<?xml version="1.0"?>
<rss version="2.0" xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/">
	<channel>
		<title>Sterik effektlar - Oʻzgarishlar tarixi</title>
		<link>https://ziyosfera.uz/index.php?title=Sterik_effektlar&amp;action=history</link>
		<description>Ziyosferadagi mazkur sahifaning oʻzgarishlar tarixi</description>
		<language>uz</language>
		<generator>MediaWiki 1.45.1</generator>
		<lastBuildDate>Sat, 21 Nov 2026 18:43:26 GMT</lastBuildDate>
		<item>
			<title>Programmer: Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.</title>
			<link>https://ziyosfera.uz/index.php?title=Sterik_effektlar&amp;diff=793035&amp;oldid=prev</link>
			<guid isPermaLink="false">https://ziyosfera.uz/index.php?title=Sterik_effektlar&amp;diff=793035&amp;oldid=prev</guid>
			<description>&lt;p&gt;Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;b&gt;Yangi sahifa&lt;/b&gt;&lt;/p&gt;&lt;div&gt;[[Fayl:C4R4.png|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/67/C4R4.png/166px-C4R4.png|thumb|166x166px| Asosiy siklobutadien (R = H) osongina dimerlanadi, lekin R = &amp;#039;&amp;#039;tert&amp;#039;&amp;#039; -butil hosilasi mustahkamdir.&amp;lt;ref&amp;gt;{{Jurnal manbasi|title=Tetra-tert-butyltetrahedrane|last=Günther Maier, Stephan Pfriem, Ulrich Schäfer, Rudolf Matusch|journal=Angew. Chem. Int. Ed. Engl.|year=1978|volume=17|issue=7|pages=520–1|doi=10.1002/anie.197805201}}&amp;lt;/ref&amp;gt;]]&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Sterik effektlar&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; atomlarning fazoviy joylashuvidan kelib chiqadi. Atomlar bir-biriga yaqinlashganda [[molekula]] energiyasi koʻtariladi. Sterik effektlar – ionlar va molekulalarning shakli (konformatsiyasi) va [[Kimyoviy reaksiya|reaktivligiga]] taʼsir qiluvchi bogʻlanmagan oʻzaro taʼsirlar. Sterik effektlar elektron effektlarni toʻldiradi, ular molekulalarning shakli va reaktivligini belgilaydi. Bir-biriga yopishgan elektron bulutlar orasidagi sterik itaruvchi kuchlar molekulalarning tuzilgan guruhlarini qarama-qarshi tomonlarni tortadigan va oʻxshash zaryadlarni qaytaradigan tarzda barqarorlashtirishga olib keladi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Sterik toʻsiq ==&lt;br /&gt;
[[Fayl:Regioselective_tritylation.png|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/50/Regioselective_tritylation.png/500px-Regioselective_tritylation.png|thumb|500x500px| Dimetoksitritil guruhi va [[riboza]] halqasi (Py = piridin) tufayli sterik toʻsiq natijasida erkin ikkilamchi 3&amp;#039;- [[Gidroksil guruh|gidroksi]] guruhi ishtirokida timidinning asosiy 5&amp;#039;- gidroksil guruhining regioselektiv dimetoksitritilatsiyasi.&amp;lt;ref&amp;gt;{{Kitob manbasi|last=Gait|first=Michael|title=Oligonucleotide synthesis: a practical approach|publisher=IRL Press|location=Oxford|isbn=0-904147-74-6|year=1984}}&amp;lt;/ref&amp;gt;]]&lt;br /&gt;
&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Sterik toʻsiq&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; sterik taʼsirning natijasidir. Sterik toʻsiq – bu sterik massa tufayli kimyoviy reaktsiyalarning sekinlashishi. Odatda &amp;#039;&amp;#039;molekulalararo reaktsiyalarda&amp;#039;&amp;#039; namoyon boʻladi. Sterik taʼsirlarni muhokama qilish koʻpincha &amp;#039;&amp;#039;intramolekulyar oʻzaro taʼsirlarga&amp;#039;&amp;#039; qaratilgan. Sterik toʻsiq koʻpincha selektivlikni nazorat qilish uchun ishlatiladi, masalan, kiruvchi yon reaktsiyalarni sekinlashtirish.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Qoʻshni guruhlar oʻrtasidagi sterik toʻsiq ham burama bogʻlanish burchaklariga taʼsir qilishi mumkin. Sterik toʻsiq rotaksanlarning kuzatilgan shakli va 2,2&amp;#039;-almashtirilgan [[Difenil|bifenil]] va binaftil hosilalarining rasemizatsiyasining past tezligi uchun javobgardir.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Sterik xususiyatlarning oʻlchovlari ==&lt;br /&gt;
Sterik taʼsirlar xossalarga chuqur taʼsir qilganligi sababli, oʻrinbosarlarning sterik xususiyatlari koʻplab usullar bilan baholangan. Shu sababli koʻrinishi rasmdagidek aks etgan.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Maʼlumotlarni baholash ===&lt;br /&gt;
Kimyoviy reaktsiyalarning tezligi oʻrinbosarlarning sterik asosiy qismining taʼsiri haqida foydali maʼlumotlarni beradi. Standart sharoitlarda metil bromid neopentil bromidga qaraganda 10 &amp;lt;sup&amp;gt;7&amp;lt;/sup&amp;gt; tezroq solvolizlanadi. Farqi sterik hajmli (CH &amp;lt;nowiki&amp;gt;&amp;lt;sub id=&amp;quot;mwLw&amp;quot;&amp;gt;3&amp;lt;/sub&amp;gt;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;) &amp;lt;nowiki&amp;gt;&amp;lt;sub id=&amp;quot;mwMA&amp;quot;&amp;gt;3&amp;lt;/sub&amp;gt;&amp;lt;/nowiki&amp;gt; C guruhi bilan birikmaga hujumning inhibe qilinishini aks ettiradi.&lt;br /&gt;
[[Fayl:Methyl group cyclohexane.svg|center|thumb|400x400px|[[Metil guruhi|Metil]] guruhi uchun A-qiymati yuqoridagi kimyoviy muvozanatdan kelib chiqqan holda 1,74 ga teng. Ekvatorial holatga nisbatan metil guruhining eksenel holatiga oʻtishi uchun 1,74 kkal/mol sarflanadi.]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Yuqori haroratlar ===&lt;br /&gt;
Shiftdagi harorat (&amp;lt;math&amp;gt;T_c&amp;lt;/math&amp;gt;) polimer tarkibiga kiruvchi monomerlarning sterik xossalarining oʻlchovidir. &amp;lt;math&amp;gt;T_c&amp;lt;/math&amp;gt; polimerlanish va depolimerlanish tezligi teng boʻlgan haroratdir. Sterik toʻsiqli monomerlar past boʻlgan polimerlarni beradi &amp;lt;math&amp;gt;T_c&amp;lt;/math&amp;gt; ular odatda foydali emas.&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
!Monomer&lt;br /&gt;
! Shiftdagi harorat (°C) &amp;lt;ref&amp;gt;{{Kitob manbasi|last=Stevens|first=Malcolm P.|title=Polymer Chemistry an Introduction|url=https://archive.org/details/polymerchemistry0000stev|year=1999|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0-19-512444-6|pages=[https://archive.org/details/polymerchemistry0000stev/page/193 193]–194|edition=3rd|chapter=6}}&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
! Tuzilishi&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| [[etilen]]&lt;br /&gt;
| 610&lt;br /&gt;
| CH &amp;lt;sub&amp;gt;2&amp;lt;/sub&amp;gt; = CH &amp;lt;sub&amp;gt;2&amp;lt;/sub&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| [[izobutilen]]&lt;br /&gt;
| 175&lt;br /&gt;
| CH &amp;lt;sub&amp;gt;2&amp;lt;/sub&amp;gt; =CMe &amp;lt;sub&amp;gt;2&amp;lt;/sub&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| [[Butadiyen|1,3-butadien]]&lt;br /&gt;
| 585&lt;br /&gt;
| CH &amp;lt;sub&amp;gt;2&amp;lt;/sub&amp;gt; =CHCH=CH &amp;lt;sub&amp;gt;2&amp;lt;/sub&amp;gt;&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| [[izopren]]&lt;br /&gt;
| 466&lt;br /&gt;
| CH &amp;lt;sub&amp;gt;2&amp;lt;/sub&amp;gt; =C(Me)CH &amp;lt;sub&amp;gt;=&amp;lt;/sub&amp;gt; CH2&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| [[stirol]]&lt;br /&gt;
| 395&lt;br /&gt;
| PhCH &amp;lt;sub&amp;gt;=&amp;lt;/sub&amp;gt; CH2&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| a-metilstirol&lt;br /&gt;
| 66&lt;br /&gt;
| PhC(Me) &amp;lt;sub&amp;gt;=&amp;lt;/sub&amp;gt; CH2&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Konusning burchaklari ===&lt;br /&gt;
[[Fayl:ConeAng.png|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a6/ConeAng.png/230px-ConeAng.png|left|thumb|230x230px| Ligand konusning burchagining geometrik koʻrinishi/]]&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable floatright&amp;quot;&lt;br /&gt;
|+Oddiy fosfin ligandlarining konus burchaklari&lt;br /&gt;
! Ligand&lt;br /&gt;
! Burchak (°)&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| PH &amp;lt;nowiki&amp;gt;&amp;lt;sub id=&amp;quot;mwrA&amp;quot;&amp;gt;3&amp;lt;/sub&amp;gt;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
| 87&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| P(OCH &amp;lt;nowiki&amp;gt;&amp;lt;sub id=&amp;quot;mwsQ&amp;quot;&amp;gt;3&amp;lt;/sub&amp;gt;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;) &amp;lt;nowiki&amp;gt;&amp;lt;sub id=&amp;quot;mwsg&amp;quot;&amp;gt;3&amp;lt;/sub&amp;gt;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
| 107&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| P(CH &amp;lt;nowiki&amp;gt;&amp;lt;sub id=&amp;quot;mwtw&amp;quot;&amp;gt;3&amp;lt;/sub&amp;gt;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;) &amp;lt;nowiki&amp;gt;&amp;lt;sub id=&amp;quot;mwuA&amp;quot;&amp;gt;3&amp;lt;/sub&amp;gt;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
| 118&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| P(CH &amp;lt;sub&amp;gt;2&amp;lt;/sub&amp;gt; CH &amp;lt;sub&amp;gt;3&amp;lt;/sub&amp;gt;) &amp;lt;sub&amp;gt;3&amp;lt;/sub&amp;gt;&lt;br /&gt;
| 132&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| P(C &amp;lt;nowiki&amp;gt;&amp;lt;sub id=&amp;quot;mwww&amp;quot;&amp;gt;6&amp;lt;/sub&amp;gt;&amp;lt;/nowiki&amp;gt; H &amp;lt;nowiki&amp;gt;&amp;lt;sub id=&amp;quot;mwxA&amp;quot;&amp;gt;5&amp;lt;/sub&amp;gt;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;) &amp;lt;nowiki&amp;gt;&amp;lt;sub id=&amp;quot;mwxQ&amp;quot;&amp;gt;3&amp;lt;/sub&amp;gt;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
| 145&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| P(siklo-C &amp;lt;nowiki&amp;gt;&amp;lt;sub id=&amp;quot;mwyg&amp;quot;&amp;gt;6&amp;lt;/sub&amp;gt;&amp;lt;/nowiki&amp;gt; H &amp;lt;nowiki&amp;gt;&amp;lt;sub id=&amp;quot;mwyw&amp;quot;&amp;gt;11&amp;lt;/sub&amp;gt;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;) &amp;lt;nowiki&amp;gt;&amp;lt;sub id=&amp;quot;mwzA&amp;quot;&amp;gt;3&amp;lt;/sub&amp;gt;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
| 179&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| P(&amp;#039;&amp;#039;t&amp;#039;&amp;#039; -Bu) &amp;lt;sub&amp;gt;3&amp;lt;/sub&amp;gt;&lt;br /&gt;
| 182&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
| P(2,4,6- Me &amp;lt;nowiki&amp;gt;&amp;lt;sub id=&amp;quot;mw1g&amp;quot;&amp;gt;3&amp;lt;/sub&amp;gt;&amp;lt;/nowiki&amp;gt; C &amp;lt;nowiki&amp;gt;&amp;lt;sub id=&amp;quot;mw1w&amp;quot;&amp;gt;6&amp;lt;/sub&amp;gt;&amp;lt;/nowiki&amp;gt; H &amp;lt;nowiki&amp;gt;&amp;lt;sub id=&amp;quot;mw2A&amp;quot;&amp;gt;2&amp;lt;/sub&amp;gt;&amp;lt;/nowiki&amp;gt;) &amp;lt;sub&amp;gt;3&amp;lt;/sub&amp;gt;&lt;br /&gt;
| 212&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
Ligand konusning burchaklari koordinatsion kimyoda [[ligand]]lar oʻlchamining oʻlchovidir. U konusning perimetrida choʻqqisida metall va [[vodorod]] atomlari bilan hosil boʻlgan qattiq burchak sifatida aniqlanadi (rasmga qarang).&amp;lt;ref name=&amp;quot;tolman1970&amp;quot;&amp;gt;{{Jurnal manbasi|doi=10.1021/ja00713a007|volume=92|issue=10|pages=2956–2965|last=Tolman|first1=Chadwick A.|title=Phosphorus ligand exchange equilibriums on zerovalent nickel. Dominant role for steric effects|url=https://archive.org/details/american-chemical-society-journal_1970-05-20_92_10/page/2956|journal=[[J. Am. Chem. Soc.]]|date=1970-05-01}}&amp;lt;/ref&amp;gt;{{Clear}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Ahamiyati va qoʻllanishi ==&lt;br /&gt;
Sterik taʼsir [[kimyo]], [[biokimyo]] va [[farmakologiya]] uchun juda muhimdir. Organik kimyoda sterik taʼsirlar deyarli universal boʻlib, koʻpgina [[Kimyoviy reaksiya|kimyoviy reaktsiyalarning]] tezligi va faollashuv energiyalariga turli darajada taʼsir qiladi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Biokimyoda sterik taʼsir koʻpincha [[fermentlar]] kabi tabiiy molekulalarda qoʻllanadi, bu yerda [[Kataliz|katalitik]] joy katta [[Proteinlar|protein]] tuzilishiga koʻmilishi mumkin. Farmakologiyada sterik taʼsirlar [[Dori|preparatning]] maqsadli biomolekulalari bilan qanday va qay darajada taʼsir qilishini aniqlaydi.&amp;lt;gallery widths=&amp;quot;160&amp;quot; heights=&amp;quot;100&amp;quot; caption=&amp;quot;Prominent sterically hindered compounds&amp;quot;&amp;gt;&lt;br /&gt;
Fayl:BigPhosphite31570-04-4.png|[[Tris(2,4-di-tert-butylphenyl)phosphite|Tris (2,4-di-tert-butilfenil) fosfit]], polimerlarda keng qoʻllanadigan [[Stabilizer (chemistry)|stabilizator]] .&lt;br /&gt;
Fayl:Tricyclohexylphosphine-2D-skeletal.png|[[Tricyclohexylphosphine|Trisikloheksilfosfin]], bir [[Homogeneous catalysis|jinsli katalizda]] ishlatiladigan katta hajmli [[Phosphine ligand|fosfin ligand]] va [[Tris(pentafluorophenyl)borane|B(C &amp;lt;sub&amp;gt;6&amp;lt;/sub&amp;gt; F &amp;lt;sub&amp;gt;5&amp;lt;/sub&amp;gt;) &amp;lt;sub&amp;gt;3&amp;lt;/sub&amp;gt;]] bilan klassik [[Frustrated Lewis pair|buzuq Lyuis juftligini]] oʻz ichiga oladi.&lt;br /&gt;
Fayl:2,6-di-tert-butylphenol.svg|[[2,6-Di-tert-butylphenol|2,6-Di-tert-butilfenol]] sanoatda [[UV]] stabilizatorlari va [[Hydrocarbon|uglevodorodga]] asoslangan mahsulotlar uchun neft-kimyodan plastmassaga qadar [[Antioxidant|antioksidantlar]] sifatida ishlatiladi.&lt;br /&gt;
Fayl:LMW-HA(L)S-1 100.svg|Polimerlarda [[Hindered amine light stabilizers|toʻsiqli amin nur stabilizatorlari]] keng qoʻllanadi.&lt;br /&gt;
Fayl:Ti(OiPr)4.png|[[Titanium isopropoxide|Titan izopropoksidi]] monomer, tegishli [[Titanium ethoxide|titan etoksidi]] tetramerdir.&lt;br /&gt;
Fayl:OkazakiRSeOH.png|Sterik himoya tufayli ajratiladigan selen kislotasi.&lt;br /&gt;
&amp;lt;/gallery&amp;gt;&lt;br /&gt;
[[Fayl:Triterbutilamin.JPG|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8b/Triterbutilamin. JPG/220px-Triterbutilamin. JPG|right|thumb| [[Alkillar|Tri-]] (tert- butil) [[Aminlar|aminning]] sterik taʼsiri tetraalkil [[ammoniy]] kationini hosil qilish kabi elektrofil reaktsiyalarni qiyinlashtiradi. Elektrofillar azotning yolgʻiz juftligining hujumiga yoʻl qoʻyadigan darajada yaqinlashishi qiyin (azot koʻk rangda koʻrsatilgan)]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Manbaalar ==&lt;br /&gt;
{{Manbalar}}&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
{{Turkumsiz|date=Aprel 2024}}&lt;/div&gt;</description>
			<pubDate>Tue, 11 Aug 2026 05:04:36 GMT</pubDate>
			<dc:creator>Programmer</dc:creator>
			<comments>https://ziyosfera.uz/ziyo/Munozara:Sterik_effektlar</comments>
		</item>
</channel></rss>