Jump to content

Сауди Висион 2030

From Ziyosfera
Сауди Висион 2030
رؤية السعودية 2030
Файл:Сауди Висион 2030 лого.свг
Расмий логотип
Ривожланиш дастури ҳақида умумий маълумот
Ташкил этилган 25-январ, 2016-йил (10 йил аввал) (2016-01-25)
Тури Ривожланиш дастури
Юрисдиксия Саудия Арабистони ҳукумати
Шиори Саудия Арабистони, араб ва ислом дунёсининг юраги, сармоявий марказ ва уч қитъани боғловчи марказ
Масъул вазир
Асосий ҳужжат
Веб-сайт висион2030.гов.са

Сауди Висион 2030 (арабча: رؤية السعودية 2030‎‎, баъзан „2030-йил лойиҳаси“ деб ҳам аталади) – Саудия Арабистони ҳукумати томонидан эълон қилинган дастур бўлиб, валиаҳд шаҳзода Муҳаммад ибн Салмоннинг қарашларига мувофиқ иқтисодий, ижтимоий ва маданий соҳаларни диверсификация қилишни кўзда тутади. Бу дастур илк бор 2016-йил 25-апрелда Саудия Арабистони ҳукумати томонидан эълон қилинган[1].

Вазирлар Кенгаши Иқтисодий ва ривожланиш масалалари кенгашига (CЕДА) „Саудия Арабистони – 2030 кўриниши“ни амалга ошириш учун зарур бўлган механизмлар ва чора-тадбирларни аниқлаш ҳамда назорат қилиш вазифасини юклатган[2].

Саудия Арабистонининг нефтга қарамлигини камайтириш бўйича саъй-ҳаракатларга қарамай, 2022-йил ҳолатига кўра, Саудия Арабистони ялпи ички маҳсулот (ЯИМ), фискал даромад ва экспортга қўшган ҳиссаси билан ўлчанадиган нефт даромадларига жуда боғлиқ бўлиб қолмоқда[3]. Саудия ялпи ички маҳсулотининг тахминан 40 фоизи ва фискал даромадининг 75 фоизи нефтга тўғри келади[3]. Бундан ташқари, дастур инсон ҳуқуқлари ҳимоячилари томонидан қаттиқ танқидга учрамоқда, 2024-йилги тергов маълумотларига кўра, 2017-йилдан 2024-йилгача дастур билан боғлиқ лойиҳаларда 21 000 дан ортиқ ишчи иш жойида вафот этган[4][5].

Умумий маълумот

Саудия Арабистонининг ҳақиқий ялпи ички маҳсулотининг 43 фоизи нефт ҳисобига тўғри келади. Нефт даромадларининг мамлакат ялпи ички маҳсулотига қўшган ҳиссаси нефт нархларининг ўзгаришига қараб ҳар йили фарқ қилади, аммо 2022 йилгача бўлган даврда ўртача 40 фоизни ташкил этган. Нефт давлат буджетига тушадиган даромадларнинг ўртача 75 фоизини таъминлайди.[3].

1970-йиллардан бери ҳукуматнинг асосий мақсадларидан бири нефт ресурсларига қарамликни камайтириш бўлиб келмоқда. Асосий даромад манбаи сифатида бундай ресурсларга қарам бўлган мамлакатлардаги нефт ва бошқа табиий бойликлар „ресурслар лаънати“ деб таърифланган[6]. Бироқ, бу мақсадни амалга ошириш беқарор бўлиб, ҳамон кўп жиҳатдан нефт нархига боғлиқ. Асосий устувор йўналиш ҳукумат учун солиқлар, йиғимлар ва суверен бойлик жамғармасидан олинадиган даромадлар каби муқобил манбаларни ривожлантириш имкониятига эришишдир[7]. Яна бир муҳим жиҳат – субсидияларга ва юқори маошларга сарфланадиган давлат харажатларини камайтириш ҳамда хусусий сектор улушини ошириш орқали кўпроқ иш ўринлари яратиб, мамлакат фуқароларининг давлат харажатларига қарамлигини пасайтиришдир[8]. Саудия Арабистони Висион 2030 мақсадларини Яқин Шарқдаги бошқа ривожланиш режалари, жумладан Қувайт Висион 2035, Миср Висион 2030 ва БАА Висион 2021 билан таққослаш мумкин.

Висион учта асосий устунга эга: мамлакатни „араб ва ислом дунёсининг юраги“га айлантириш, глобал инвестиция марказига айланиш ва мамлакатнинг жойлашувини Афро-Евросиёни боғлайдиган марказга айлантириш[8].

Режа Миллий самарадорликни ўлчаш маркази, Етказиб бериш бўлими ва Иқтисодий ва ривожланиш ишлари кенгашининг Лойиҳаларни бошқариш идораси ходимлари гуруҳи томонидан назорат қилинади. Миллий трансформация дастури 2016-йилда 24 та давлат органида ишлаб чиқилган ва ишга туширилган[3].

Саудия Арабистонининг 2030-йилга мўлжалланган „Висион 2030“ диверсификация ва рақобатбардошликни ошириш мақсадларини белгилайди. У 2030-йилга келиб эришилиши керак бўлган аниқ мақсадларни белгилаб берувчи учта асосий мавзу атрофида қурилган:[9]

  1. Жонли жамият – урбанизация, маданият ва ўйин-кулги, спорт, Умра, УНЕСCО мероси об’эктлари, умр кўриш давомийлиги
  2. Ривожланаётган иқтисодиёт – аҳоли бандлиги, аёлларнинг меҳнат бозоридаги иштироки, халқаро рақобатбардошлик, Давлат инвестиция жамғармаси, тўғридан-тўғри чет эл сармоялари, нефтдан ташқари экспорт
  3. Шижоатли миллат – Нефтга алоқадор бўлмаган даромадлар, давлат бошқаруви самарадорлиги, электрон ҳукумат, уй хўжаликларининг жамғармалари ва даромадлари, нотижорат ташкилотлар ҳамда кўнгиллилик фаолияти.

Лойиҳалар ва ташаббуслар

Давлат инвестиция жамғармаси ҳар йили Ар-Риёдда „Келажак инвестиция ташаббуси“ номли инвестиция форумини ўтказади. Бироқ, Қиролликнинг Жамол Кҳашоггининг қотиллигига алоқадорлиги ҳақидаги шубҳалар туфайли юзага келган можаро ва кескинлик ортиб бориши фонида кўплаб халқаро компаниялар конференсияда иштирок этишдан воз кечди. Гоогле Cлоуд, ККР, Форд Мотор, ЖПМорган Часе, БлаcкРоcк, Убер ва Блаcкстоне каби компаниялар 2018-йил 23-октябрда бўлиб ўтган саммитдан ўз бош директори ёки раисларининг номларини қайтариб олишди[10]. Шунингдек, CНН, Блоомберг, CНБC, Неw Ёрк Тимес, Фох Бусинесс Нетwорк, Финанcиал Тимес, Лос Ангелес Тимес ва Ҳуффингтон Пост каби йирик оммавий ахборот воситалари ҳам ҳамкорликдан воз кечдилар[11].

Миллий трансформация дастури

2016-йил 7-июнда Вазирлар Кенгаши 2020-йилгача эришилиши лозим бўлган мақсад ва вазифаларни белгиловчи Миллий трансформация дастурини тасдиқлади[12]. Бу уч босқичли 5 йиллик режанинг биринчиси эди. Ҳар бир босқич „Висион 2030“ нинг якуний мақсадларига эришиш йўлида Қиролликни тўғри йўналтирувчи бир қатор мақсад ва вазифаларга эришишга ҳисса қўшади. Бундан ташқари, ишлаб чиқиладиган лойиҳаларни молиялаштириш ва мақсад ҳамда вазифаларга эришиш жараёнини осонлаштириш учун валиаҳд шаҳзода Муҳаммад бин Салмон 2016-йил январида Сауди Арамcо компаниясининг ИПОси ўтказилишини эълон қилди. Бироқ, компаниянинг фақатгина 5 фоизи оммага тақдим этилади[13].

2019-йил март ойида Арамcо ўзининг молиявий ҳисоботларини эълон қилиб, 2018-йилда 111,1 миллиард доллар соф фойда олганини маълум қилди[14]. 2019-йил июн ойида Финанcиал Тимес газетаси Арамcо компанияси потенциал листингдан олдин Инвестициялар вазирлиги билан алоқасини узишга ҳаракат қилаётгани ҳақида хабар берди. Номи ошкор этилмаган манбаларга кўра, компания шу пайтгача вазирлик билан боғлиқ харажатларни тўлаб келган экан. Хабарда айтилишича, Холид ал-Фалиҳ компания маблағларидан ўз харажатлари учун фойдаланиб келган, бу харажатлар Арамcо фаолиятига бевосита алоқадор ёки бошқа дипломатик мақсадларга йўналтирилган бўлган. Бироқ, Фалиҳнинг тарафдорлари унинг сиёсати компанияга янада кўпроқ даромад келтирганини таъкидлашди[15].

Саудия ҳукумати томонидан Қизил денгиз бўйида режалаштирилган иккита улкан туризм лойиҳаси Ричард Брансон раҳбарлигида амалга оширилиши керак эди. 2018-йил 11-октябрда Брансон Жамол Кҳашоггининг ўлдирилиши муносабати билан ушбу икки лойиҳа бўйича маслаҳатчи ролини тўхтатиб қўйганини маълум қилди[16] Брансон шунингдек, Саудия ҳукумати билан Виргин Галаcтиc компаниясига инвестиция киритиш бўйича музокараларни тўхтатди. Унинг сўзларига кўра, у „қиролликдаги ҳозирги ҳукумат ва унинг раҳбари валиаҳд шаҳзода Муҳаммад бин Салмонга катта умидлар боғлаган… журналист Жамол Қошиқчининг йўқолиши, агар бу ҳақиқат эканлиги исботланса, Ғарбдаги ҳар биримизнинг Саудия ҳукумати билан бизнес қилиш қобилиятини аниқ ўзгартиради“[17]

Кўнгилочар соҳа

2016-йил май ойида қироллик фармони билан Кўнгилочар бош бошқармаси эълон қилинди, унга 2 миллиард доллардан ортиқ маблағ сарфланди. Ар-Риёдда 2017-йил май ойида 25 йилдан ортиқ вақт ичида биринчи оммавий жонли мусиқа консерти бўлиб ўтди, унда америкалик кантри мусиқачиси Тоби Кейт ва саудиялик қўшиқчи Рабеҳ Сақер иштирок этди[18][19]. 2017-йил апрел ойида ҳукумат Ар-Риёднинг жануби-ғарбида жойлашган Ал-Қидия шаҳрида 334 квадрат километр (33 400 гектар) майдонга эга спорт, маданият ва кўнгилочар мажмуасини эълон қилди. Лойиҳа 2022-йилда очиллган Сих Флагс тематик паркини ўз ичига олади[20].

2030-йилги Висион дастурининг бир қисми сифатида мамлакат ташкил топганининг 87 йиллиги консертлар ва спектакллар билан нишонланди. Аёлларга биринчи марта Ар-Риёднинг Қирол Фаҳд халқаро стадионига киришга рухсат берилди[21].

2018-йил 5-март куни Бош спорт бошқармаси Саудия Арабистонида ҳар йили пуллик томоша тадбирларини ўтказиш учун Американинг профессионал кураш тарғиботчиси Wорлд Wрестлинг Энтертаинмент (WWЕ) билан 10 йиллик ҳамкорликни эълон қилди[22]. Биринчи тадбир, Греатест Роял Румбле, 2018-йил 27-апрелда Жидда шаҳридаги Қирол Абдуллоҳ Спорц Cитйда бўлиб ўтди[22]. Аёллар ҳуқуқларига қўйилган чекловлар туфайли WWЕнинг аёл ижрочилари дастлаб ушбу тадбирларда иштирок этмадилар. 2019-йил 31-октябрда бўлиб ўтган Cроwн Жеwел тадбирида Лаcей Эванс ва Наталя Саудия Арабистонида бўлиб ўтган биринчи аёллар профессионал кураш мусобақасида иштирок этишди. Консерватив кийимларни кузатиш учун уларнинг иккаласи ҳам одатий ринг кийимлари ўрнига бодибилдинглар устидан қора леггинс ва футболкалар кийишган[23].

Саудия Арабистони мамлакатда янги кинотеатрлар қуришга қўйилган 35 йиллик мораторийни бекор қилди, АМC Тҳеатресга тегишли биринчи янги театр 2018-йил 18-апрелда Ар-Риёдда очилди[24][25].

2019-йилда „Ар-Риёд мавсуми“ номи билан танилган қишки фестивал Висион 2030 дастурини қўллаб-қувватлаш мақсадида илк бор ташкил этилди. Фестивал доирасида турли хил консертлар, кўнгилочар тадбирлар, диққатга сазовор жойлар ва маданий павилёнлар ўтказилди[26][27]. Булар қаторига МДЛБеаст томонидан уюштирилган „СоундСторм“ электрон мусиқа фестивали[28][29] ҳамда мамлакатда илк марта расман нишонланган Янги йил кечаси тадбири кирди. Янги йил байрами Ар-Риёд шаҳрининг Булвар ҳудудида ўтказилди[30][31].

2020-йил январида Саудия Арабистони собиқ Формула 1 пойгачиси Алехандер Wурз томонидан лойиҳалаштирилган Қиддияда янги пойга трассасини қуриш режаларини эълон қилди. Ушбу трасса 2023-йилдан бошлаб Ф1 ёки МотоГП мусобақаларини ўтказишга мўлжалланган эди[32]. 2020-йил ноябрида эса 2021-йилда Саудия Арабистонининг илк Гран-присини ўтказиш учун Жиддада янги трасса қурилаётгани маълум қилинган[33].

2017-йил бошида Саудия Арабистони давлат мактаблари 2017-йил кузидан бошлаб ўғил болалар ва қиз болалар учун алоҳида жисмоний тарбия дарслари ўтилишини эълон қилишди[34]. Ўша йилнинг охирида давлат аёлларга спорт тадбирларида, жумладан, спорт стадионлари ичидаги тадбирларда қатнашишга рухсат беришини эълон қилган[35]. 2017-йил 26-сентябрда аёлларга транспорт воситаларини бошқариш ҳуқуқини берувчи қироллик фармони чиқарилди ва у 2018-йил июн ойида кучга кирган[36].

Қонунга аёллар фаровонлиги учун ўзгартиришлар киритилган бўлса-да, баъзилар ҳали ҳам кўпроқ ютуқларга эришиш кераклигини таъкидлайдилар. Исраа ал-Гҳомгҳам иши у ва унинг эри 2015-йил декабр ойида сиёсий маҳбусларни озод қилиш ва шиа ҳукуматига қарши камситишга чек қўйишга чақиргани учун ҳибсга олинганидан кейин маълум бўлди[37]. Саудия Арабистони прокурорлари Гҳомгам учун ўлим жазосини талаб қилмоқда. 2019-йилда ҳукуматга асосланган Абшер веб-иловаси оммавий ахборот воситаларининг эътиборини тортди ва қироллик аёлларининг ҳаракатини кузатгани учун танқид қилинди. Эркаклар васийлик тизимини тарғиб қилувчи ушбу илова эркакларга аёлларнинг ҳаётини рақамли равишда бошқариш имконини беради, бу аёл қаерга ва қачон саёҳат қилиши мумкинлигини кўрсатади. Шунингдек, илова, агар аёл чегарада паспортидан фойдаланса, эркакларнинг телефонларига огоҳлантиришлар юборади[38]. Европа Парламенти ва Америка Қўшма Штатлари Конгресси ушбу иловани қоралади ва қиролликни эркаклар васийлик тизимини бекор қилишга чақирди[39][40].

2019-йил август ойида Саудия Арабистони аёлларга саёҳат чекловларини бекор қилди ва 21 ёшдан катта бўлганларга кўпроқ ҳуқуқлар берди[41].

Модернизация қилиш режасининг бир қисми сифатида Саудия Арабистони аёллар ҳуқуқлари ва гендер тенглигини ошириш учун ўзгаришларни қабул қилди[42][43]. Бироқ, мамлакат танқид қилинаётган эди, бу ерда инсон ҳуқуқлари гуруҳлари унинг барча саъй-ҳаракатлари „жиддий эмаслигини ва инсон ҳуқуқлари ҳолатини яхшилаш учун олиб бораётган оқлаш кампанияларига тўғри келаётганини“ айтишди[44]. Бу Саудия Арабистони расмийлари 34 ёшли Салма ал-Шеҳаб исмли аёлни ҳибсга олиб, 34 йилга озодликдан маҳрум қилганидан кейин содир бўлди. Лидс университетининг докторанти Шеҳаб 2019 йил охиридан бери Саудияда таътилда эди. 2021-йил январ ойида у Тwиттердаги фаолияти учун ҳибсга олинди, у ерда фаоллар ва диссидентларни кузатиб, ретвит қилди. У 2021 йил охирида олти йилга озодликдан маҳрум қилинди, аммо апелляция шикоятидан сўнг жазо муддати 34 йилгача оширилди. Суд шунингдек, кейинчалик 34 йиллик саёҳат тақиқини, мобил телефонини мусодара қилишни ва Тwиттер аккаунтини „бутунлай ёпишни“ буюрди[44][45][46]. Шеҳаб ҳақида Саудияда жойлашган Коллона Амн ёки Биз Ҳаммамиз Хавфсизликмиз деган жиноятлар ҳақида хабар берувчи иловада фойдаланувчи томонидан хабар берилган. Ҳуқуқни ҳимоя қилиш гуруҳлари Шеҳабнинг ҳукмини қораладилар ва уни шаҳзода Муҳаммаднинг мухолифларга қарши курашининг исботи деб аташди[47].

Туристик виза

Саудия Арабистони 2030-йилга мўлжалланган Визённи илгари суриш учун 2019-йил 27-сентябрда 49 мамлакатдан келган меҳмонларга 80 долларлик тўлов эвазига 90 кунгача мамлакатга ташриф буюриш имконини берувчи туристик виза берилишини расман эълон қилди. Визани онлайн (эВиса) ёки келгандан сўнг олиш мумкин[48].

Бошқа лойиҳалар

Ишлаб чиқилиши режалаштирилган бошқа асосий лойиҳалар қуйидаги жадвалда акс эттирилган:

Саудия Арабистонининг 2030-йилга мўлжалланган асосий лойиҳалари
Лойиҳа Манзил Тотал Ареа (км2) Эълон қилинган сана Кутилаётган якун Қиймат Веб-сайт
НЕОМ,[49] шу жумладан, „Тҳе Лине“ ва „Трожена“ лойиҳалари Табук 26,500 2017-10-24 2030 $500 миллиард [1]
Қиддия[20] Ар-Риёддан жануби-ғарбда 360 2017-04-08 2030 $9.8 миллиард[50] [2]
Ред Сеа Глобал,[51] жумладан, Қизил денгиз лойиҳаси ва Амаала Табук 32,200 2017-07-31 2030 (биринчи фаза)
2035 (охирги фаза)
$23.6 миллиард[50] [3]
Рошн[52] Бир нечта жойлашув 200 2019-08-20 2026 $1.9 миллиард[50] [4]
Дирияҳ Гате лойиҳаси[53] Дирияҳ 7.1 2017-07-20 2027 $63.2 миллиард[54] [5] (Wайбаcк Мачине сайтида 2024-йил 7-феврал санасида архивланган)
Янги Мурабба, жумладан Мукааб[55] Ар-Риёд 19 2023-02-16[56] 2030[57] $50 миллиард[58] [6]
Спорт булвари[59] Ар-Риёд 135 2019-05-19 2027 $23 миллиард[60] [7]
Муҳаммад Бин Салмон нотижорат шаҳар[61] Ар-Риёд 3.4 2021-11-14 [8]
Қирол Салмон боғи[62][63] Ар-Риёд 16 2019-03-19 2027 $23 миллиард [9] (Wайбаcк Мачине сайтида 2025-11-07 санасида архивланган)
Эхпо 2030 майдони[64] Ар-Риёд 6.6[65] 2023-11-28 2030 $7.8 миллиард [10]
Ар-Риёд метроси[66] Ар-Риёд 2012-04-23 2024 $22.5 миллиард
Қирол Абдуллоҳ боғи[67] Ар-Риёд 2.5 2014-02-28[68] 2025 $200 миллиард[69] [11]
Қирол Салмон энергетик парки[70] Даммом ва Ал-Аҳсо ўртасида 50 2018-12-05 2021 (биринчи фаза) $1.6 миллиард [12]
Жидда маркази[71] Жидда 5.7 2021-12-17 2027 (биринчи фаза)
2030 (охирги фаза)
$19.9 миллиард[72] [13]
Жидда иқтисодий шаҳарчаси[73] Жидда 5.3 2011-08-01 $30 миллиард[50] [14] (Wайбаcк Мачине сайтида 2025-05-29 санасида архивланган)
Масар манзили[74] Макка 1.2[75] 2020-06-28[76] 2030 $26.66 миллиард[50] [15]
Макка жоме масжиди[77] Макка 0.25 2017 мид-2018 $21.3 миллиард
Руа Ал Мадинаҳ,[78] шу жумладан Ислом сивилизацияси шаҳарчаси[79] Мадина 1.5 2022-08-24 2026 (биринчи фаза)

2030-йил (охирги фаза)[80]

$37 миллиард[50] [16]
Тарихий масжидларни ривожлантириш Бир нечта жойлашув 2018-11-12 $13.3 миллиард[81]
Тҳе Риг[82] Форс кўрфази 0.3 2021-10-16 $5 миллиард[83] [17]
Ал-Ула Висион[84][85] Ал-Ула 22,500 2019-02-11 2027 $15 миллиард[86] [18]
Соуда чўққилари[87] Асир 627 2023-09-25 2029[88] $7.7 миллиард[89] [19]
Ал-Файсалий лойиҳаси[90] Маккадан ғарбда 2,450 2017-07-26 2050[91]
Қайта тикланадиган энергия лойиҳалари[92] Бир нечта жойлашув 2018-03-27 2030 $200 миллиард

Амалга ошириш

Визённи амалга ошириш дастурлари

2030-йилга мўлжалланган Визённинг стратегик мақсадлари ва вазифаларига эришиш учун Визённи амалга ошириш дастурлари (ВРП) деб номланган ўн учта дастур ташкил этилди. ВРПлар Иқтисодий ва ривожланиш ишлари кенгаши (CЕДА) томонидан 2017-йил 24-апрелда тақдим этилди:[93]

  • Ҳаёт сифати дастури
  • Молиявий секторни ривожлантириш дастури
  • Уй-жой дастури
  • Фискал баланс дастури
  • Миллий трансформация дастури
  • Давлат инвестиция жамғармаси дастури
  • Хусусийлаштириш дастури
  • Миллий компанияларни ривожлантириш дастури
  • Миллий саноатни ривожлантириш ва логистика дастури
  • Стратегик ҳамкорлик дастури
  • Ҳаж ва умра дастури
  • Инсон капиталини ривожлантириш дастури
  • Саудия Арабистони характерини бойитиш дастури

Назорат

Режа валиаҳд шаҳзода ва бош вазир Муҳаммад бин Салмон томонидан назорат қилинади. Умуман олганда, Визён 2030нинг йўналишлари ва қарор қабул қилиш роллари Вазирлар Кенгаши ва Иқтисодий ва ривожланиш ишлари кенгаши (CЕДА) доирасида. CЕДА директори, шунингдек, дастлабки 12 та Визённи амалга ошириш дастурларининг менежерлари беш йиллик даражада режага тўғри риоя қилинишини таъминлайди. Ҳар йили ҳар бир тегишли ташкилот ўз бюджети ва мақсадлари учун алоҳида жавобгар бўлади.

Давлат бошқаруви органларини қайта ташкил этиш

"Висион 2030" стратегик мақсадларига эришиш учун янги давлат тузилмалари ташкил этилди, мавжуд тузилмалар эса қайта ташкил этилди ва/ёки бирлаштирилди[94].

Янги тузилма Аввалги тузилма
Иқтисодиёт ва тараққиёт масалалари бўйича кенгаш
Самарадорликни бошқариш миллий маркази
Маданият вазирлиги
Кўнгилочар тадбирлар бўйича умумий ваколатхона
Стратегик бошқарув қўмитаси ва Стратегик бошқарув офиси
Савдо вазирлиги Савдо-саноат вазирлиги
Инвестиция вазирлиги
Инсон ресурслари ва ижтимоий ривожланиш вазирлиги Меҳнат ва ижтимоий масалалар вазирлиги
Энергетика вазирлиги Министрй оф Петролеум анд Минерал Ресоурcес анд
Саноат ва минерал ресурслар вазирлиги Нефт ва минерал ресурслар вазирлиги ва
Атроф-муҳит, сув ва қишлоқ хўжалиги вазирлиги Сув хўжалиги вазирлиги ва Қишлоқ хўжалиги вазирлиги
Ҳаж ва умра вазирлиги Ҳаж вазирлиги
Халқ таълимини баҳолаш комиссияси Таълимни баҳолаш комиссияси

Танқидий муносабатлар

ХВЖнинг Саудия Арабистони бўйича ҳисоботи „Висион 2030“ эълон қилинганидан бир неча ой ўтгач, Саудия Арабистони иқтисодиётидаги молиявий тақчиллик 2016-йилда ҳам қисқаришда давом этишини кўрсатди. Шунингдек, Саудия Арабистони Монетар Агентлиги (САМА)даги сўнгги йирик ҳукумат омонатлари режанинг талаб қиладиган ўзгаришларни юмшатиш учун сиёсий буфер вазифасини бажарганини таъкидлади[95]. 2016-йилда ХВЖ Саудия Арабистонини 5 йил ичида хорижий валюта захиралари тугаб қолиши мумкинлиги ҳақида очиқ огоҳлантирди[96]. 2017-йилда эса ХВЖ САМАнинг соф хорижий активлари „қулай даражада“ қолса-да, пасайишда давом этишини башорат қилди. ХВЖ келгуси йилларда молиявий тақчиллик яхшиланишда давом этишини кутмоқда, шунингдек, 2017-йилдаги бироз ўсишга қарамай, муаммоли кредитлар даражаси паст бўлиб қолганини таъкидлади[97].

Миллий трансформация режаси (НТП) доирасида 25 та давлат идорасида 2020-йил учун 300 дан ортиқ аниқ мақсадлар эълон қилинди. НТП 150 дан ортиқ кутилган дастлабки оммавий таклифларни тақдим этади. Бироқ, хабарларда Висион ва НТПнинг валиаҳд шаҳзодаси Муҳаммад бин Салмонга „асосий шахсга боғлиқлик“ қайд этилган[98]. Бошқа танқидлар режалаштирилган ўзгаришга ҳамроҳ бўладиган батафсил режалар ҳақида маълумотларнинг йўқлиги билан боғлиқ бўлган[99].

Баъзи журналистлар режанинг мақсадлари ҳаддан ташқари амбицияли эканлигини тахмин қилишди ва ҳозирча нефтдан ташқари ўсиш етарли эмаслигини ва режанинг муваффақиятли амалга оширилишига таҳдид солишини таъкидлашди[100][101]. Бир хабарда миллий режанинг умумий истиқболли йўналишига қарамай, „сиёсий ислоҳотлар сиёсат кун тартибида йўқдек туюлади“ деб таъкидланган[7].

Саудия Арабистони аёлларга машина ҳайдаш тақиқини бекор қилиши ҳақидаги эълондан кейин турли хил муносабат билдирилди[102]. Умумий Висион 2030 сингари, баъзилар қироллик фармони орқали эълон қилинганини ташқи босимга розилик сифатида тушунишди, бошқалари эса бу ҳаракатни олқишладилар[103].

Жане Киннинмонт томонидан Чатҳам Ҳоусе учун ёзилган тадқиқот мақоласига кўра, мамлакатнинг заиф институтлари, самарасиз бюрократия ва меҳнат талаблари билан таълим тизими ўртасидаги сезиларли малака тафовутлари каби таркибий камчиликлари мамлакатнинг ўсиш истиқболларига тўсқинлик қилади. Хусусий секторда меҳнат бозорини қайта мувозанатлаш ҳам қийинчилик туғдиради, чунки ҳозирда у асосан чет элликлар томонидан ишлайди. Қийинчиликлардан бири шундаки, хусусий секторда иш ҳақи пастроқ ва чет элликларни ёллаш ва ишдан бўшатиш осонроқ. Ҳозирги вақтда давлат секторида хусусий секторга қараганда икки баравар кўп Саудия Арабистони фуқаролари ишлайди. Қийинчилик фуқароларнинг катта қисмини одатдаги давлат ишларига қараганда кўпроқ соатлик кам маошли ишларни қабул қилишга ундашда. Хусусий секторни жуда арзон ишчи кучини талаб қиладиган бизнес фаолиятидан ҳам узоқлаштириш керак[7].

АҚШнинг консерватив таҳлил маркази Яқин Шарқ форумидан Ҳилол Хашаннинг сўзларига кўра, 2030-йилги режанинг муваффақиятли бўлиши учун иқтисодий ва сиёсий ривожланиш ўртасидаги боғлиқликни эътиборсиз қолдириш энди амалий вариант эмас, режалаштирилганидек ЯИМни ошириш учун зарур бўлган ўзгаришлар қабила тизимининг парчаланишига туртки бўлади. Яна бир жиҳат – бу „оилавий, қабилавий ва минтақавий алоқалар давлат ўзига хослигининг ноаниқ тушунчасидан кучлироқ бўлган жамият“ билан эришиш жуда қийин бўлиши мумкин бўлган „коррупцияга нол бағрикенглик“[104].

Саудия Арабистонида стратегия доирасида спорт тадбирларини ўтказиш мамлакатнинг инсон ҳуқуқлари соҳасидаги рекордини спорт билан бузишга уриниш сифатида таърифланган[105][106].

2020-йил июн ойида Ҳувайт қабиласидан Абдулраҳим ал-Ҳувайти ўлдирилганидан сўнг, Саудия Арабистони валиаҳд шаҳзодаси Муҳаммад бин Салмон НЕОМ Cитй лойиҳасининг салбий жиҳатларига қарши курашиш учун АҚШнинг жамоатчилик билан алоқалар ва коммуникациялар фирмаси Рудер Финнни ёллади. CОВИД-19 инқирози давом этаётганига қарамай, мамлакат 1,7 миллион долларлик шартнома имзоланган[107][108].

Жамол Кҳашогги ўлдирилганидан сўнг, халқаро ҳамжамият орасида Саудия Арабистонига сармоя киритишга умуман иккиланиш кузатилди. Бундан ташқари, активлар чет элга кўчирилди ва Форс кўрфази иқтисодий жиҳатдан жозибадор бўлиб қолди[109]. Шунга қарамай, Иқтисодиёт ва режалаштириш вазирлиги маълумотларига кўра, 2018-йилда мамлакатга хорижий инвестициялар аввалги йилга нисбатан 110% га ошди[110].

2021-йилда Саудия Арабистони Бостон Cонсултинг Гроуп ва бошқа баъзи Ғарб маслаҳатчиларини 2030-йилги ФИФА Жаҳон чемпионатини биргаликда ўтказиш учун таклиф беришга қизиқиш билдириш учун ёллади. Ушбу компанияларга Саудия Арабистонининг таклиф имкониятларини таҳлил қилиш вазифаси юклатилди. Бироқ, таклиф охир-оқибат муваффақияциз тугади. Шунга қарамай, Муҳаммад бин Салмон ФИФА президенти Гианни Инфантино билан яқин алоқаларни сақлаб қолгани ва 2023-йилда Саудия Арабистони охир-оқибат 2034-йилги ФИФА Жаҳон чемпионатини ўзи ўтказиш ҳуқуқини қўлга киритгани сабабли ноаниқликлар сақланиб қолди[111][112][113]. „Висион 2030“ дастури ичида Саудия Арабистони спортга катта эътибор қаратади, у ерда Италия ва Испания билан ички кубок финалларини ўтказиш учун шартномаларни муваффақиятли имзоланган[111] 2021-йил октябрда ПИФ консорсиум таркибида Премер-лиганинг „Нюкасл Юнайтед“ клуби аксияларининг 80 фоизини қўлга киритди[114][115]. Бу 2020-йилдаги муваффақияциз уринишдан сўнг амалга оширилди.

Бундан ташқари, инсон ҳуқуқлари ташкилотлари Қиролликнинг йирик спорт тадбирларини ўтказиш бўйича саъй-ҳаракатларига, айниқса Жамол Кҳашоггининг ўлдирилишидан сўнг, қатъий норозилик билдирмоқда[111]. 2024-йил 24-ноябрда Жидда шаҳрида Ҳиндистон Премер-лигасининг даромадли кимошди савдоси ўтказилди. Саудия Арабистони Крикет Федерацияси бу тадбирни „Висион 2030“ дастурига мувофиқ крикетнинг жаҳон миқёсидаги мавқеини мустаҳкамлаш учун муҳим қадам сифатида баҳолади[116].

2021-йил октябрида Саудия Арабистони ҳукумати декабр ойида эълон қилинган Жидда марказий лойиҳаси доирасида кенг кўламли бузиш ва кўчириш режасини амалга оширишни бошлади. Бу бузишлар 60 дан ортиқ маҳаллада яшовчи 558 000 кишига таъсир кўрсатди. Халқаро Амнистия ташкилоти расмий ҳужжатлар орқали тасдиқлашича, аҳолининг бир қисмига кўчирилиш ҳақида атиги 24 соат олдин хабар берилган, бошқалари эса 1-6 ҳафта олдин огоҳлантирган. Баъзи ҳолларда биноларга „кўчиринг“ деб ёзиб қўйилган, давлат оммавий ахборот воситалари ва реклама шитлари эса бошқаларга бузишлар ҳақида маълумот берган[117]. Давлат оммавий ахборот воситалари аҳоли ҳақида „уларнинг аксарияти ҳужжациз“ деган фикрни тарқатган. Маҳаллалар „касалликлар, жиноятчилик, гиёҳванд моддалар ва ўғирликлар макони“ деб таърифланган[118]. 2022-йил январ ойида Саудия Арабистони ҳукумати компенсация дастурини эълон қилди, аммо бу дастур кўчирилганларнинг 47 фоизини ташкил этган чет эл фуқароларини қамраб олмади[119]. Компенсация миқдори бинолар бузилгандан сўнг баҳоланиши керак эди[120]. Маҳаллий аҳоли жамоалар „вайрон қилинаётгани“ ва муҳожирлар учун муқобил уй-жой топиш қийин бўлаётгани ҳақида гапирди. Баъзилар ҳатто компенсация тўловларининг кечикишидан шикоят қилишди[117].

2022-йил июлда Муҳаммад бин Салмон „Тҳе Лине“ деб номланган 105 мил (168 км) узунликдаги чизиқли шаҳар қуриш режаларини янада ривожлантирувчи реклама видеосини эълон қилд[121]и. Неом лойиҳасининг бир қисми бўлган бу режа иккита параллел жойлашган ойнали бинолар орасида учувчи автомобиллар, робот хизматкорлар ва сунъий ойни ўз ичига олиши мўлжалланган[122]. Бироқ, танқидчилар бу лойиҳа „дистопик“ иншоот яратишини таъкидлашди. Улар „Тҳе Лине“нинг утопик ғояси атроф-муҳитга зарар етказишидан хавотирда эдилар. Бундан ташқари, у қушлар ва бошқа ҳайвонларнинг ҳаракатланишига ҳам салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Янги шаҳар ҳаракатчанлиги алянсининг катта маслаҳатчиси Карлос Фелипе Пардо шундай деди: „Бу ғоя имконсиз, жуда чекланган ёки шунчаки сунъий туюлади“[123][124]. Лойиҳа, шунингдек, уни якунлаш имконияти шубҳали бўлиб қолди. Ғояни ҳаётга татбиқ этиш учун қарийб 50 йил керак бўлиши мумкинлиги таъкидланган, аммо „Тҳе Лине“ шаҳарсозлари уни 2030-йилгача якунлаш босими остида эди. Бундан ташқари, Саудия Арабистонининг ўтмишда тўхтатиб қўйилган баъзи улкан лойиҳалари ҳам чизиқли шаҳар қурилиши ғоясини шубҳа остига қўйди[125].

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Марwа Рашад.. „Саудис аwаит Принcе'с висион оф футуре wитҳ ҳопе анд cонcерн“. Реутерс (2016-йил 24-апрел). 2020-йил 4-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 24-апрел.
  2. ↑ „Натионал Трансформатион Програм 2020“. 2019-йил 1-апрелда асл нусхадан архивланган.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Депт, Интернатионал Монетарй Фунд Миддле Эаст анд Cентрал Асиа (2022-08-17). "Сауди Арабиа: Селеcтед Иссуэс" (эн). ИМФ Стафф Cоунтрй Репорц 2022 (275). дои:10.5089/9798400217548.002.A001. https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2022/275/article-A001-en.xml. 
  4. ↑ Даниэл Жонас Роче. „Неw доcументарй ревеалс тҳат 21,000 лаборерс ҳаве диэд wоркинг он Сауди Висион 2030, wҳич инcлудес НЕОМ, синcе cонструcтион беган“. Тҳе Арчитеcт'с Неwспапер (2024-йил 29-октябр). Қаралди: 2024-йил 7-ноябр.
  5. ↑ Фред Миллс. „Доcументарй аллегес 21,000 wоркерс ҳаве диэд wоркинг он Сауди Висион 2030, wҳич инcлудес Тҳе Лине“. Тҳе Б1М (2024-йил 5-ноябр). Қаралди: 2024-йил 7-ноябр.
  6. ↑ Апергис, Ничолас; Кацаити, Марина-Селини (Жуне 2018). "Повертй анд тҳе ресоурcе cурсе: Эвиденcе фром а глобал панел оф cоунтриэс". Ресеарч ин Эcономиcс 72 (2): 211–223. дои:10.1016/j.rie.2018.04.001. 
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 Жане Киннинмонт. „Висион 2030 анд Сауди Арабиа'с Соcиал Cонтраcт“. Чатҳамҳоусе.орг (2017-йил июл). 2018-йил 20-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 11-ноябр.
  8. ↑ „Фулл-техт-оф-Сауди-Арабиа-с-Висион-2030“. 2016-йил 29-апрелда асл нусхадан архивланган.
  9. ↑ „Фулл техт оф Сауди Арабиа'с Висион 2030“ (эн). Ал Арабия (2016-йил 26-апрел). 2019-йил 11-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 13-декабр.
  10. ↑ „Финанcе CЕОс пулл оут оф Сауди 'Давос ин тҳе Десерт' овер Кҳашогги, рискинг луcративе роле ин кингдом'с эcономиc реформс“. 2019-йил 25-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 15-октябр.
  11. ↑ „Медиа спонсорс дроп оут оф Сауди cонференcе афтер жоурналист гоэс миссинг“. CНН (2018-йил 11-октябр). 2019-йил 25-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 12-октябр.
  12. ↑ „Сауди Арабиа сец оут 10 програмс то ачиэве Висион 2030“. Ал Арабия (2017-йил 1-май). 2019-йил 25-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 13-ноябр.
  13. ↑ „Сауди Арабиа ис cонсидеринг ан ИПО оф Арамcо, пробаблй тҳе wорлд'с мост валуабле cомпанй“. 2018-йил 13-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 13-декабр.
  14. ↑ „Арамcо'с 190 биллион-плус бонд план шоwс профиц пут топ эарнер Аппле ин шаде“. Реутерс. 2019-йил 27-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 31-март.
  15. ↑ Равал, Анжли; Керр, Симеон. „Сауди Арамcо баттлес оил министрй овер усе оф cомпанй фундс“ (2019-йил 20-июн). 2019-йил 21-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 20-июн.
  16. ↑ „Мй Статемент он тҳе Кингдом оф ауди Арабиа“. 2019-йил 3-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 11-октябр.
  17. ↑ „Сир Ричард Брансон суспендс Сауди бусинесс талкс овер Кҳашогги аффаир“. Тҳе Гуардиан (2018-йил 11-октябр). 2019-йил 25-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 11-октябр.
  18. ↑ „Сауди Арабиа аллоwс cонcерц—эвен cоунтрй мусиc“ (2017-йил 1-июн). 2017-йил 29-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 28-декабр.
  19. ↑ Анастасиа Циоулcас.. „Ҳоw Дид Тобй Кеитҳ Гет То До А Cонcерт ин Сауди Арабиа?“. НПР (2017-йил 22-май). 2019-йил 25-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 28-декабр.
  20. ↑ 20,0 20,1 „Принcе Моҳаммед бин Салман анноунcес Сауди планс фор ларгест энтертаинмент cитй“ (эн). Ал Арабия (2017-йил 8-апрел). 2018-йил 26-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 13-декабр.
  21. ↑ „Wомен аллоwед инто стадиум ас Сауди Арабиа промотес натионал приде, парт оф реформ пуш“ (2017-йил 23-сентябр). 2017-йил 24-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 24-сентябр.
  22. ↑ 22,0 22,1 „Сауди Арабиа то ҳост тҳе Греатест Роял Румбле“. WWЕ (2018-йил 5-март). 2018-йил 31-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 7-март.
  23. ↑ „Реформс Ундер Веил: Сауди'с Фирст Wомен Wрестлинг Баттлед ин Бодйсуиц“. Миррор Ҳералд. 2019-йил 4-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 1-феврал.
  24. ↑ Петрофф, Аланна „'Блаcк Пантҳер' cомес то Сауди Арабиа ас мовиэ тҳеатер бан эндс“. CНН (2018-йил 18-апрел). 2018-йил 18-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 18-апрел.
  25. ↑ „АМC Проcеэдинг Wитҳ План то Буилд Мовиэ Тҳеатерс ин Сауди Арабиа“ (эн). Тҳе Ҳоллйwоод Репортер (2019-йил 3-апрел). 2019-йил 3-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 3-декабр.
  26. ↑ „Море тҳан 700,000 тҳоусанд пеопле аттендед Сауди Арабиа'с МДЛБеаст ин 4 дайс“ (эн). Ал Арабия Энглиш (2021-йил 20-декабр). Қаралди: 2023-йил 13-июл.
  27. ↑ „'И дон'т ҳаве то леаве Сауди фор фун анйморе': МДЛ Беаст репресенц а 'парадигм шифт' ин тҳе кингдом“ (эн). Тҳе Натионал (2019-йил 24-декабр). 2020-йил 9-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 4-апрел.
  28. ↑ „Ал-Мурабба wелcомес виситорс wитҳ мусиc, фоод анд море фор Риядҳ Сеасон“ (эн). Араб Неwс (2021-йил 27-октябр). Қаралди: 2022-йил 8-январ.
  29. ↑ „БТС: К-поп банд перформ ин Сауди Арабиа деспите cритиcисм“ (эн-ГБ). ББC Неwс (2019-йил 11-октябр). Қаралди: 2022-йил 8-январ.
  30. ↑ Маҳмоуд, Марwа „Риядҳ cелебратес Неw Еар бй Фиреwоркс анд ҳуге лине-уп старс“ (эн-УС). Леадерс (2022-йил 1-январ). Қаралди: 2023-йил 27-апрел.
  31. ↑ „Сауди Арабиа cелебратес Неw Еар'с Эве фор фирст тиме ин Боулевард Риядҳ Cитй“ (эн). Ал Арабия Энглиш (2022-йил 1-январ). Қаралди: 2023-йил 27-апрел.
  32. ↑ Андреw Бенсон.. „Формула 1: Сауди Арабиа унвеилс планс фор раcе ин 2023“. ББC Неwс (2020-йил 17-январ). 2020-йил 11-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 12-феврал.
  33. ↑ Митчелл, Сcотт „Формула 1 cоммиц то фирст Сауди Арабиан Гранд Прих ин 2021“ (эн-ГБ). Тҳе Раcе (2020-йил 5-ноябр). 2021-йил 27-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 5-ноябр.
  34. ↑ „Сауди Арабиа то аллоw wомен инто спорц стадиумс ас реформ пуш интенсифиэс“. Тҳе Гуардиан (2017-йил 30-октябр). 2019-йил 24-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 28-декабр.
  35. ↑ „Сауди Арабиа: Стате Счоолс то Аллоw Гирлс' Спорц“. Ҳуман Ригҳц Wатч (2017-йил 13-июл). 2019-йил 14-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 28-декабр.
  36. ↑ Бен Ҳуббард. „Сауди Арабиа Агреэс то Лет Wомен Дриве“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (2017-йил 26-сентябр). 2019-йил 15-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 28-декабр.
  37. ↑ „Сауди Арабиа планс то эхеcуте фирст фемале политиcал аcтивист“. 2019-йил 25-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 21-август.
  38. ↑ „Сауди Арабиа рунс а ҳуге, синистер онлине датабасе оф wомен тҳат мен усе то траcк тҳем анд стоп тҳем фром руннинг аwай“. Тҳе Инсидер. 2019-йил 27-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 1-феврал.
  39. ↑ „ЭУ лаwмакерс урге Сауди Арабиа то энд wомен'с гуардианшип сйстем“. Реутерс (2019-йил 14-феврал). 2019-йил 7-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 14-феврал.
  40. ↑ „Сауди Арабиа триэд то жустифй иц апп тҳат лец мен cонтрол wҳере wомен травел амид а фиресторм оф cритиcисм“. Тҳе Инсидер. 2019-йил 31-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 12-феврал.
  41. ↑ „Сауди Арабиа лифц травел рестриcтионс он wомен, гранц тҳем греатер cонтрол“ (эн). Реутерс (2019-йил 2-август). 2020-йил 16-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 30-июн.
  42. ↑ „Сауди wомен рисинг уп ин бусинесс ин лине wитҳ Висион 2030“. Тҳе Wорлд Банк. Қаралди: 2020-йил 11-март.
  43. ↑ Еэ, Вивиан. „Сауди Лаw Грантед Wомен Неw Фреэдомс. Тҳеир Фамилиэс Дон'т Алwайс Агреэ.“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (2020-йил 14-март). Қаралди: 2020-йил 14-март.
  44. ↑ 44,0 44,1 „Фемале Сауди аcтивист гец реcорд 34 еарс ин присон фор cритиcал тwеэц“. Қаралди: 2022-йил 17-август.
  45. ↑ „Сауди wоман гивен а 34-еар присон сентенcе фор усинг Тwиттер“. Тҳе Гуардиан (2022-йил 16-август). Қаралди: 2022-йил 16-август.
  46. ↑ „Салма ал-Шеҳаб: Cонcерн фор Сауди студент жаилед фор 34 еарс овер тwеэц“. ББC Неwс (2022-йил 17-август). Қаралди: 2022-йил 18-август.
  47. ↑ „Сауди снитчинг апп аппеарс то ҳаве беэн усед агаинст жаилед Леэдс студент“. Тҳе Гуардиан (2022-йил 17-август). Қаралди: 2022-йил 17-август.
  48. ↑ „Wелcоме то Арабиа - Абоут тҳе Тоурисм Виса“ (эн). висицауди.cом. 2019-йил 2-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 30-сентябр.
  49. ↑ „Сауди Арабиа Жуст Анноунcед Планс то Буилд а Мега Cитй Тҳат Wилл Cост $500 Биллион“. Блоомберг.cом (2017-йил 24-октябр). 2017-йил 3-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 13-декабр.
  50. ↑ 50,0 50,1 50,2 50,3 50,4 50,5 Ҳаллиган, Неил. „Сауди Арабиа мегапрожеcц 2024: Фром Неом то АлУла, 17 девелопменц шапинг иц футуре“. Тҳе Натионал Неwс (2023-йил 3-феврал). Қаралди: 2024-йил 15-феврал.
  51. ↑ „Ҳоме | Тҳе Ред Сеа Девелопмент Cомпанй“ (эн). www.тҳередсеа.са. Қаралди: 2021-йил 13-сентябр.
  52. ↑ Бирч, Кате. „Алл ёу неэд то кноw абоут Сауди реал эстате девелопер РОСҲН“. Cонструcтион (2023-йил 23-март). Қаралди: 2024-йил 1-феврал.
  53. ↑ „Ад Дирияҳ а 'жеwел' оф Сауди Арабиа, иц ревивал кей то Кингдом'с футуре, сайс прожеcт чиэф“ (эн). Араб Неwс (2018-йил 16-декабр). 2019-йил 24-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 25-апрел.
  54. ↑ Чилтон, Ниcола. „Дирияҳ: Тҳе латест 'гига прожеcт' аиминг то трансформ Сауди Арабиа“. CНН (2023-йил 22-феврал). Қаралди: 2024-йил 6-феврал.
  55. ↑ „Неw Мурабба прожеcт то гиве Сауди cапитал Риядҳ 'а униқуэ иcон инстантлй реcогнизабле' — тҳе Мукааб“ (2023-йил 21-феврал).
  56. ↑ „ҲРҲ Cроwн Принcе Анноунcес Неw Мурабба Девелопмент Cомпанй то Девелоп тҳе Wорлд'с Ларгест Модерн Доwнтоwн ин Риядҳ“.
  57. ↑ „Сауди Cроwн Принcе лаунчес Неw Мурабба прожеcт то бе реадй бй 2030“. Cонструcтион Wеэк (2023-йил 17-феврал). Қаралди: 2024-йил 6-феврал.
  58. ↑ Иқбал, Ясир. „Топ 10 планс фор Сауди Арабиа'с 15 триллион cапитал“. МЕЭД (2023-йил 27-июл). Қаралди: 2024-йил 6-феврал.
  59. ↑ Эл Аккад, Фараҳ. „Спорц Боулевард Риядҳ Плайс Витал Парт ин Сауди Висион 2030“. Леадерс МЕНА (2023-йил 18-октябр). Қаралди: 2024-йил 6-феврал.
  60. ↑ Паланисамй, Сентҳил. „ПРОЖЕCТС: Сауди ликелй то аwард Риядҳ спорц боулевард cонтраcц ин Қ1“. Заwя (2021-йил 10-феврал). Қаралди: 2024-йил 6-феврал.
  61. ↑ „Сауди cроwн принcе анноунcес wорлд'с фирст нон-профит cитй“. Араб Неwс (2021-йил 14-ноябр). Қаралди: 2024-йил 9-феврал.
  62. ↑ „Кинг Салман Лаунчес $23 Блн Wеллбеинг Прожеcц ин Риядҳ“ (эн). Ашарқ Ал-Аwсат (2018-йил 6-декабр). 2018-йил 11-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 24-апрел.
  63. ↑ „Кинг Салман Анноунcес $23 Биллион фор Фоур Энтертаинмент Прожеcц Инcлудинг тҳе 'Wорлд'с Биггест Парк' ин Риядҳ“ (эн). Сауди-УС Траде Гроуп (2018-йил 6-декабр). 2018-йил 11-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 24-апрел.
  64. ↑ „Сауди Арабиа'с Риядҳ селеcтед то ҳост Wорлд Эхпо ин 2030“. Ал Жазеэра (2023-йил 28-ноябр). Қаралди: 2024-йил 16-феврал.
  65. ↑ Cордер, Жош. „Сауди Арабиа Планс Дедиcатед Виса То Боост Wорлд Эхпо Эвент“. Скифт (2024-йил 5-феврал). Қаралди: 2024-йил 16-феврал.
  66. ↑ „Риядҳ Метро, Сауди Арабиа“. Раилwай Течнологй (2023-йил 3-август). Қаралди: 2024-йил 16-феврал.
  67. ↑ „Овер 40% оф Кинг Абдуллаҳ Интернатионал Гарденс' оператионс cомплетед“. Сауди Газетте (2023-йил 1-апрел). Қаралди: 2024-йил 10-март.
  68. ↑ „Кинг Абдуллаҳ гарденс прожеcт старц ин Риядҳ“. Араб Неwс. Қаралди: 2024-йил 10-март.
  69. ↑ „Кинг Абдуллаҳ Интернатионал Гарденс, Риядҳ“. Wорлд Cонструcтион Нетwорк (2007-йил 12-ноябр). Қаралди: 2024-йил 10-март.
  70. ↑ „Кинг Салман Энергй Парк: Сауди Арамcо буилдс а сустаинабле глобал энергй ҳуб фром тҳе гроунд уп - Сауди Арамcо“ (эн). саудиарамcо.cом (2018-йил 6-декабр). 2018-йил 11-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 24-апрел.
  71. ↑ „Сауди Фунд то Девелоп Жеддаҳ Доwнтоwн Wитҳ $4.8 Биллион Прожеcт“. Блоомберг.cом. 2017-йил 5-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 13-декабр.
  72. ↑ „Интродуcинг тҳе Жеддаҳ Cентрал Прожеcт - ан амбитиоус девелопмент десигнед то маке Жеддаҳ а wорлд-cласс дестинатион анд стренгтҳен тҳе cитй'с эcономй.“. висион2030.гов.са. Қаралди: 2024-йил 6-феврал.
  73. ↑ Фореман, Cолин. „Жеддаҳ девелопер рестарц wорлд'с таллест тоwер“. МЕЭД (2023-йил 13-сентябр). Қаралди: 2024-йил 16-феврал.
  74. ↑ „Инфраструcтуре wорк ат Масар Дестинатион неарс 92% cомплетион“. Араб Неwс (2023-йил 1-январ). Қаралди: 2024-йил 29-январ.
  75. ↑ „Тҳе Дестинатион Мастерплан“. масардестинатион.cом. Масар Дестинатион. Қаралди: 2024-йил 6-феврал.
  76. ↑ „х.cом“. х.cом. Қаралди: 2025-йил 17-январ.
  77. ↑ „Эхпансион анд редевелопмент дефине Сауди Арабиа cонструcтион“ (эн). Саудигазетте (2018-йил 11-феврал). 2019-йил 15-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 15-май.
  78. ↑ „Сауди cроwн принcе лаунчес Руа Ал-Мадинаҳ прожеcт неар Пропҳет'с Мосқуэ“. Араб Неwс (2022-йил 24-август). Қаралди: 2024-йил 29-январ.
  79. ↑ „Исламиc Cивилизатион Виллаге прожеcт то боост виситор эхпериэнcе ин Мадинаҳ“. Араб Неwс (2024-йил 8-январ). Қаралди: 2024-йил 29-январ.
  80. ↑ Левесқуэ, Эва. „Cонструcтион то старт он Руа Ал Мадинаҳ гига-прожеcт“. АГБИ (2023-йил 16-октябр). Қаралди: 2024-йил 6-феврал.
  81. ↑ „Сауди Cроwн Принcе инаугуратес сеcонд пҳасе оф ресторинг ҳисториcал мосқуэс“ (эн). Ал Арабия Энглиш (2022-йил 12-июл). Қаралди: 2024-йил 1-январ.
  82. ↑ „ПИФ анноунcес 'ТҲЕ РИГ.' прожеcт“. Сауди Газетте (2021-йил 16-октябр). Қаралди: 2023-йил 21-август.
  83. ↑ Диаз, Оне Cарло. „Тҳе Риг: Сауди Арабиа ревеалс лоcатион оф оил риг-тҳемед ресорт анд парк“. Тҳе Натионал Неwс (2024-йил 17-январ). Қаралди: 2024-йил 29-январ.
  84. ↑ „Роял Cоммиссион фор АлУла ҳосц 'Лаунчинг тҳе Висион фор АлУла'“ (эн). Тҳе Сауди Cентер фор Интернатионал Cоммуниcатион (2019-йил 11-феврал). 2019-йил 26-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 24-апрел.
  85. ↑ „Ал Ула Висион... Сауди Арабиа гифт то wорлд“ (эн). Саудигазетте (2019-йил 11-феврал). 2019-йил 26-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 11-феврал.
  86. ↑ „МЕГА-ПРОЖЕCТ“. мргглобал.cом. Қаралди: 2024-йил 1-феврал.
  87. ↑ „Сауди cроwн принcе лаунчес 'Соудаҳ Пеакс' мастерплан“ (2023-йил 25-сентябр).
  88. ↑ Иқбал, Ясир. „Сауди Арабиа сет то тендер Соудаҳ Пеакс ин Қ3“. МЕЭД (2024-йил 31-январ). Қаралди: 2024-йил 6-феврал.
  89. ↑ „Сауди Арабиа анноунcес $7.7бн Соудаҳ Пеакс мастерплан фор лухурй моунтаин ресорт“. Арабиан Бусинесс (2023-йил 25-сентябр). Қаралди: 2024-йил 6-феврал.
  90. ↑ „Маккаҳ'с Ал-Фаисалиаҳ прожеcт то бе унвеилед ат Жеддаҳ пропертй шоw“ (эн-УС). Араб Неwс (2017-йил 22-сентябр). 2019-йил 23-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 24-апрел.
  91. ↑ „Ал-Фаисалиаҳ прожеcт то бе финализед бй 2050, сайс Маккаҳ говернор“. Аргаам.cом (2017-йил 26-июл). 2019-йил 24-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 24-апрел.
  92. ↑ „Софтбанк сайс ит ис wоркинг wитҳ Сауди ПИФ он солар поwер прожеcт“ (эн). Реутерс.cом (2018-йил 2-октябр). 2019-йил 26-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 25-апрел.
  93. ↑ „Програмс | Сауди Висион 2030“. висион2030.гов.са. 2019-йил 4-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 4-июл.
  94. ↑ „КСА Висион 2030 Стратегиc Обжеcтивес анд Висион Реализатион Програмс“. 2017-йил 11-июлда асл нусхадан архивланган.
  95. ↑ „ИМФ Cоунтрй Репорт Но. 16/326“. Имф.орг (2016-йил октябр). 2019-йил 27-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 13-ноябр.
  96. ↑ „Саудис Риск Драининг Финанcиал Ассец ин 5 Еарс, ИМФ Сайс“ (эн). Блоомберг.cом. 2025-йил 28-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2025-йил 18-август.
  97. ↑ „ИМФ Эхеcутиве Боард Cонcлудес 2017 Артиcле ИВ Cонсултатион wитҳ Сауди Арабиа“. Имф.орг (2017-йил 21-июл). 2019-йил 25-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 13-ноябр.
  98. ↑ „Лоокинг то тҳе Футуре: Сауди Арабиа анд Висион 2030“. Батҳ.аc.ук (2017-йил 10-август). 2019-йил 25-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 13-ноябр.
  99. ↑ „Ассессмент оф тҳе Натионал Трансформатион Програм (НТП)“. Гиб.cом (2016). 2017-йил 9-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 13-ноябр.
  100. ↑ Ракеш Упадҳяй. „Ҳоw Реалистиc Ис Сауди Арабиа'с $2 Триллион Совереигн Wеалтҳ Фунд?“. Оилприcе.cом (2017-йил 7-апрел). 2019-йил 25-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 11-ноябр.
  101. ↑ Вивиан Нереим.. „Сауди Нон-Оил Гроwтҳ Ис Стагнатинг Эвен Wитҳ 2030 Висион: Чарт“. Блоомберг.cом (2017-йил 1-октябр). 2019-йил 25-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 11-ноябр.
  102. ↑ „Сауди wомен дривинг бан лифтед: Эупҳориа анд сарcасм“. Ал Жазеэра (2017-йил 27-сентябр). 2017-йил 12-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 11-ноябр.
  103. ↑ Эман Қуотаҳ. „Ес, леттинг wомен ин Сауди Арабиа дриве ис а бабй степ. Бут wе шоулдн'т лаугҳ ат ит“. Wашинпост.cом (2017-йил 28-сентябр). 2017-йил 10-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 11-ноябр.
  104. ↑ Кҳашан, Ҳилал (1 Жануарй 2017). "Сауди Арабиа'с Флаwед "Висион 2030"" (эн-УС). Миддле Эаст Қуартерлй. http://www.meforum.org/6397/saudi-arabia-flawed-vision-2030. Қаралди: 13 Деcембер 2017. Сауди Висион 2030]]
  105. ↑ Зидан, Карим. „Спорцwашинг: ҳоw Сауди Арабиа лоббиэс тҳе УС'с ларгест спорц бодиэс“ (эн-ГБ). Тҳе Гуардиан (2019-йил 2-сентябр). 2020-йил 4-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 4-апрел.
  106. ↑ Раппепорт, Алан. „Сауди Арабиа Эмбраcес Wестерн Спорц то Реҳабилитате Глобал Имаге“ (эн-УС). Тҳе Неw Ёрк Тимес (2019-йил 2-декабр). 2020-йил 16-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 4-апрел.
  107. ↑ „Сауди принcе дефендс тропҳй прожеcц амид cрисис“. Асиа Тимес (2020-йил 2-июл). 2020-йил 5-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 2-июл.
  108. ↑ „Эхҳибит А то Регистратион Статемент Пурсуант то тҳе Фореигн Агенц Регистратион Аcт оф 1938, ас амендед“. ФАРА. 2020-йил 5-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 22-июн.
  109. ↑ „Фореигн инвестмент ин Сауди Арабиа море тҳан доублед ин 2018: министер“ (эн). Реутерс (2018-йил 19-декабр). 2019-йил 15-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 14-январ.
  110. ↑ Дарагаҳи, Борзоу „Кҳашогги мурдер анд отҳер блоwс бадлй wоунд онcе тҳривинг Гулф эcономиэс“ (эн). Тҳе Индепендент (2019-йил 9-январ). Қаралди: 2023-йил 1-январ.
  111. ↑ 111,0 111,1 111,2 Панжа, Тариқ. „Сауди Арабиа Муллс Бид фор 2030 Wорлд Cуп“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (2021-йил 10-июн). Қаралди: 2021-йил 10-июн.
  112. ↑ „Амнестй cритиcал оф ФИФА леадер старринг ин Сауди ПР видео“. Ассоcиатед Пресс Неwс (2021-йил 8-январ). Қаралди: 2021-йил 8-январ.
  113. ↑ Панжа, Тариқ. „Инсиде Ман: Ҳоw ФИФА Гуидед тҳе Wорлд Cуп то Сауди Арабиа“ (эн-УС). Тҳе Неw Ёрк Тимес (2023-йил 15-ноябр). Қаралди: 2024-йил 7-январ.
  114. ↑ „Премиэр Леагуэ статемент“ (эн). Премиэр Леагуэ (2021-йил 6-октябр). Қаралди: 2021-йил 16-октябр.
  115. ↑ Панжа, Тариқ. „Сауди Арабиа Wитҳдраwс Бид то Буй Неwcастле Унитед“ (эн-УС). Тҳе Неw Ёрк Тимес (2020-йил 30-июл). Қаралди: 2021-йил 16-октябр.
  116. ↑ „Тwо-дай Тата ИПЛ мега ауcтион бегинс ин Жеддаҳ“ (эн). Араб Неwс (2024-йил 24-ноябр). Қаралди: 2024-йил 24-ноябр.
  117. ↑ 117,0 117,1 „Сауди Арабиа: Масс Демолитионс Анд Форcед Эвиcтионс Марред Бй Виолатионс Анд Дисcриминатион“. Амнестй Интернатионал (2022-йил 22-июн). Қаралди: 2022-йил 22-июн.
  118. ↑ „Сауди Арабиа... Cонтинуинг девелопмент оф "Жеддаҳ" слумс“ (2022-йил 23-январ). Қаралди: 2022-йил 23-январ.
  119. ↑ „Фреэ ҳоусинг амонг сервиcес фор cитизенс wҳосе пропертиэс беинг разед ин Жеддаҳ; овер 68,000 сервиcес рендеред“. Сауди Газетте (2022-йил 31-январ). Қаралди: 2022-йил 31-январ.
  120. ↑ „Cомпенсатион фор демолишед Жеддаҳ пропертиэс то старт дисбурсинг афтер 60 дайс – СПГА чиэф“. Сауди Газетте (2022-йил 15-феврал). Қаралди: 2022-йил 15-феврал.
  121. ↑ „ҲРҲ Cроwн Принcе Моҳаммед бин Салман анноунcес десигнс фор ТҲЕ ЛИНЕ, тҳе cитй оф тҳе футуре ин НЕОМ“. НЕОМ. Қаралди: 2022-йил 25-июл.
  122. ↑ „Сауди Арабиа'с Смарт Cитй: Флйинг Тахис, Но Cарбон Эмиссионс, Анд Лоц оф Cонтроверсй“. Тҳе Скимм (2022-йил 28-июл). Қаралди: 2022-йил 28-июл.
  123. ↑ Чаппелл, Билл „А 105-миле-лонг cитй wилл снаке тҳроугҳ тҳе Сауди десерт. Ис тҳат а гоод идеа?“. НПР (2022-йил 26-июл). Қаралди: 2022-йил 26-июл.
  124. ↑ „Футуре ор фантасй? Десигнс унвеилед фор оне-буилдинг cитй стретчинг 106 милес ин Сауди Арабиа“. CНН (2022-йил 27-июл). Қаралди: 2022-йил 28-июл.
  125. ↑ Жонес, Рорй. „Инсиде Сауди Арабиа'с План то Буилд а Скйсcрапер Тҳат Стретчес фор 75 Милес“. Тҳе Wалл Стреэт Жоурнал (2022-йил 23-июл). Қаралди: 2022-йил 23-июл.

Ҳаволалар

Андоза:Саудия Арабистонига оид мавзулар