<?xml version="1.0"?>
<rss version="2.0" xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/">
	<channel>
		<title>Ventilyatsiya nazorati - Oʻzgarishlar tarixi</title>
		<link>https://ziyosfera.uz/index.php?title=Ventilyatsiya_nazorati&amp;action=history</link>
		<description>Ziyosferadagi mazkur sahifaning oʻzgarishlar tarixi</description>
		<language>uz</language>
		<generator>MediaWiki 1.45.1</generator>
		<lastBuildDate>Sat, 21 Nov 2026 05:36:10 GMT</lastBuildDate>
		<item>
			<title>Programmer: Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.</title>
			<link>https://ziyosfera.uz/index.php?title=Ventilyatsiya_nazorati&amp;diff=847131&amp;oldid=prev</link>
			<guid isPermaLink="false">https://ziyosfera.uz/index.php?title=Ventilyatsiya_nazorati&amp;diff=847131&amp;oldid=prev</guid>
			<description>&lt;p&gt;Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.&lt;/p&gt;
&lt;p&gt;&lt;b&gt;Yangi sahifa&lt;/b&gt;&lt;/p&gt;&lt;div&gt;&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039;Ventilyatsiyani&amp;#039;&amp;#039;&amp;#039; boshqarish [[Nafas|nafas olishni]] boshqarishda ishtirok etadigan [[Fiziologiya|fiziologik]] mexanizmlarni anglatadi, yaʼni oʻpka ichiga va tashqariga yoʻnalgan havo harakati. Ventilyatsiya nafas olishni osonlashtiradi. Nafas olish deganda organizm tomonidan [[Kislorod|kisloroddan]] foydalanish va [[Karbonat angidrid|karbonat angidridni]] muvozanatlash yoki hujayra nafas olishda alohida hujayralar tushuniladi&amp;lt;ref name=&amp;quot;Ganong&amp;quot;&amp;gt;{{Kitob manbasi|last=Barrett|first=Kim E.|title=Ganong&amp;#039;s review of medical physiology|url=https://archive.org/details/ganongsreviewofm0000unse|date=2012|publisher=McGraw-Hill Medical|location=New York|isbn=978-0071780032|edition=24th}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nafas olishning eng muhim vazifasi tanani kislorod bilan taʼminlash va karbonat angidrid miqdorini muvozanatlashdir. Koʻpgina sharoitlarda karbonat angidridning qisman bosimi (PCO2) yoki karbonat angidrid konsentratsiyasi [[Nafas chastotasi|nafas olish tezligini]] nazorat qiladi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kislorod va karbonat angidrid darajasidagi oʻzgarishlarni aniqlaydigan periferik kemoreseptorlar [[Arteriyalar|arterial]] aorta tanalarida va karotid tanalarda joylashgan&amp;lt;ref name=&amp;quot;GT&amp;quot; /&amp;gt; . Markaziy xemoreseptorlar, birinchi navbatda, [[Qon|qonning]] [[Vodorod koʻrsatgichi (pH)|pH]] oʻzgarishiga sezgir (karbonat angidrid darajasining oʻzgarishi natijasida) va ular nafas olish markazining medullar nafas olish guruhlari yaqinidagi [[Uzunchoq miya|medulla oblongatasida]] joylashgan. Periferik xemoreseptorlardan olingan maʼlumotlar nervlar boʻylab nafas olish markazining nafas olish guruhlariga uzatiladi. Toʻrtta nafas olish guruhi mavjud, ikkitasi medullada va ikkitasi [[Miya ko‘prigi|koʻprikda]]&amp;lt;ref name=&amp;quot;GT&amp;quot;&amp;gt;{{Kitob manbasi|last=Tortora|first=Gerard|title=Principles of anatomy and physiology.|url=https://archive.org/details/principlesofanat0000gera_d9s9|date=2008|publisher=Wiley|location=Hoboken, N.J.|isbn=978-0470-23347-4|pages=[https://archive.org/details/principlesofanat0000gera_d9s9/page/905 905]–909|edition=12.}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. Koʻprikdagi ikkita guruh pontin nafas olish guruhi sifatida tanilgan.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
# Dorsal nafas olish guruhi — medullada&lt;br /&gt;
# Ventral nafas olish guruhi — medullada&lt;br /&gt;
# Pnevmotaksik markaz — koʻprikning turli yadrolarida&lt;br /&gt;
# Apneustik markaz — koʻprik yadrosida&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nafas olish markazidan nafas olish mushaklari, xususan, [[Diafragma (anatomiya)|diafragma]]&amp;lt;ref&amp;gt;Tortora, G. J. and Derrickson, B. H., (2009). Principles of Anatomy and Physiology — Maintenance and continuity of the human body. 12th Edition. Danvers: Wiley&amp;lt;/ref&amp;gt; faollashadi va oʻpka ichiga va tashqarisiga havo harakatlanadi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Nafas olish ritmini nazorat qilish ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ventilyatsiya shakli ===&lt;br /&gt;
[[Fayl:2327_Respiratory_Centers_of_the_Brain.jpg|thumb| Nafas olish markazi va uning neyronlar guruhlari]]&lt;br /&gt;
Nafas olish odatda ongsiz, beixtiyor, avtomatik jarayondir. Nafas olish paytida harakatlantiruvchi stimullarining ishini inhalatsiya va ekshalatsiya bosqichiga boʻlish mumkin. Nafas olish nafas olish mushaklariga (va faringeal konstriktor mushaklariga) motorli oqimning toʻsatdan, keskin oʻsishini koʻrsatadi&amp;lt;ref name=&amp;quot;Kuna2000&amp;quot;&amp;gt;{{jurnal manbasi|last=Kuna|first1=Samuel T|title=Respiratory-related activation and mechanical effects of the pharyngeal constrictor muscles|journal=Respiration Physiology|volume=119|issue=2–3|year=2000|pages=155–161|issn=0034-5687|doi=10.1016/S0034-5687 (99)00110-3|pmid=10722858}}&amp;lt;/ref&amp;gt;. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Miya poyasining medulla va koʻprik qismidagi nafas olish markazi turli xil kirishlar orqali nafas olish tezligi va chuqurligini (nafas olish ritmini) boshqaradi. Bularga periferik xemoreseptorlar va markaziy xemoreseptorlardan kelgan signallar kiradi; vagus nervi va glossofaringeal nervdan oʻpka retseptorlari va [[Oʻpka|oʻpkada]] boshqa mechanoreceptorlardan kirish.&amp;lt;ref name=&amp;quot;G and H&amp;quot;&amp;gt;{{Kitob manbasi|last=Hall|first=John|title=Guyton and Hall textbook of medical physiology|date=2011|publisher=Saunders/Elsevier|location=Philadelphia, Pa.|isbn=978-1-4160-4574-8|pages=505–510|edition=12th}}&amp;lt;/ref&amp;gt;, shuningdek, miya yarim korteksi va [[Gipotalamus gipotalamik soha|gipotalamusdan]] kelgan signallar.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Medulla&lt;br /&gt;
** ventral nafas olish guruhi. Ventral nafas olish guruhi ixtiyoriy majburiy ekshalatsiyani nazorat qiladi va nafas olish kuchini oshirish uchun harakat qiladi. Nafas olish va chiqarish ritmini tartibga soladi.&lt;br /&gt;
** dorsal nafas olish guruhi (yakka yadro). Dorsal nafas olish guruhi asosan nafas olish harakatlari va ularning vaqtini nazorat qiladi.&lt;br /&gt;
* Pons&lt;br /&gt;
** pnevmotaksik markaz.&lt;br /&gt;
*** Nafas olish va chiqarish tezligini muvofiqlashtiradi&lt;br /&gt;
*** Nafas olish sohasiga inhibitiv impulslarni yuboradi&lt;br /&gt;
*** Nafas olish tezligini nozik sozlashda ishtirok etadi.&lt;br /&gt;
** apneustik markaz&lt;br /&gt;
*** Nafas olish va chiqarish tezligini muvofiqlashtiradi.&lt;br /&gt;
*** Nafas olish sohasiga ogohlantiruvchi impulslarni yuboradi — inhaliyalarni faollashtiradi va uzaytiradi&lt;br /&gt;
*** Nafas olishning oxirigacha apneustik hududdan pnevmotaksik nazorat bilan bekor qilingan&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ventilyatsiya tartibini nazorat qilish ===&lt;br /&gt;
Ventilyatsiya odatda ongsiz va avtomatik boʻladi, lekin ongli bekor qilinishi mumkin. Shunday qilib, his-tuygʻular esnash, kulish, xoʻrsinish (va hokazo) sabab boʻlishi mumkin, ijtimoiy muloqot nutq, qoʻshiq va hushtakni keltirib chiqaradi, shamni oʻchirish va nafasni ushlab turish (masalan, suv ostida suzish) uchun butunlay ixtiyoriy bekor qilish qoʻllanadi. [[Giperventilyatsiya]] butunlay ixtiyoriy yoki hissiy qoʻzgʻalish yoki tashvishga javoban boʻlishi mumkin, agar u bezovta qiluvchi giperventiliya sindromini keltirib chiqarishi mumkin. Ixtiyoriy nazorat, shuningdek, [[yoga]] amaliyotlari va meditatsiya kabi yurak urish tezligi kabi boshqa funksiyalarga ham taʼsir qilishi mumkin&amp;lt;ref name=&amp;quot;yoga-reticularis&amp;quot;&amp;gt;{{Kitob manbasi|last=Prasad|first=K.N. Udupa; edited by R.C.|title=Stress and its management by yoga|date=1985|publisher=Motilal Banarsidass|location=Delhi|isbn=978-8120800007|pages=26 ff|edition=2nd rev. and enl.|url=https://books.google.com/books?id=OluYV0Xe9hEC&amp;amp;pg=PA26|accessdate=17 July 2014}}&amp;lt;/ref&amp;gt;.Ventilyatsiya shakli, shuningdek, zoʻriqish, gʻichirlash, yoʻtalish va qayt qilish kabi murakkab reflekslar bilan vaqtincha oʻzgartiriladi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Ventilyatsiya tezligini belgilovchi omillar ===&lt;br /&gt;
Shamollatish tezligi (nafas olish daqiqasi hajmi) qattiq nazorat qilinadi va asosan metabolizm tezligi bilan belgilanadigan [[Karbonat angidrid|karbonat angidridning]] qon darajasi bilan belgilanadi. [[Gipoksiya|Gipoksiyada]] [[Kislorod|qondagi kislorod]] miqdori muhim boʻladi. Bu darajalar [[Uzunchoq miya|medulla oblongata]] yuzasidagi markaziy xemoreseptorlar tomonidan pH ning pasayishi ([[Likvor|miya omurilik suyuqligidagi]] karbonat angidridning koʻpayishi natijasida bilvosita) va kislorod va karbonat angidrid uchun arterial qondagi periferik kimoretseptorlar tomonidan seziladi. Periferik xemoreseptorlardan afferent neyronlar glossofaringeal nerv (CN IX) va vagus nervi (CN X) orqali oʻtadi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Oʻpkaning mexanik stimulyatsiyasi hayvonlarni oʻrganishda aniqlangan maʼlum reflekslarni keltirib chiqarishi mumkin. Odamlarda bu yangi tugʻilgan chaqaloqlar va ventilyatsiya qilingan bemorlarda muhimroq boʻlib tuyuladi, ammo sogʻliq uchun unchalik ahamiyatga ega emas. Nafas olish mushaklarining tonusi orqa miya ishtirokidagi refleks yoyi orqali mushak shpindellari tomonidan modulyatsiya qilinadi, deb ishoniladi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Homiladorlik]] ventilyatsiyani oshirishga moyil boʻladi (plazmadagi karbonat angidrid kuchlanishini normal qiymatlardan pastga tushirish). Bu [[progesteron]] darajasining oshishi bilan bogʻliq va [[Platsenta|platsentada]] gaz almashinuvining kuchayishiga olib keladi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Teskari aloqa nazorati ===&lt;br /&gt;
Retseptorlar nafas olishni tartibga solishda muhim rol oʻynaydi va markaziy va periferik kemoreseptorlarni va oʻpka strech retseptorlari, bir turdagi mexanoreseptorlarni oʻz ichiga oladi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Ventrolateral medullar yuzasida joylashgan markaziy asab tizimining markaziy xemoretseptorlari oʻz muhitining [[Vodorod koʻrsatgichi (pH)|pH qiymatiga]] sezgir.&amp;lt;ref name=&amp;quot;Coates&amp;quot;&amp;gt;Coates EL, Li A, Nattie EE. Widespread sites of brain stem ventilatory chemoreceptors. J Appl Physiol. 75 (1):5-14, 1984.&amp;lt;/ref&amp;gt;&amp;lt;ref name=&amp;quot;Cordovez&amp;quot;&amp;gt;Cordovez JM, Clausen C, Moore LC, Solomon, IC. A mathematical model of pH (i) regulation in central CO&amp;lt;sub&amp;gt;2&amp;lt;/sub&amp;gt; chemoreception. Adv Exp Med Biol. 605:306-311, 2008.&amp;lt;/ref&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Periferik xemoreseptorlar arterial PCO2 va pH ni aniqlashdan tashqari, arterial qondagi PO2 ning oʻzgarishini aniqlash uchun eng muhimi.&lt;br /&gt;
* Mexanoreseptorlar havo yoʻllari va parenximada joylashgan boʻlib, turli xil refleksli javoblar uchun javobgardir. Bularga quyidagilar kiradi:&lt;br /&gt;
** Hering-Breuer refleksi, oʻpkaning haddan tashqari shishishi va [[Yoʻtal|yoʻtalish]], havo yoʻllarining siqilishi va [[Giperventilyatsiya|giperventiliyaning]] refleks reaksiyalarining oldini olish uchun inhalatsiyani toʻxtatadi.&lt;br /&gt;
** Yuqori nafas yoʻllarining retseptorlari [[aksirish]], yoʻtalish, glottisning yopilishi va [[Hiqichoq tutishi|hıçkırık]] kabi refleks javoblar uchun javobgardir.&lt;br /&gt;
** [[Orqa miya]] refleks javoblari kompensatsiya sifatida qoʻshimcha nafas olish mushaklarining faollashishi, nafas olish reaksiyasi, gipoventiliya va nafas olish chastotasi va hajmining oshishini oʻz ichiga oladi.&lt;br /&gt;
** Nazopulmoner va nazotorasik reflekslar nafas olishni chuqurlashtirish orqali nafas olish mexanizmini tartibga soladi. Havoning oqimi, [[burun]] ichidagi havo bosimi va havo sifati bilan qoʻzgʻatilgan burun shilliq qavatidan impulslar trigeminal asab orqali miya poyasidagi nafas olish markaziga uzatiladi va hosil boʻlgan javob nafas olish markaziga uzatiladi. [[Bronx|bronxlar]], qovurgʻalararo mushaklar va [[Diafragma (anatomiya)|diafragma]] .&lt;br /&gt;
** Boshning paradoksal refleksi, bu yerda oʻpkaning toʻsatdan shishishi vaqtinchalik nafas olish harakati yoki nafas olishiga olib keladi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Manbalar ==&lt;br /&gt;
{{Manbalar}}&lt;br /&gt;
[[Turkum:Kasalliklar]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:Nafas yoʻli kasalliklari]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:Alifbo boʻyicha kasalliklar]]&lt;br /&gt;
[[Turkum:Tibbiyot]]&lt;/div&gt;</description>
			<pubDate>Tue, 11 Aug 2026 07:01:16 GMT</pubDate>
			<dc:creator>Programmer</dc:creator>
			<comments>https://ziyosfera.uz/ziyo/Munozara:Ventilyatsiya_nazorati</comments>
		</item>
</channel></rss>