#039;AAPG Bulletin&amp;#039;&amp;#039;. &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;54&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;. [[Raqamli obyekt identifikatori|doi]]:[[doi:10.1306/5D25C98B-16C1-11D7-8645000102C1865D|10.1306/5D25C98B-16C1-11D7-8645000102C1865D]].&amp;lt;/cite&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; Eroziya koʻmilish chuqurligini pasaytirganligi sababli, meteorik suvning yangilangan taʼsiri slanetsda qoʻshimcha oʻzgarishlarni keltirib chiqaradi, masalan, sementning bir qismini eritib, ikkilamchi gʻovaklikni hosil qiladi. Pirit [[gips]] ishlab chiqarish uchun oksidlanishi mumkin.{{sfn|Boggs|2006}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Qora slanetslar&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; ayniqsa oksidlanmagan [[uglerod]]ga boy boʻlgani sababli qorongʻi. Baʼzi paleozoy va [[Mezozoy eratemasi|mezozoy]] qatlamlarida tez-tez uchraydigan qora slanetslar anoksik, kamaytiruvchi muhitda, masalan, turgʻun suv ustunlarida toʻplangan.&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot;&amp;gt;{{jurnal manbasi|last=Ferriday|first1=Tim|last2=Montenari|first2=Michael|date=2016|title=Chemostratigraphy and Chemofacies of Source Rock Analogues: A High-Resolution Analysis of Black Shale Successions from the Lower Silurian Formigoso Formation (Cantabrian Mountains, NW Spain)|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2468517816300053|journal=Stratigraphy &amp;amp; Timescales|volume=1|pages=123-255|doi=10.1016/bs.sats.2016.10.004}}&amp;lt;cite class=&amp;quot;citation journal cs1&amp;quot; data-ve-ignore=&amp;quot;true&amp;quot; id=&amp;quot;CITEREFFerridayMontenari2016&amp;quot;&amp;gt;Ferriday, Tim; Montenari, Michael (2016). [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2468517816300053 „Chemostratigraphy and Chemofacies of Source Rock Analogues: A High-Resolution Analysis of Black Shale Successions from the Lower Silurian Formigoso Formation (Cantabrian Mountains, NW Spain)“]. &amp;#039;&amp;#039;Stratigraphy &amp;amp; Timescales&amp;#039;&amp;#039;. &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;1&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;: 123–255. [[Raqamli obyekt identifikatori|doi]]:[[doi:10.1016/bs.sats.2016.10.004|10.1016/bs.sats.2016.10.004]] &amp;amp;#x2013; via [[Elsevier Science Direct]].&amp;lt;/cite&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; Baʼzi qora slanetslarda [[molibden]], [[Uran (kimyoviy unsur)|uran]], [[vanadiy]] va [[rux]] kabi ogʻir metallar koʻp.&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot; /&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;R. Zangerl and E. S. Richardson (1963) &amp;#039;&amp;#039;The paleoecologic history of two Pennsylvanian shales&amp;#039;&amp;#039;, Fieldiana Memoirs v. 4, Field Museum of Natural History, Chicago&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;E.B. Tourtelot 1970, pp. 253-273&amp;quot;&amp;gt;{{jurnal manbasi|last=J.D. Vine and E.B. Tourtelot|year=1970|title=Geochemistry of black shale deposits – A summary report|journal=Economic Geology|volume=65|pages=253–273|doi=10.2113/gsecongeo.65.3.253|issue=3}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{jurnal manbasi|last=R.M. Coveney|year=1979|title=Zinc concentrations in mid-continent Pennsylvanian black shales of Missouri and Kansas|journal=Economic Geology|volume=74|pages=131–140|doi=10.2113/gsecongeo.74.1.131}}&amp;lt;/ref&amp;gt; Boyitilgan qiymatlar munozarali kelib chiqishi boʻlib, ular choʻkindi choʻkindi paytida yoki undan keyin gidrotermal suyuqliklarning kirishi yoki choʻkindining uzoq vaqt davomida [[dengiz suvi]]dan toʻplanishining sekinlashishi bilan bogʻliq.&amp;lt;ref name=&amp;quot;E.B. Tourtelot 1970, pp. 253-273&amp;quot; /&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;R. M. Coveney (2003) „Metalliferous Paleozoic black shales and associated strata“ in D. R. Lenz (ed.) &amp;#039;&amp;#039;Geochemistry of Sediments and Sedimentary Rocks&amp;#039;&amp;#039;, Geotext 4, Geological Association of Canada pp. 135–144&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref&amp;gt;{{jurnal manbasi|last=H.D. Holland|year=1979|title=Metals in black shales – A reassessment|journal=Economic Geology|volume=70|pages=1676–1680|doi=10.2113/gsecongeo.74.7.1676|issue=7}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;gallery&amp;gt;&lt;br /&gt;
Fayl:Shale in Potokgraben.jpg|Potokgrabendagi slanets, [[Karawanks|Karavanklar]], [[Austria|Avstriya]]&lt;br /&gt;
Fayl:MesselShaleSplitting.JPG|Fotoalbomlarni aniqlash uchun katta pichoq bilan slanetsni ([[Messel Formation|Messel yog&amp;#039;li slanetsni]]) bo&amp;#039;lish&lt;br /&gt;
Fayl:Shale 8040.jpg|[[Kentucky|Kentukki]] janubi-sharqida kesilgan yo&amp;#039;lda slanetsning [[Weathering|ob]] -havosi&lt;br /&gt;
&amp;lt;/gallery&amp;gt;Fotoalbom qoldiqlari, hayvonlarning izlari yoki chuqurchalari va hatto yomgʻir tomchilari ham baʼzan slanetsli toʻshak yuzalarida saqlanib qoladi. Slanets tarkibida pirit, [[apatit]] yoki turli karbonat minerallaridan tashkil topgan konkretsiya ham boʻlishi mumkin.{{sfn|Potter|Maynard|Pryor|1980}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Issiqlik va metamorfizm bosimiga duchor boʻlgan slanetslar shifer deb nomlanuvchi qattiq, parchalanuvchi, [[Metamorfik togʻ jinslari|metamorfik jinsga]] aylanadi. Metamorfik darajaning doimiy oʻsishi bilan ketma-ketlik [[fillit]], keyin [[Kristalli slanetslar|shist]] va nihoyat [[gneys]]dir .{{sfn|Potter|Maynard|Pryor|1980}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Uglevodorod manbasi sifatida ==&lt;br /&gt;
Slanets uglevodorodlarning ([[Tabiiy gazlar|tabiiy gaz]] va [[neft]]) eng keng tarqalgan manbasidir.&amp;lt;ref name=&amp;quot;:0&amp;quot;&amp;gt;{{jurnal manbasi|last=Ferriday|first1=Tim|last2=Montenari|first2=Michael|date=2016|title=Chemostratigraphy and Chemofacies of Source Rock Analogues: A High-Resolution Analysis of Black Shale Successions from the Lower Silurian Formigoso Formation (Cantabrian Mountains, NW Spain)|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2468517816300053|journal=Stratigraphy &amp;amp; Timescales|volume=1|pages=123-255|doi=10.1016/bs.sats.2016.10.004}}&amp;lt;cite class=&amp;quot;citation journal cs1&amp;quot; data-ve-ignore=&amp;quot;true&amp;quot; id=&amp;quot;CITEREFFerridayMontenari2016&amp;quot;&amp;gt;Ferriday, Tim; Montenari, Michael (2016). [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2468517816300053 „Chemostratigraphy and Chemofacies of Source Rock Analogues: A High-Resolution Analysis of Black Shale Successions from the Lower Silurian Formigoso Formation (Cantabrian Mountains, NW Spain)“]. &amp;#039;&amp;#039;Stratigraphy &amp;amp; Timescales&amp;#039;&amp;#039;. &amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;1&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;: 123–255. [[Raqamli obyekt identifikatori|doi]]:[[doi:10.1016/bs.sats.2016.10.004|10.1016/bs.sats.2016.10.004]] &amp;amp;#x2013; via [[Elsevier Science Direct]].&amp;lt;/cite&amp;gt;&amp;lt;/ref&amp;gt; Koʻpchilik slanets qatlamlarida qoʻpol choʻkindilarning yoʻqligi choʻkma havzasi suvlarida kuchli oqimlarning yoʻqligini koʻrsatadi. Bular suvni kislorod bilan toʻldirishi va organik moddalarni toʻplanishidan oldin yoʻq qilgan boʻlishi mumkin. Slanets toʻshaklarida karbonat jinsining yoʻqligi, ehtimol, anoksik muhit tufayli karbonat skeletlari ajralib chiqishi mumkin boʻlgan organizmlarning yoʻqligini aks ettiradi. Natijada choʻkindi jinslardagi organik moddalarning 95% ga yaqini slanetslar va boshqa balchiqlarda uchraydi. Alohida slanets qatlamlari odatda taxminan 1% organik moddalar tarkibiga ega, ammo eng boy manba jinslarida 40% organik moddalar boʻlishi mumkin.{{sfn|Blatt|Middleton|Murray|1980}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Slanets tarkibidagi organik moddalar vaqt oʻtishi bilan asl oqsillar, polisaxaridlar, [[lipidlar]] va boshqa organik molekulalardan kerogenga aylanadi, ular yuqori haroratlarda koʻmilgan chuqurliklarda [[grafit]] va neftga aylanadi.{{sfn|Blatt|Middleton|Murray|1980}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Konchilikning tarixiy terminologiyasi ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;nowiki&amp;gt;XIX&amp;lt;/nowiki&amp;gt; asrning oʻrtalariga qadar shifer, slanets va [[Kristalli slanetslar|shist]] atamalari keskin farqlanmagan.&amp;lt;ref&amp;gt;R. W. Raymond (1881) „Slate“ in [https://books.google.com/books?id=FpqFAAAAIAAJ&amp;amp;pg=PA78 &amp;#039;&amp;#039;A Glossary of Mining and Metallurigical Terms&amp;#039;&amp;#039;], American Institute of Mining Engineers. p. 78.&amp;lt;/ref&amp;gt; Er osti koʻmir qazib olish kontekstida slanets &amp;lt;nowiki&amp;gt;XX&amp;lt;/nowiki&amp;gt; asrga qadar tez-tez shifer deb atalgan.&amp;lt;ref&amp;gt;Albert H. Fay (1920) „Slate“ in [https://books.google.com/books?id=y6hCAAAAIAAJ&amp;amp;pg=PA622 &amp;#039;&amp;#039;A Glossary of the Mining and Mineral Industry&amp;#039;&amp;#039;], United States Bureau of Mines. p. 622.&amp;lt;/ref&amp;gt; Koʻmir qatlamlari bilan bogʻlangan qora slanets qora metall deb ataladi.&amp;lt;ref&amp;gt;{{Kitob manbasi|title=Dictionary geotechnical engineering: English German|last=Herbert|first=Bucksch|year=1996|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|isbn=978-3540581642|page=61|url=https://books.google.com/books?id=te9FMHjOR4oC&amp;amp;pg=PA61}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
{{Commons turkum|Shale}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
*&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Manba ==&lt;br /&gt;
{{Manbalar|40em}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Turkum:Pages with unreviewed translations]]&lt;/div&gt;</description>
			<pubDate>Tue, 11 Aug 2026 04:48:26 GMT</pubDate>
			<dc:creator>Programmer</dc:creator>
			<comments>https://ziyosfera.uz/ziyo/Munozara:Slanets</comments>
		</item>
</channel></rss>