Kontent qismiga oʻtish

Organik kimyo: Versiyalar orasidagi farq

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi.
 
EnWiki (Organic chemistry) orqali 1-gapli ta'rif va ichki havolalar bilan yaratildi.
Teglar: Almashtirildi Qaytarildi
Qator 1: Qator 1:
{{wikify}}{{manbasiz}}{{ichki havolasiz}}'''Organik kimyo''' — [[uglerod]]ning boshqa elementlar bilan organik birikmalar hosil qilishi va bu birikmalarning oʻzgarish qonunlarini oʻrganadigan kimyoning bir boʻlimi. Organik kimyoning asosiy vazifasi — organik birikmalarni sof holda olish va ularning tuzilishini aniqlash, reaksiyaga kirishishi, reaksiyalar mexanizmini, moddalarning kimyoviy tuzilishi va xossalari orasidagi bogʻlanishni oʻrganish. Shuningdek, ulardan amaliyotda foydalanish yoʻllarini tadqiq qilishdan iborat. Organik birikmalar insonning Yer mavjud boʻlishi va uning amaliy faoliyatda oʻta muhim ahamiyatga ega. Tirik organizmlarni tashkil qiladigan barcha asosiy komponentlar — [[Proteinlar|oqsillar]], [[nuklein kislotalar]], [[uglevodlar]], [[yogʻ]]lar, [[vitaminlar]], [[gormonlar]] va boshqa — organik birikmalar. Deyarli barcha sintetik va tabiiy tolalar, [[plastmassalar]], [[pestitsidlar]], [[boʻyoqlar]] va [[dori]]lar ham organik birikmalarga taalluqli. Hozirgi vaqtda ajoyib xususiyatlarni oʻzida mujassamlashtirgan organik birikmalar yiliga 250 mingdan 300 minggacha sintez qilinadi, ularning umumiy soni esa 10 milliondan oshdi.
{{Qisqa tavsif|Organik kimyo haqida maqola}}


== Ilmiy jihatlari ==
'''Organik kimyo''' (inglizcha: ''Organic chemistry'') — tarkibida [[uglerod]] mavjud boʻlgan kimyoviy birikmalar va ularning reaksiyalarini oʻrganuvchi [[kimyo]] fanining boʻlimidir.
Organik kimyo odatda kollej yoki universitet darajasida oʻqitiladi.<ref>{{Jurnal manbasi |last1=Blackie |first1=Margaret A.L. |last2=Arnott |first2=Gareth |last3=Kaschula |first3=Catherine H. |date=2023-09-12 |title=Engaging Organic Chemistry Students in Knowledge Building |journal=Journal of Chemical Education |language=en |volume=100 |issue=9 |pages=3302–3308 |doi=10.1021/acs.jchemed.2c00980 |issn=0021-9584|doi-access=free |bibcode=2023JChEd.100.3302B }}</ref> Bu juda qiyin kurs deb hisoblanadi, ammo talabalar uchun ham ochiq boʻlgan.<ref>{{Jurnal manbasi |last=Holme |first=Thomas A. |date=2023-06-13 |title=A Snapshot of Organic Chemistry Instruction and Curriculum over the Past 100 Years |journal=Journal of Chemical Education |language=en |volume=100 |issue=6 |pages=2093–2095 |doi=10.1021/acs.jchemed.3c00467 |issn=0021-9584|doi-access=free |bibcode=2023JChEd.100.2093H }}</ref>


== Tarixi ==
[[Turkum:Kimyo]]
{{Main|Kimyoning tarixi}}
{{Biologiya va organik kimyo xronologiyasi}}
[[Image:Friedrich woehler.jpg|upright|thumb|[[Friedrich Wöhler]]]]
<nowiki>XVIII</nowiki> asrdan oldin [[kimyogar]]lar odatda tirik organizmlardan olingan [[kimyoviy birikma|birikmalar]] ularni [[noorganik birikma]]dan ajratib turadigan hayotiy kuch bilan taʼminlangan deb ishonishgan. [[vitalizm]] tushunchasiga koʻra (hayotiy kuch nazariyasi), organik moddalar „hayotiy kuch“bilan taʼminlangan.<ref name = g%E >{{Grinvud va 2nd}}</ref>
Oʻn toʻqqizinchi asrning birinchi yarmida organik birikmalar boʻyicha birinchi tizimli tadqiqotlar haqida xabar berilgan. 1816- yil atrofida [[Mishel Chevreul]]turli xil [[yog']] va [[ishqor]]lardan tayyorlangan [[sovun]] ni oʻrganishni boshladi.u gidroksidi bilan birgalikda sovun ishlab chiqaradigan kislotalarni ajratdi. Bularning barchasi individual birikmalar boʻlganligi sababli, u „hayotiy kuch“siz yangi birikmalar hosil qilib, turli xil yogʻlarda (anʼanaviy ravishda organik manbalardan kelib chiqadigan) kimyoviy oʻzgarishlarni amalga oshirish mumkinligini koʻrsatdi. 1828- yilda [[Fridrix V. R. R.]] „noorganik“ boshlangʻich materiallardan (tuzlar [[kaliy siyanat]] va [[ammoniy sulfat]] dan [[siydik]] ning tarkibiy qismi boʻlgan „organik“ kimyoviy [[karbamid]] (karbamid) ishlab chiqardi.), hozir nima deb nomlangan [[V. R. X. sintezi]]. V. R. Xlerning oʻzi vitalizmni rad etganini daʼvo qilishda ehtiyotkor boʻlgan boʻlsa-da, bu organik deb hisoblangan modda birinchi marta laboratoriyada biologik (organik) boshlangʻich materiallarsiz sintez qilindi. Endi bu voqea haqiqatan ham hayotiylik taʼlimotini inkor etuvchi sifatida qabul qilinadi.<ref>{{kitob manbasi|title=A Source Book in Chemistry, 1400-1900|author=Henry Marshall Leicester|author2=Herbert S. Klickstein|publisher=Harvard University Press|date=1951|page=309}}</ref>
 
Wöhler dan keyin, [[Justus von Liebig]] organik kimyoni tashkil etish ustida ishlagan, uning asosiy asoschilaridan biri hisoblangan.<ref name=RoyalSocietyObit>{{jurnal manbasi|last1=Royal Society of London|title=Obituary Notices of Fellows Deceased|journal=Proceedings of the Royal Society of London|date=1 January 1875|volume=24|pages=xxvii–xxxvii|url=https://archive.org/stream/philtrans06902924/06902924#page/n25/mode/2up/search/Liebig|access-date=5 November 2014}}</ref>
 
1856- yilda [[Uilyam Genri Perkin]] [[xinin]]<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Quinine Quinine is a medication used to treat malaria and babesiosis.[5<nowiki>]</nowiki> This includes the treatment of malaria due to Plasmodium falciparum that is resistant to chloroquine when artesunate is not available.[5<nowiki>]</nowiki>[6<nowiki>]</nowiki> While sometimes used for nocturnal leg cramps, quinine is not recommended for this purpose due to the risk of serious side effects.[5<nowiki>]</nowiki> It can be taken by mouth or intravenously.[5<nowiki>]</nowiki> Malaria resistance to quinine occurs in certain areas of the world.[7<nowiki>]</nowiki> Quinine is also used as an ingredient in tonic water and other beverages to impart a bitter taste.]</ref> ishlab chiqarishga urinayotganda tasodifan hozir Perkinning mavimsi deb nomlanuvchi organik boʻyoq ishlab chiqardi. Uning moliyaviy muvaffaqiyati bilan keng tanilgan kashfiyoti organik kimyoga boʻlgan qiziqishni sezilarli darajada oshirdi.<ref>{{jurnal manbasi|author=Kiefer, D. M. |title=Organic Chemicals' Mauve Beginning|url=https://archive.org/details/chemical-engineering-news_1993-08-09_71_32/page/22 |journal= Chem. Eng. News |year=1993|volume=71|issue=32|pages=22–23|doi=10.1021/cen-v071n032.p022}}</ref>
 
OOrganik kimyo uchun hal qiluvchi yutuq kimyoviy tuzilish tushunchasi edi, 1858- yilda [[Fridrix avgust Kekulé]] va [[Archibald Scott Couper]] tomonidan mustaqil ravishda ishlab chiqilgan. Ikkala tadqiqotchi ham [[valentlik (kimyo)|tetravalent]] uglerod atomlari bir-biri bilan bogʻlanib, uglerod panjarasini hosil qilishi va atom bogʻlanishining batafsil naqshlarini tegishli kimyoviy reaktsiyalarni mohirona talqin qilish orqali aniqlash mumkinligini taklif qilishdi.<ref name=":0">{{Kitob manbasi |last1=Streitwieser |first1=Andrew |title=Introduction to Organic Chemistry |last2=Heathcock |first2=Clayton H. |last3=Kosower |first3=Edward M. |publisher=Medtech (Scientific International, reprint of revised 4th edition, Macmillan, 1998) |year=2017 |isbn=978-93-85998-89-8 |location=New Delhi |pages=3–4}}</ref>
 
[[Farmatsevtika]] sanoatining davri <nowiki>XIX</nowiki> asrning soʻnggi oʻn yilligida nemis kompaniyasi [[Bayer]] birinchi boʻlib Asetilsalitsil kislotasini ishlab chiqarganida boshlandi-bu [[aspirin]] deb nomlanadi.<ref>Roberts, Laura (7 December 2010) [https://web.archive.org/web/20101218090457/http://www.telegraph.co.uk/health/healthnews/8184625/History-of-aspirin.html History of Aspirin]. ''The Telegraph''</ref> 1910- yilga kelib [[Paul Ehrlich]] va uning laboratoriya guruhi mishyak asosidagi [[arsfenamin]] (Salvarsan) [[sifilis]] ning birinchi samarali dorivor davosi sifatida rivojlana boshladi va shu bilan [[kimyoterapiya]] tibbiy amaliyotini boshladi. Ehrlich „sehrli oʻq“ dori vositalari va dori terapiyasini muntazam ravishda takomillashtirish tushunchalarini ommalashtirdi.<ref name=BoschRosich>{{jurnal manbasi |doi=10.1159/000149583 |title=The contributions of Paul Ehrlich to pharmacology: A tribute on the occasion of the centenary of his Nobel Prize |year=2008 |author1=Bosch F |author2=Rosich L |journal=Pharmacology |volume=82 |issue=3 |pages=171–9 |pmid=18679046 |pmc=2790789}}</ref><ref>{{veb manbasi |publisher=Rockefeller University |url=http://centennial.rucares.org/index.php?page=Chemotherapy |title=Paul Ehrlich, the Rockefeller Institute, and the first targeted chemotherapy |access-date=3 Aug 2012}}</ref> Uning laboratoriyasi [[difteriya]] uchun antiserum ishlab chiqarishga va terapevtik sarumlarni standartlashtirishga hal qiluvchi hissa qoʻshdi.<ref name="CHF">{{veb manbasi|title=Paul Ehrlich|url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/paul-ehrlich|website=Science History Institute|access-date=20 March 2018|date=June 2016}}</ref>
 
[[File:Grubbs-1G-from-xtal-2010-3D-balls.png|thumb|Organometalik molekulaga misol, [[Grubbs katalizatori]] deb nomlangan katalizator. Uning formulasi koʻpincha RuCl<sub>2</sub>(PCy<sub>3</sub>)<sub>2</sub>(=CHPh) sifatida beriladi, bu erda toʻp va tayoq modeli [[rentgen kristallografiyasi]] ga asoslangan.<ref>{{jurnal manbasi|year=2010|doi=10.1021/om100185g |journal=Organometallics|volume=29|issue=12 |pages=2735–2751|title=Tuning the Steric Properties of a Metathesis Catalyst for Copolymerization of Norbornene and Cyclooctene toward Complete Alternation |last1=Torker |first1=Sebastian |last2=Müller |first2=Andre |last3=Sigrist |first3=Raphael |last4=Chen |first4=Peter }}</ref> Yagona metall atomi ruteniy (ru) (Turkuazda) strukturaning markazida joylashgan. Ruteniy atomiga ikkita xlor (yashil) bogʻlangan. Uglerod atomlari qora, gidrogenlari kulrang-oq va fosfor toʻq sariq rangga ega. Fosfor — [[ligand]] bogʻi, trisikloheksil [[fosfin]], PCy, markazdan pastda joylashgan. Tasvirning yuqori qismida uning halqalari bir-birini yashiradigan yana bir PCy ligand paydo boʻladi. Oʻng loyihalash halqa guruh, bir [[alkiliden]], rutenyum uchun metall-uglerod ikki rishtalari mavjud.]]
 
Organik reaktsiyalar va dasturlarning dastlabki misollari koʻpincha omad va kutilmagan kuzatuvlarga tayyorgarlikning kombinatsiyasi tufayli topilgan. Ammo <nowiki>XIX</nowiki> asrning ikkinchi yarmi organik birikmalarning tizimli tadqiqotlariga guvoh boʻldi. [[Sintetik indigo]] ning rivojlanishi illyustrativdir. Oʻsimlik manbalaridan indigo ishlab chiqarish 1900- yilda 1897 tonnadan 1000 tonnagacha 1914- yilga kelib [[Adolf fon Baeyer]] tomonidan ishlab chiqilgan sintetik usullar tufayli kamaydi. 2002- yilda [[neft kimyosi sanoati]] manbalaridan 17000 tonna sintetik indigo ishlab chiqarildi.
<ref name=Ullmann>Steingruber, Elmar (2004) „Indigo and Indigo Colorants“ in ''Ullmannʼs Encyclopedia of Industrial Chemistry'', Wiley-VCH, Weinheim. {{doi| 10.1002/14356007.a14_149.pub2}}</ref>
 
<nowiki>XX</nowiki> asrning boshlarida [[polimerlar]] va [[fermentlar]] yirik organik molekulalar, neft esa biologik kelib chiqishi koʻrsatilgan.
 
Murakkab organik birikmalarning koʻp bosqichli sintezi umumiy sintez deb ataladi. Murakkab tabiiy birikmalarning [[umumiy sintezi]] [[glyukoza]] va [[terpineolga]] murakkabligi oshdi. Masalan, [[xolesterin]] bilan bogʻliq birikmalar [[inson gormonlari|inson gormonlari roʻyxati]] kompleksini va ularning oʻzgartirilgan hosilalarini sintez qilish yoʻllarini ochdi. <nowiki>XX</nowiki> asrning boshidan beri umumiy sintezlarning murakkabligi [[lizergik kislota]] va [[vitamin B12|vitamin B<sub>12</sub>]] kabi yuqori murakkablikdagi molekulalarni oʻz ichiga oladi.<ref>{{kitob manbasi |author1= Nicolaou, K.C. |author2= Sorensen, E.J. |title= Classics in Total Synthesis: Targets, Strategies, Methods |url= https://archive.org/details/classicsintotals0000nico_p5l6 |publisher= [[John Wiley & Sons|Wiley]] |year= 1996 | isbn= 978-3-527-29231-8 }}</ref>[[Image:Cyanocobalamin.svg|thumb|left|230px|Vitamin b<sub>12</sub> ning [[umumiy sintezi]] organik kimyoda katta yutuq boʻldi.]]
 
[[Neft]]ning kashf etilishi va [[neft-kimyo sanoati]] ning rivojlanishi organik kimyoning rivojlanishiga turtki boʻldi. Shaxsiy neft birikmalarini turli xil kimyoviy jarayonlar natijasida birikmalarning „turlariga“ aylantirish [[organik reaktsiyalar]] sanoat va tijorat mahsulotlarining keng assortimentini, shu jumladan (boshqalar): [[plastmassa]], [[sintetik kauchuk]], organik [[yopishtiruvchi moddalar]] va turli mulk-oʻzgartirish neft hissa va [[kataliz / katalizatorlar]].
 
Biologik organizmlarda uchraydigan kimyoviy birikmalarning aksariyati uglerod birikmalaridir, shuning uchun organik kimyo va [[biokimyo]] oʻrtasidagi bogʻliqlik shu qadar yaqinki, biokimyo mohiyatan organik kimyoning bir boʻlagi sifatida qaralishi mumkin. Garchi [[biokimyo tarixi]] taxminan toʻrt asrni qamrab olishi mumkin boʻlsa-da, bu sohani tubdan tushunish faqat <nowiki>XIX</nowiki> asrning oxirida rivojlana boshladi va haqiqiy „biokimyo“ atamasi <nowiki>XX</nowiki> asrning boshlarida paydo boʻldi. Yigirmanchi asr davomida ushbu sohadagi tadqiqotlar oʻsish sur’atlarining sustlashishini koʻrsatmasdan oshdi, chunki 1920-yillarda bitta yillik hajm sifatida boshlangan [[BIOSISNI oldindan ko'rish]] va [[biologik tezislar]] kabi abstraktsiya va indeksatsiya xizmatlarini tekshirish orqali tasdiqlanishi mumkin, ammo shu qadar keskin oʻsdiki, <nowiki>XX</nowiki> asrning oxiriga kelib u faqat kundalik foydalanuvchi uchun onlayn elektron [[ma'lumotlar bazasi]] sifatida mavjud edi.<ref>Allan, Barbara. Livesey, Brian (1994). ''How to Use Biological Abstracts, Chemical Abstracts and Index Chemicus''. Gower. {{ISBN|978-0-566-07556-8}}</ref>
 
Baʼzi organik moddalar insonga juda qadimdan maʼlum. Masalan, kishilar uzum sharbati achiganda spirtga aylanishini, musallas ochiq havoda turganida sirka kislota hosil qilishini bilardilar. Oʻsimlik moylari va hayvon yogʻlari oziq-ovqat sifatida qadimdan ishlatib kelinadi. Sovun va har xil boʻyoqlardan foydalanish qadim zamonlardan beri maʼlum.
 
Sof holdagi organik moddalarni dastlab 900-yillarda arab alkimyogarlari hosil qildilar. Lekin organik kimyo fan sifatida <nowiki>XIX</nowiki> asrning 2-yarmida shakllandi. „Organik kimyo“ terminini fanga ilk bor 1827-yilda Y. Ya. Berselius kiritdi. 1828-yilda nemis kimyogari F. Vyoler laboratoriya sharoitida mochevinani sintez qildi. Nemis olimlari A. Kolbe, F. A. Kekule, shotlandiyalik kimyogar A. Kuper va boshqalar uglevodning 4 valentligini, uning atomlari halqa hosil qilish xususiyatiga ega ekanligini aniqladilar. Keyinchalik Organik kimyo [[Butlerov Aleksandr Mixaylovich|A. M. Butlerovning]] organik birikmalarning tuzilish nazariyasi (1861) asosida rivojlanadi. F. Kekule [[benzol]]ning zamonaviy siklik formulasini taklif qildi (1865). Ya. X. Vant-Goff va fransuz kimyogari J. Le Bel atomlarning molekulada fazoviy joylashish nazariyasini olgʻa surishdi. Elektron va, ayniqsa, kvant-mexanika tasavvurlarining rivojlanishi natijasida kimyoviy bogʻlarning fazodagi yoʻnalishi, toʻyingan va toʻyinmagan birikmalarning xossalari orasidagi tafovut, benzolning aromatikligi, organik birikmalar molekulalaridagi atomlarning oʻzaro taʼsiri tushuntirib berildi. Fizik usullar yordamida organik birikmalarda kimyoviy bogʻlarnng uzunligi, valent burchaklar kattaligi va geometrik tuzilishdagi molekulalarning boshqa parametrlari topildi. Shu usullar bilan baʼzi murakkab organik birikmalar — B12 vitamini, [[penitsillin]], [[xlorofill]], bir qator oqsillar, nuklein kislotalar va boshqalarning kimyoviy tuzilishi aniqlandi.
 
== Tuzilishi ==
 
Organik birikmalarga tavsifli xossa — uglerod atomlarining bir-biri bilan oddiy, qoʻsh yoki uch bogʻ orqali toʻgʻri chiziqli, zanjirsimon, 1, 2, 3 va koʻp halqali (yadroli) yoki karkasli birikmalar hosil qila olishidir. Bunday birikmalar asosini ochiq, zanjirli uglevoddan oʻzga atomlarga almashtirilishi mumkin. Bu atomlar geteroatomlar deb ataladi (masalan, [[kislorod]], [[azot]], [[oltingugurt]]). Strukturasiga koʻra, organik birikmalar [[alifatik birikmalar]] (ochiq, zanjirli uglevodorodlar va ular hosilalari)ga, yopiq uglerod zanjirli karbotsiklik birikmalar (alitsiklik birikmalar, aromatik birikmalar) va geterotsiklik birikmalarga boʻlinadi. Zanjirida qoʻsh bogʻ yoki 3 bogʻi boʻlmagan uglevodorodlar va ularning hosilalari toʻyingan birikmalar, qoʻshbogʻ yoki 3 bogʻ tutganlari — toʻyinmagan birikmalar hisoblanadi.
 
Har bir uglevodoroddagi [[vodorod]] atomlarini turli funksional guruhlarga almashtirish yoʻli bilan genetik qator keltirib chiqarish mumkin, masalan, etan — etilxlorid — etanol — sirka aldegidi — sirka kislotasi va h.k. Bular uglevodorodlar RH (funksional guruhi yoʻq), galogenalmashgan hosilalar RHal, spirtlar ROH, aldegidlar RCHO, ketonlar R,COR2, karbon kislotalar RCOOH, birlamchi, ikkilamchi va uchlamchi aminlar RNH2, R2NH va RN nitrobirikmalar RNO2, tiollar (markeptanlar) RSH, sulfidlar R2S va boshqa Uglerod — uglerodli qoʻshbogʻlar ham funksional guruxlar qatoriga qoʻshiladi.
 
Bir xil tuzilishga ega boʻlgan oʻxshash funksional guruxli organik birikmalar uglerod zanjiridagi — SN2 — guruxlari soni bilan farqlanganda gomologik qatorlar kelib chiqadi.
 
Molekulasida uglerod va vodorod atomlari hamda organogen atom (Hal, O, N, 8) lardan tashqari uglerod bilan bogʻlangan elementlari boʻlgan birikmalar elementorganik birikmalar hisoblanadi.
 
Organik kimyoning rivojlanishida rus olimlaridan V. V. Markovnikov, N. N. Zinin, A. Ye. Favorskiy, S. V. Lebedev, N. D. Zelinskiy, A. N. Nesmeyanov va boshqalarning xizmatlari katta.
 
== Oʻzbekiston olimlarini organik kimyoga hissasi ==
 
Organik kimyoning rivojlanishida [[Oʻzbekiston]] kimyogarlarining ham katta hissa-si bor. <nowiki>XX</nowiki> asrning 20-yillarida Oʻrta Osiyo universiteti kimyo fakultetida professor S. N. Naumov boshchiligida xinon va toluxinon — dibromidlar tuzilishini aniqlash ustida kuzatuvlar amalga oshiriddi (1933). 2, 3-siklogeksandion 1,4-dikarbon efiri tuzilishi oʻrganildi. Mazkur modda hosilalaridan xinoksalin, monoksalin, dioksim, monogibrazon, pi-razolon, bipirazolon, oazonlar olindi, shoʻrsuv nefti tadqiq qilinib, uning tarkibidagi uglevodorodlar va oltingugurt miqdori aniqlandi.
 
40-yillarda O. S. Sodiqov boshchiligida organik kislotalar, biologik stimulyatorlar, RR vitamini, xinozidin va boshqa olish yoʻlga qoʻyildi. 50-yillarda S. Yu. Yunusov Oʻzbekiston oʻsimliklari tarkibidagi noyob organik moddalarni ajratib olish va tarkibini oʻrganishga kirishdi. Aromatik birikmalarni alkillash va alsillash amalga oshirildi (I. P. Sukervanik va boshqalar). Ortotsiklogeksilfenol sintez qilindi (professor A. R. Abdurasulova). Turli organik birikmalarni alkillash reaksiyalari, gumin kislotalari hosilalari oʻrganildi (professor A. B. Qoʻchqorov). A. S. Sultonov neftni qayta ishlash sohasi uchun samarali katalizatorlar sintez qilib amaliyotda qoʻlladi. Uning shogirdlari M. F. Obidova bilan professor A. Abduqodirov ham organik kataliz rivojiga katta hissa qoʻshdilar.
 
Metallorganik birikmalar (professor 3. M. Minulkin) va kumir kimyosi (professor D. T. Zambramskiy) rivojlantirildi. Gumin kislotalarini elektrolitlar bilan choʻktirish orqali fraksiyalarga ajratish usuli qoʻllanishga tavsiya etildi. Organik birikmalarni karbonillash reaksiyalari tadqiq qilindi (Yo. Yu. Aliyev).
 
Keyingi 30 yil davomida fosfororganik birikmalar, fiziologik faol moddalar, elementorganik birikmalar, kompleksonlar va organomineral oʻgʻitlar kimyosi tez rivojlandi. Bu borada A. A. Abduvahobov, Sh. I. Solihov, S. Iskandarov va boshqalarning ishlari tah-singa sazovordir.
== Manbalar ==
{{manbalar}}
== Havolalar ==
{{OʻzME}}
 
{{Tashqi havolalar}}
 
 
{{chem-stub}}

2026-yil 12-avgust, 15:57 dagi koʻrinishi

Organik kimyo (inglizcha: Organic chemistry) — tarkibida uglerod mavjud boʻlgan kimyoviy birikmalar va ularning reaksiyalarini oʻrganuvchi kimyo fanining boʻlimidir.