Kontent qismiga oʻtish

Zayn Attor

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
2026-yil 11-noyabr, 11:46 dagi Programmer (munozara | hissa) versiyasi
(farq) ←Avvalgi koʻrinishi | Hozirgi koʻrinishi (farq) | Yangiroq koʻrinishi→ (farq)
Ali ibn al-Hasan Zayniddin Attor Ansoriy Sheroziy qalamiga mansub Ikhtiyarat Badi’i qoʻlyozmasi. Nusxa Temuriylar Eronida koʻchirilgan, sana 1444-yil 29-iyul

Hoji Zayn Attor[a] (tax. 1329–1403) — 14-asr fors tabibi. U fors tilidagi farmakopeya Extiyarat i Badii asari muallifi sifatida yaxshi tanilgan.

Hayoti

Attor milodiy 1329–1330-yillarda (hijriy 730-yil) Sherozda tugʻilgan va Injuylar hamda Muzaffariylar hukmronligi davrida yashagan. U soʻfiy faylasuf Abdulloh Ansoriyning avlodi edi. Uning otasi Kamoliddin Husayn Ansoriy mashhur tabib boʻlib, Isfahondan Sherozga koʻchib kelgan[1].

U oʻn olti yil davomida Muzaffariy hukmdori Shoh Shujoning (hukmronligi 1358–1384) saroy tabibi boʻlib xizmat qilgan.

Attor milodiy 1403–1404-yillarda (hijriy 806–807-yillar) Sherozda vafot etgan. Uning ikki oʻgʻli boʻlgan: Husayn va Ahmad. Katta oʻgʻli Husayn Ansoriy Sahah ol Adviah yoki Is-hah ol Adviah' asarini yozgan boʻlib, u otasining kitobiga qoʻshimcha deb hisoblaniladi. Kitobda otasining kitobida sanab oʻtilgan dorilarning toʻgʻri talaffuzi va muallifning muayyan tibbiy holatlar haqidagi fikrlari keltiriladi. Kichik oʻgʻli Ahmad ibn Ali, yaʼni Ahmad Ansoriy, bir necha kitob yozgan, jumladan Miftah ol Kunuz (dorilar haqida); Dastur ol Muteakelin („Tamyizli yeyuvchilar uchun qoʻllanma“, shirin taomlar haqida); Tohfat ol muluk („Podshohlar sovgʻalari“, mast qiluvchi ichimliklar haqida); Dastur ol Zira-ah („Dehqonchilik qoʻllanmasi“); va Dastur ol suada („Baxtiyorlar qoʻllanmasi“, donishmandlar hikmati haqida). Shuningdek, tarjimai hollar toʻplami — Fazilat e Elm u Hikmat va Tavarix e Hukama („Ilm fazilati, falsafa va donishmandlar tarjimai holi“) ham unga nisbat beriladi; bu kitob Kitab li-Valad Haji Zain ol Attar („Hoji Zayn al Attorning oʻgʻli kitobi“) nomi bilan ham maʼlum[1].

Asarlari

Attor 1365–1366-yillarda Miftah ol Xazayn („Xazinalar kaliti“) asarini yozgan. Kitob uch boʻlimdan iborat boʻlib, sodda dorilar, yaxshilashlar va oʻrinbosarlar hamda murakkab dorilar haqida bahs yuritadi[1].

Attorning eng mashhur asari Extiyarat i Badi idir[b], uni milodiy 1368–1369-yillarda yozib tugatgan va Muzaffariy malikasi Badi ol Jamolga bagʻishlagan. Sodda va murakkab davolar haqidagi mukammal farmakopeya boʻlgan bu asar, ehtimol, qadimgi fors tilidagi eng mashhur tibbiy kitobdir. Attorning oʻgʻli mualliflik qilgan Sahah ol Adviah qoʻshimchasidan tashqari, yana bir necha muallif Attor asariga hosila asarlar yoki qoʻshimchalar yozgan. Attorning asari keyingi bir necha fors farmakopeyalariga, jumladan Qarabadin Jalali, Tohfat ol Momenin va Maxzan ol Adviahga asos boʻlgan. Jalol ibn Amin al-Murshid al Kazeruniy Attor kitobining ikkinchi qismini kengaytirgan va tahrir qilgan. Haydarobodlik Hakim Muhammad Ali al-Husayniy Attor asariga Tatmim Extiyarat i Qutb Shahi nomli sharh yozgan[1].

Attorning boshqa asarlari quyidagilardan iborat[1]:

  • Tuhfat ol Salatin („Sultonlar tuhfasi“), anatomiya haqidagi risola
  • Tuhfat ol Xavatin yoki Tohfat al Xavanin („Malikalar tuhfasi“)
  • Risalah dar Sifat i mardan va zanan („Erkaklar va ayollar sifatlari haqida risola“)

Izohlar

  1. ↑ Shuningdek, Hoji Zayn al Attor, Ali ibn Hosseyn Ansoriy, Hoji Zayn Sharbatdor, Attor Shiroziy nomlari bilan ham atalgan[1], Haji Zainu'l 'Attar, Abi b. Al-Husain Al-'Attar[2], and Haji Zain al Din Ansari[3].
  2. ↑ Boshqa muqobil tarjimalari Ixtiyarat-i Badi'i, Ixtiyarat Badiei, Ixtiyarati-Badii, va Ixtiyarat Badi'

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Farid Ramezany; Mohammad Reza Shams Ardakani (2011). "Ali ibn Hosein Ansari (1330–1404): a Persian pharmacist and his pharmacopoeia, Ekhtiyarat i Badi i". Journal of Medical Biography 19 (2): 80–83. doi:10.1258/jmb.2010.01. 
  2. ↑ Abdur Rahman. Science and Technology in Medieval India: A Bibliography of Source Materials in Sanskrit, Arabic, and Persian. Indian National Science Academy, 1982 — 4-bet. OCLC 9852452. 
  3. ↑ Javad Ghazi Sha'rbaf; Reza Mohammadinasab; Mehri Basnas (2020). "Introducing the Book Ikhtiyarat Badiei: An Investigation over its Importance in the Pharmacology of the Islamic Period". Journal of Research on History of Medicine 9 (2): 95. https://rhm.sums.ac.ir/article_46706.html.