Jump to content

Сапсан

From Ziyosfera
Сапсан
Илмий таснифлашУшбу таснифни таҳрирлаш
Олам: Ҳайвонлар
Тип: Хордалилар
Синф: Қушлар
Туркум: Йиртқич қушлар
Оила: Лочинсимонлар
Бинар номи
Фалcо перегринус Тунсталл, 1771
Қо'риқланиш мақоми
Находятся под наименьшей угрозой
Вызывающие наименьшие опасения
ИУCН 3.1 Леаст Cонcерн : ИУCН3.1
Синонимлари
  • Фалcо атриcепс Ҳуме
  • Фалcо креенборги Клеинсчмидт, 1929
  • Фалcо пелегриноидес маденс Риплей & Wацон, 1963
  • Рҳйнчодон перегринус (Тунсталл, 1771)

Сапсан (Фалcо пердринус) – йиртқич қушлар туркумининг лочинсимонлар оиласига мансуб, Антарктидадан ташқари барча қитъаларда кенг тарқалган. Елкаси, боши тўқ қорамтир, танасининг остки қисми оқ. Ҳажми ва ранг хусусиятларига қараб, бу қушнинг тахминан 17 та кенжа тури мавжуд. Узунлиги 35—50 см, вазни 500— 1500 г. Ҳамма материкларда тарқалган. Ўзбекистонда қушлар учиб ўтиш даврида ва қишлаб қолганда учрайди. Уясини қояларга, қарғаларнинг эски уяларига қуради. 3—4 та тухум қўйиб, урғочиси 30 кунга яқин босади. Болалари 35— 40 кунда учирма бўлади. Асосан, қушлар (каптар, балчиқчи, ўрдак, балиқчи, қарға, чуғурчуқ, тўрғай ва бошқалар)ни овлайди. Аэропорт, боғ ва узумзорларни қушлардан қўриқлашда фойдаланилади. XX аср ўрталарида сони камайиб кетганлиги туфайли АҚСҲ, Канада, Германия, Швеция ва бошқа мамлакатларда С.ни тутқинликда купайтириш йўлга қуйилди. Табиатда камёб тур мақоми билан Ўзбекистон Республикаси Қизил китобига ва „Юқ бўлиб кетиш хавфи остидаги ёввойи фауна ва флора турларининг халқаро савдоси тўғрисида“ги Конвенсия (CИТЕС)ҳҳҳф ИИ иловасига киритилган .[2]

Таъриф

Ташқи кўриниши

Сапсаннинг боши

Сапсан – йирик лочин ҳисобланади: узунлиги 34-50 см, қанотлари 80-120 см[3]. Бошқа йиртқич қушлар сингари, урғочи лочинлар эркакларникидан сезиларли даражада каттароқдир: уларнинг оғирлиги 910-1500 г, эркаклари эса учдан бир қисми камроқ ва уларнинг массаси 440-750 г[4]. Жинсий диморфизм ранг билан ифодаланмайди(камдан-кам учрайдииган кичик турлари бундан мустасно) – эркаклар ва урғочилар бир хил кўринади.

Умумий физик кучли – қаттиқ ва қавариқ мушаклари бўлган кенг кўкрак, ўткир ва тик эгилган тирноқли кучли бармоқлар ва калта, ярим ой шаклидаги тумшуғи фаол йиртқич қушларга хосдир[5]. Вояга этган қушларда тананинг юқори қисми, шу жумладан тор учли қанотлари ва думлари шифер-кулранг, кўпинча ноаниқ қуюқ кўндаланг чизиқлар билан ажралиб туради. Қанотларининг учлари қора рангда[6]. Қорин қисми одатда оч рангда; у яшайдиган ҳудудга қараб, у кулранг-оқ, пушти, қизғиш ёки сарғиш бўлиши мумкин, қорни, ён томонлари ва пастки қисмида ингичка жигарранг ёки қора кўндаланг чизиқлар бўлиши мумкин. Кўкракда томчи шаклидаги чизиқлар ҳам мавжуд[7][8]. Думи нисбатан узун, тор ва охири юмалоқ. Қуйруғининг пастки қисми қора, охирида кичик оқ чизиқ. Бошнинг юқори қисми ва „мўйловлари“ (тумшуғининг бурчагидан томоққа бўлган патлар қисми) қора рангда, пастки қисми ва томоғи бир-бирига қарама-қарши равишда оч-оқ ёки қизғиш[9]. Кўзлари катта, бўртиб чиққан, тўқ жигарранг, яланғоч теридан сарғиш ҳалқа билан ўралган[10]. Сўри (тумшуғининг тагида қалинлашган тери майдони) сариқ, тумшуғи ва оёқлари қора рангда[11]. Жағининг охирида қушлар ўлжасининг бўйнидаги умуртқа поғонасини тишлайдиган тишлари бор[12]. Оёқда ички бармоқ ташқи бармоғидан анча қисқароқ; ўрта бармоқдан узунроқдир.

Кўтарилаётган ва шўнғиётган сапсан скалети

Ёш қушларнинг патлари сезиларли даражада камроқ контрастли – тананинг юқори қисми жигарранг, яширин қирраларнинг буғдой рангли, пастки қисми энгилроқ ва катта қушларидаги кўндаланг чизиқлардан кўра бўйлама чизиқларга эга. Сўри кўкимтир, оёқлари эса сариқ рангда[3].

Овози

Уруғланиш давридан ташқари, одатда жим бўлади[13]. Вокализация – бу мулоқот ва эътиборни жалб қилиш учун ишлатиладиган „кяк-кяк-кяк“ ёки „кеээк-кеээк-кеээк“ [14] баланд, ўткир ва кескин қичқириғидир. Безовта бўлганда у қўпол ва тез „кра-кра-кра“ [15] товушини чиқаради. Кўпайиш пайтида эркак ва аёл баланд овозда, икки бўғинли „ээ-чип“ товушларини чиқариши мумкин[13].

Яна қаранг

Лочин

Манбалар

  1. ↑ БирдЛифе Интернатионал (2019). "Фалcо перегринус". ИУCН Ред Лист оф Тҳреатенед Спеcиэс 2016: э.Т45354964А155500538. https://www.iucnredlist.org/species/45354964/155500538. Қаралди: 9 Марч 2021. Сапсан]]
  2. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
  3. ↑ 3,0 3,1 Wҳите, C. М. (1994): 60. Перегине Фалcон. Ин: дел Ҳоё, Ж.; Эллиотт, А. & Саргатал, Ж. (эдиторс): Ҳандбоок оф Бирдс оф тҳе Wорлд, Волуме 2 (Неw Wорлд Вултурес то Гуинеафоwл): 274—275, плате 28. Лйнх Эдиcионс, Барcелона. ИСБН 84-87334-15-6
  4. ↑ Сноw, Д. W.; Перринс, Чристопҳер М.; Доҳертй, П. & Cрамп, С. (1998): Тҳе cомплете бирдс оф тҳе wестерн Палаэарcтиc он CД-РОМ. Охфорд Университй Пресс. ИСБН 0-19-268579-1
  5. ↑ Бутурлин С. А. и др. (1940) Птици. Животний мир СССР. онлайн. Дата обращэния: 9 апреля 2008. Архивировано 17 октября 2012 года.
  6. ↑ Деwей, Т. & Поттер, М. (2002): Анимал Диверситй Wеб: Фалcо перегринус. Архивировано 26 ноября 2012 года.. Прочитано 2008-03-29.
  7. ↑ . Карякин Сапсан (Фалcо перегринус). Дата обращэния: 30 марта 2008. Архивировано 29 ноября 2011 года.. Клуб исследователей русских пернатих хищников. Прочитано 2008-03-29
  8. ↑ Фергусон-Леэс, Ж. & Чристиэ, Д. (2001): Рапторс оф тҳе Wорлд. Ҳоугҳтон Миффлин Фиэлд Гуидес. ИСБН 0-618-12762-3
  9. ↑ Террес, Ж. К. & Натионал Аудубон Соcиэтй (1991): Тҳе Аудубон Соcиэтй Энcйcлопедиа оф Нортҳ Америcан Бирдс. Wингс Боокс, Неw Ёрк. Репринт оф 1980 эдитион. ИСБН 0-517-03288-0
  10. ↑ утурлин С. А. и др. (1940) Птици. Животний мир СССР. онлайн. Дата обращэния: 9 апреля 2008. Архивировано 17 октября 2012 года
  11. ↑ Беcкстеад, Д. (2001) Америcан Перегрине Фалcон. Архивировано 26 ноября 2012 года. У. С. Натионал Парк Сервиcе Версия от 2001-09-11. Прочитано 2008-03-31
  12. ↑ У. С. Фиш анд Wилдлифе Сервиcе (1999): Алл Абоут тҳе Перегрине Фалcон. Архивировано 5 октября 2006 года. Прочитано 2008-03-31.
  13. ↑ 13,0 13,1 Киллиан Мулларней, Ларс Свенссон, Дан Зеттерстрöм, & Петер Ж. Грант (1999) Бирдс оф Эуропе. Принcетон Университй Пресс. ИСБН 978-0-691-05054-6 пп.98
  14. ↑ Боголюбов А. С., Жданова О. В., Кравченко М. В. Определител птиц и птичих гнёзд средней полоси России. – Москва, „Экосистема“, 2006 онлайн. Дата обращэния: 9 апреля 2008. Архивировано 17 октября 2012 года.
  15. ↑ И. Карякин Сапсан (Фалcо перегринус). Дата обращэния: 30 марта 2008. Архивировано 29 ноября 2011 года.. Клуб исследователей русских пернатих хищников. Прочитано 2008-03-29