Kontent qismiga oʻtish

Ibn Tumlus

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
2026-yil 9-noyabr, 10:26 dagi Programmer (munozara | hissa) versiyasi
(farq) ←Avvalgi koʻrinishi | Hozirgi koʻrinishi (farq) | Yangiroq koʻrinishi→ (farq)
Alziradagi Ibn Ṭumlūs haykali

Ibn Ṭumlūs (arabcha: ابن طملوس‎‎) (1164–1223) tibbiyot, falsafa, grammatika va sheʼriyatni qamrab olgan qiziqishlarga ega Valensiyalik olim edi. U bugun asosan mantiqqa oid ishlari bilan tanilgan. Ibn Ṭumlūs tarjimayi hol mualliflari tomonidan Abū al-Ḥajjāj yoki Abū Is'ḥāq Yūsuf ibn Muhammad ibn Ṭumlūs nomi bilan tilga olinadi. Lotin manbalarida u Alhagiag Bin Thalmus nomi bilan tanilgan.

Hayoti

Ibn Tulmus Valensiya yaqinidagi Alzirada 1150 va 1165-yillar oraligʻida tugʻilgan. U Averroes (Ibn Rushd)dan falsafa, tibbiyot va ehtimol fiqhni oʻrgangan hamda tibbiyotdagi yutuqlari shunchalik yuqori ediki, 1199-yildan 1213-yilgacha Muvahhidlar xalifasi Muhammad an-Nosirning tabibi sifatida Averroesning oʻrnini egallagan. U 1223-yilda Alzirada vafot etgan[1].

Mashhur asari

Bugungi kunda maʼlum boʻlgan Ibn Ṭumlūs asarlaridan birortasi ham uning tarjimayi hol mualliflari tomonidan zikr etilmagan. Aksincha, uning tarjimayi hol mualliflari tilga olgan asarlardan birortasi ham bugungi kunda mavjud emas. Ibn Abbar Ibn Ṭumlūs arab tili ilmlariga oid ayrim asarlar yozganini aytgan, biroq ular bizgacha yetib kelmaganga oʻxshaydi. Bundan tashqari, Ibn Ṭumlūsning tarjimayi hol mualliflari u tomonidan yozilgan ayrim sheʼrlarni bizga yetkazgan boʻlib, ular Fouad Ben Ahmadning mukammal biobibliografiyasida koʻchirib berilgan[2]. Saqlanib qolgan deb maʼlum boʻlgan atigi ikki asosiy asar bor: uning Mantiq haqida kitobi va Ibn Sinoning Tibbiy dostoniga yozgan sharhi.

Mantiq haqida kitob

Ṭumlūsning Mantiq haqida kitobi (Kitāb fī Mantiq) faqat bitta qoʻlyozmada saqlanib qolgan[3]. Qoʻlyozma sanasiz va sarlavhasizdir. Ayrim olimlar turli sanalarni taklif qilgan, biroq ular taxminiyligicha qolmoqda. Risolaning ayrim qismlari Mantiq sanʼatiga kirish nomi ostida tahrir qilingan boʻlsa-da, aslida asarga na Ibn Ṭumlūs, na uning kotibi sarlavha bergan. Matn Aristotelning Organonining barcha qismlarini, jumladan Ritorika kitobi va Poetika kitobini qamrab oladi. Darhaqiqat, uning shu kengaytirilgan Organonni yoqlashi asarning muhim xususiyatlaridan biridir. Risola matnga yozilgan uzun kirish (Ṣadr) bilan boshlanadi. Unda Ibn Ṭumlūs oʻzining mantiq boʻyicha olgan taʼlimi va zamonasidagi olimlarning mantiqqa munosabati (yaʼni faqihlar va hadis ilmi talabalari) bilan bogʻliq bir necha bahsli masalalarni muhokama qiladi. U, shuningdek, Gʻazzoliy va Forobiyning mantiqqa oid asarlarining qiymatini ham falsafiy, ham diniy nuqtayi nazardan koʻrib chiqadi. Biroq bu ikki siymo Ibn Ṭumlūsga taʼsir koʻrsatgan boʻlsa-da, soʻnggi tadqiqotlar uning asosiy taʼsir manbai ustozi Averroes ekanini koʻrsatdi[4].

Manbalar

  1. ↑ Vernet, J. (1971). "Ibn Ṭumlūs". in Lewis, B.. Encyclopaedia of Islam. Volume III: H–Iram (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. p. 960. OCLC 495469525. http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/ibn-tumlus-SIM_3396. 
  2. ↑ Fouad Ben Ahmed, Ibn Ṭumlūs (620 H/ 1223): Sīrat Biblyographiyya (Beirut: Manšurāt Ḍifāf, 2017) [in Arabic, with English summary]
  3. ↑ MS Escorial, árabe 649, fol. 1 v-172r
  4. ↑ Manba xatosi: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named ben Ahmed