Jump to content

Аутизм спектри

From Ziyosfera
  • Аутизм спектри бузилиши
Идишларни устма-уст тераётган бола
Белгилари Буюмларни такрорий равишда кетма-кет жойлаштириш ёки устма-уст теришнинг аутизмда намоён бўлиши
Ижтимоий ўзаро таъсир, оғзаки ва оғзаки бўлмаган мулоқотдаги фарқлар, кучли қизиқишлар ва такрорланувчи хатти-ҳаракатларнинг мавжудлиги[1]
Мутахассислик Психиатрия, Клиник психология, Педиатрия, оккупацион медицина
Давомийлиги умр давомида
Сабаблари кўп факторли ноаниқ омиллар
Дифференсиал ташхис Хулқ-атвор ва ривожланишнинг клиник кузатуви ва малакали мутахассислар жамоаси (шу жумладан, клиник психологлар, нейропсихологлар, педиатрлар ва нутқ патологлари) томонидан ўтказилган кенг қамровли диагностика тестларининг комбинацияси асосида
Даволаш нутқ терапияси, оккупацион терапия, хулқ-атвор терапияси, психотроп даволов чоралари
Такрорланиши

Америка Қо'шма Штатларида ҳар 44 боладан 1 нафари (2.3 %)

дунё бўйлаб ҳар 100 нафар боладан 1 таси

Аутизм спектри – бу одатда, ижтимоий муносабатлар ва мулоқотдаги қийинчиликлар, такрорланадиган хатти-ҳаракатлар, чекланган қизиқишлар ва ҳиссий стимулларга ғайриоддий жавоблар билан тавсифланган бир қатор нейроривожланиш хасталиклари. Бу тушунча одатий фойдаланишда аутизм, профессионал ташхис контекстида аутизм спектри бузилиши (инглизча: аутисм спеcтрум дисордер, АСД) деб аталади. Аммо иккинчи атама нейрохилма-хиллик тарафдорлари, тадқиқотчилар ва кўплаб аутистик одамлар ўртасида бузилиш сўзидан фойдаланилганлиги ва унинг диагностик контекстдан ташқарида фойдалилиги ҳақидаги саволлар туфайли баҳсли бўлиб қолмоқда[2][3].

Спектр бузилиши – бу аутистик одам ўта ноодатий тарзда амалга ошириши мумкин бўлган хатти-ҳаракатлар мажмуи: мазкур спектр бузилиши гуруҳига мансуб ҳар қандай одам у билан боғлиқ бўлган хусусиятларнинг ҳаммасини эмас, баъзиларини у ёки бу даражада намоён қилиши мумкин. Турли хил аутистик одамлар ҳайратланарли даражада турли хил хусусиятларга эга бўлиши мумкин ва бу хусусиятлар турли вақтларда турлича намоён бўлади[4]. Тарихан аутизм спектри турли кичик тоифаларга бўлинган, аммо бу бўлинишларнинг ҳақиқийлиги кўпчилик томонидан сўроқ остига олинган[4][5] ва ҳозир инглиз тилидаги асосий диагностика қўлланмаларининг энг сўнгги нашрлари, хусусан, "Руҳий касалликлар диагностикаси ва статистик қўлланмаси" (ДСМ-5-ТР, 2022-йилда нашр этилган) ва „Халқаро касалликлар таснифи“нинг (ИCД-11, 2021-йилда[6] чоп этилган) ҳар иккаласи ҳам АСДни ягона касаллик сифатида кўрсатади[7].

„Бузилиш“ атамасининг холислиги ҳақидаги хавотирларни ҳисобга олган ҳолда[8][9] кўплаб манбалар „аутизм“ атамасини қўшимча сўзларсиз ишлатишни афзал кўрадилар, чунки бу турли нуқтаи назарга эга одамлар орасида энг кам баҳсли атама[10][11] ҳисобланади. Шунингдек, (Буюк Британияда) АСД эмас, балки аутизм спектридаги касалликлар (инглизча: аутисм спеcтрум cондитионс)[12][13] шаклидаги қўлланилиш ҳолатлари ҳам мавжуд. Психиатрия анъанавий равишда аутизмни нейроривожланиш бузилиши сифатида таснифлаган бўлса-да, кўплаб аутистик одамлар, кўпчилик аутизм адвокатлари ва тадқиқотчилар аутизмни кучли, фарқли ва заиф томонлари билан нейрохилма-хиллик, инсон тафаккуридаги табиий хилма-хиллик ва тажрибанинг бир қисми деб билишади[9][14]. Аутизм ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ҳаракати томонидан илгари сурилган бу нуқтаи назарга кўра, аутизм патологик ҳолат эмас, аммо бу уларнинг ногирон бўлиб қолмаслигини ёки юзага келадиган шароитлар ва инсон-муҳитга мос келмаслиги сабабли юқори даражада қўллаб-қувватлашга муҳтож бўлмаслигини кафолатламайди[15]. Аутизмнинг нисбатан ижобий ва яхлит кўриниши аутистик шахслар, адвокатлар, хайрия ташкилотлари, тадқиқотчилар ва амалиётчилар ўртасида маълум даражада муросага олиб келди[16][17][18].

Аутизмнинг сабаблари тўлиқ тушунилмаган, аммо бу ҳолат туғруқ пайтида мия тузилмаларининг ўзгариши билан боғлиқ бўлиши мумкин. Аутизм учун расмий даво чораси йўқ, шунинг учун кўмак усуллари турлича, масалан, оғзаки нутқий қобилиятга эга бўлмаган аутист билан мулоқотнинг бошқа усулларини топиш ва ўрганиш устида ишланса, айрим аутистларнинг терапияси жуда зиддиятли бўлган амалий хатти-ҳаракатлар таҳлилига қаратилган.

Аутизм билан боғлиқ бошқа қарама-қаршиликлар илмий, социологик, сиёсий ёки фалсафий бўлиб, уларнинг баъзилари тўртта жиҳатга эга. Биринчидан, аутистик одамларнинг ижтимоий-мулоқотдаги қийинчиликлари ўзига хос асосий нуқсонларми (Қаранг: Саймон Барон-Коэн томонидан ишлаб чиқилган эмпатияни тизимлаштириш назарияси)[19] ёки ижтимоий мулоқот услублари, идрок ва тажрибаларидаги номувофиқлик туфайли аутистик ва аутистик бўлмаган одамлар ўртасида икки томонлама тушунмовчиликка олиб келадиган мунозарали ва ноаниқ ҳолатми (аутистик тадқиқотчи Дамиэн Милтон томонидан ишлаб чиқилган икки томонлама эмпатия муаммоси назариясига қаранг, шунингдек, сўнгги изланишлар аутистик одамлар бошқа аутизмли одамлар билан яхши ҳамдардлик, мулоқот қилиш ва ижтимоийлашув хусусиятларини намоён қилишини кўрсатмоқда)[20][21] ёки иккала омилнинг комбинацияси. Бундан ташқари, олимлар ҳали ҳам аутизмнинг асосий келтириб чиқарувчи сабаби нима бўлганини аниқлашга ҳаракат қилмоқдалар; бу асосан генетик омил билан боғлиқ деб ишонилади, лекин инсон ривожланишида кўплаб генлар иштирок этади ва, шунингдек, атроф-муҳит омиллари ҳам аҳамият касб этиши мумкин[22]. Нима учун аутизм одатда диққат етишмаслиги ва гиперактивлик синдроми (АДҲД – аттентион дефиcит ҳйпераcтивитй дисордер), ақлий заифлик, эпилепсия ва бошқа бир қатор касалликлар билан ёндош шаклда учраши маълум эмас. Аутизм спектрининг бир қисми сифатида нимани киритиш кераклиги, аутизмнинг мазмунли кичик турлари мавжудлиги[5] ва аҳолининг кенг қатламларида аутизм билан боғлиқ хусусиятларнинг аҳамияти ҳақида доимий келишмовчиликлар мавжуд[23][24]. Кенгроқ мезонларнинг уйғунлиги ва мазкур мавзуда хабардорликнинг ортиши аутизм тарқалишининг доимий равишда ўсиб бориши тенденциясига олиб келди, бу аутизм эпидемияси юзага келганлиги ҳақидаги нотўғри фикрни келтириб чиқарди[25] ва унинг келиб чиқишига ваксиналар сабаб бўлган деган баҳсли даъвони юзага келтирди.

Таснифланиши

Спектр модели

Аутизм жуда ўзгарувчан нейроривожланиш бузилиши[26] бўлиб, узоқ вақтдан бери қўллаб-қувватлашга эҳтиёжи юқори бўлган, сўзламайдиган, ривожланишида кечикишлар кузатилган ва ёндош ташхислар қўйилиш эҳтимоли юқори бўлган шахслардан тортиб қўллаб-қувватлашга муҳтож бўлмаган, одатий нутқ тили ва интеллектуал кўникмаларга эга бўлган, лекин ғалати ижтимоий/суҳбат қобилиятлари, тор йўналтирилган қизиқишлар ва педантик мулоқот хусусиятларини намоён қилган аутизмли шахсларгача кенг спектрни қамраб олади деб ҳисобланган[27]. Хулқ-атвор спектри узлуксиз бўлгани учун диагностик тоифалар орасидаги чегаралар бироз ноаниқдир[28]. Аутизм спектри, ўз навбатида, баъзида аутистик бўлмаслиги мумкин бўлган, аммо кўз билан алоқа қилмаслик ва стимлар каби аутистик хусусиятларга эга бўлган шахсларни тавсифловчи кенгроқ аутизм фенотипининг (БАП) бир қисмидир[29].

ИCД

Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилотининг касалликларнинг халқаро таснифи (11-ревизия) ИCД-11 глобал стандарт сифатида қаралиб, 2018-йил июн ойида чиқарилди ва 2022-йил январидан тўлиқ кучга кирди[6][30]. У АСДни қуйидагича тавсифлайди:

Аутизм спектри бузилиши о'заро та'сир ва ижтимоий мулоқотни бошлаш ва қо'ллаб-қувватлаш қобилиятининг доимий камчиликлари, шунингдек, бир қатор чекланган, такрорланадиган ва мослашувчан бо'лмаган хатти-ҳаракатлар, қизиқишлар ёки фаолият шакллари, шахс табиати учун ҳаддан ташқари ноодатий ва атипик ҳодисалар билан тавсифланади. АСДнинг бошланиши илк ривожланиш даврида, одатда эрта болаликда содир бо'лади, аммо ижтимоий талаблар чекланган имкониятлардан ошмагунча мавжуд аломатлар то'лиқ намоён бо'лмаслиги мумкин. Камчиликлар шахсий, оилавий, ижтимоий, та'лим, касбий ёки фаолиятнинг бошқа муҳим соҳаларида бузилишларни келтириб чиқарадиган даражада жиддийдир ва одатда барча шароитларда ко'ринадиган инсон фаолиятининг кенг тарқалган хусусияти бо'либ, улар ижтимоий, та'лим ёки та'лимга қараб фарқ қилиши мумкин. Ушбу спектрдаги одамлар интеллектуал функсиялар ва тил қобилиятларининг то'лиқ спектрини намойиш этадилар.

— А02 бо'лим, 6-боб

ИCД-11 90 та давлатдан 55 та давлат мутахассислари томонидан ишлаб чиқарилган ва бутун дунё бўйлаб энг кўп қўлланадиган маълумотнома ҳисобланади. Тибббиёт ходимлари ИCД дан диагностика ва ҳисобот бериш учун маълумотнома сифатида фойдаланадилар, аммо баъзи материаллар ИCД га киритилмаган (ИCД умумий ва руҳий саломатликни ўз ичига олган кенгроқ манбадир)лиги сабабли кўпгина тадқиқотчилар, айниқса АҚШда, руҳий касалликлар диагностикаси ва статистик қўлланмасидан (2022-йилдан ДСМ-5-ТР, 2013-йилдан ДСМ-5 ёки уларнинг ўтмишдошлари) фойдаланишда давом этмоқдалар. Фарқлар сақланиб қолмоқда, масалан, Ретт синдроми ДСМ-5да АСД таркибига киритилган, аммо ИCД-11да чиқариб ташланган ва Ривожланиш аномалиялари бўлимига жойлаштирилган. ИCД ҳам, ДСМ ҳам қайта кўриб чиқилди ва 1980-йилдан бошлаб (ДСМ-3 нашр этилган ва ИCД-9 амалда бўлган) тарихий тажриба ўрнига янада қатъий биологик баҳолашни ўз ичига олган иккаласини бирлаштириш ва таснифлаш тизимини соддалаштириш бўйича ҳамкорликда иш олиб борилди[30][31][32][33].

ДСМ

Америка Психиатрия Ассоциациясининг 2022-йилда чоп этилган Руҳий касалликлар диагностикаси ва статистик қўлланмаси, бешинчи нашр (ДСМ-5-ТР) ДСМ нинг жорий версиясидир. 2013-йил май ойида чиқарилган бешинчи нашр, ДСМ-5, биринчи бўлиб АСДни ягона ташхис сифатида аниқлади, бу ДСМ-5-ТРда давом этади. АСД Аспергер бузилиши, болалик дезинтегратив бузилиши (CДД – Чилдҳоод дисинтегративе дисордер), ПДД-НОС ва аутизм сўзини ўз ичига олган ташхислар қаторини ўз ичига олади. ДСМ-5 ва ДСМ-5-ТР бу ташхисларни фарқлаш ўрнига, битта диагностик тоифадаги аутистик спектр соябони остидаги касалликларни ташхислаш учун ўлчовли ёндашувни қўллайди. Ушбу туркумда ДСМ-5 ва ДСМ ҳар бир шахсни симптомларнинг оғирлиги даражаси, шунингдек, улар билан боғлиқ хусусиятлар (яъни симптомларга қўшилиб келувчи бошқа касалликлар ёки омиллар мавжудлиги, руҳий касалликлар, ақлий заифлик ёки тил бузилиши, бошқа нейро-ривожланиш ёки аломатлар) бўйича фарқловчи тизимни ўз ичига олади. ДСМ-5 дан олдин ДСМ ижтимоий камчиликлар ва алоқа камчиликларини иккита соҳага ажратди[34]. Бундан ташқари, ДСМ-5 эрта ривожланиш даврини илк ёш даврларига ўзгартирди, бунда аломатлар ижтимоий талаблар аввалги, масалан, 3 ёшдаги имкониятлардан ошиб кетганда намоён бўлиши мумкинлиги қайд этилган[35]. Ушбу ўзгаришлар ДСМ-5-ТРда давом этмоқда.

Хусусиятлари

Аутизм биринчи марта гўдаклик ёки болалик даврида пайдо бўладиган хусусиятларга эга ва одатда ремиссиясиз барқарор позицияни давом эттиради[36]. Симптомлар олти ойликдан бошлаб секин-секин кўрина бошлайди, икки ёки уч ёшга келиб мустаҳкамланади[37] ва балоғат ёшида ҳам давом этади[38]. Атипик овқатланиш каби бошқа жиҳатлар ҳам кенг тарқалган, аммо улар ташхис учун муҳим эмас[39].

АСДда намоён бўлувчи клиник белгилар:

  • ижтимоий муносабат ёки мулоқотда мунтазам қийинчиликлар
  • чекланган ёки такрорланадиган хатти-ҳаракатлар (кўпинча „стимминг“ деб аталади)
  • ўзгарувчан ёки чекланган қизиқишлар

Бу хусусиятлар, одатда, керак бўлганда, қуйидагилар билан баҳоланади:

  • ишлаш, таълим олишни бошлаш ёки давом эттириш билан боғлиқ муаммолар
  • ижтимоий муносабатларни бошлаш ёки давом эттиришда қийинчиликлар
  • руҳий саломатлик ёки ўрганиш муаммолари хизматлари билан алоқалар
  • нейроривожланиш ҳолатлари (шу жумладан, ўрганишдаги нуқсонлар ва АДҲД) ёки руҳий саломатлик ҳолати тарихи[40][41].

АСД билан боғлиқ кўплаб белгилар мавжуд; уларнинг намоён бўлиши турли аутистик шахсларда турличадир[42][43].

Аутистик спектр бузилишининг умумий белгилари
  • кўз билан алоқа қилишдан қочиш
  • гўдаклик даврида нормадан камроқ товушлар чиқариш ёки умуман товуш чиқармаслик
  • қизиқишларни ифодалашда қийинчиликка дуч келиш
  • кўрсатилаётган обектга эътибор қаратмаслик
  • кечикувчи тил кўникмалари, масалан, тенгдошларига қараганда чекланганроқ сўз бойлиги ёки ўз хоҳишларини сўз билан ифодалашда қийинчиликлар
  • бошқа болалар ёки ҳамроҳларга қизиқишнинг камлиги, буюмларга кўпроқ эътибор қаратиш
  • икки томонлама ўйинларни ўйнашда қийинчиликларга дуч келиш (масалан, „ади-ку-ку“)
  • нарсаларнинг ҳидига, тузилишига, товушига, таъмига ёки ташқи кўринишига сезгирликнинг ошиши ёки ғайриоддий муносабатда бўлиш
  • одатдаги тартибларнинг ўзгаришига нисбатан тоқацизлик (масалан, боғчага бориб келиш йўлининг ўзгаришига)
  • ўйинчоқлардан такрорий, чекланган ёки бошқа ноодатий тарзда фойдаланиш
  • сўз ёки ибораларни уларнинг маъносидан қатъи назар такрорлаш (эхолалия)
  • такрорланувчи хатти-ҳаракатлар, стимлар
  • ўз-ўзига жароҳат етказиш

Бундан ташқари, аутизм ташхисли кишиларнинг кичик бир қисми, масалан, математикада, мусиқада ёки бадиий репродукцияда сезиларли қобилиятларни намоён қилиши мумкин, бу истисно ҳолларда савант синдроми деб аталади[44][45].

Ривожланиш курси

Аксарият ота-оналар аутизм белгиларининг бошланиши ҳаётнинг биринчи йилида пайдо бўлишини айтишади[46][47]. АСД ривожланишининг иккита мумкин бўлган курси мавжуд. Ривожланишнинг бир йўналиши табиатан босқичма-босқич бўлиб, унда ота-оналар ҳаётнинг дастлабки икки йилидаги ривожланиш ташвишлари ҳақида хабар беришади ва ташхис 3-4 ёшда қўйилиши мумкин. Ушбу курсдаги АСД нинг дастлабки белгиларидан баъзилари юзларга эътиборнинг пасайиши, исми билан чақирилганда аниқ жавоб бермаслик, кўрсатиш ёки ишора қилиш орқали қизиқишларни кўрсатмаслик ва кечикувчи хаёлий ўйинлар ўйнаш қобилиятларини ўз ичига олади[48]

Ривожланишнинг иккинчи йўналиши регрессия бошланишидан ёки кўникмаларни йўқотишдан олдин нормал ёки нормалга яқин ривожланиш билан тавсифланади. Ушбу курс доирасида регрессиянинг иккита модели мавжуд. Биринчи модел биринчи 15 ойликдан 3 ёшгача бўлган даврда содир бўлади[49][50]. Баъзилар регрессив аутизмни эрта бошланган, кейинчалик тан олинган аутизм деб ҳисоблайдилар. Тадқиқотчилар регрессив аутизм АСД нинг алоҳида тўплами эканлигини аниқлаш учун тадқиқотлар ўтказдилар. Йиллар давомида ушбу тадқиқотлар натижалари бир-бирига зид келди. Баъзи тадқиқотчиларнинг фикрича, ҳозирча эрта бошланган ва регрессив аутизм ўртасидаги аниқ биологик фарқни қўллаб-қувватлайдиган ҳеч қандай факт мавжуд эмас[51]. Яна бир намуна, болалик дисинтегратив бузилиши (бу ташхис энди АСДга киритилган) ҳаётнинг дастлабки 3-4 ёки ҳатто 9-йилигача нормал ривожланишдан кейинги регрессия билан тавсифланади[52].

Регрессив аутизм

Регрессив аутизмда бола одатий ривожланаётгандек кўринса-да, сўнгра нутқ ва ижтимоий кўникмалар йўқотила бошлайди, бу одатда 15 дан 30 ойгача бўлган даврда юзага келади ва бу болаларга кейинчалик АСД ташхиси қўйилади[51]. Аутизмли болаларда регрессияни тасвирлаш учун ишлатиладиган бошқа атамалар регрессияли аутизм, аутистик регрессия, муваффақияцизлик типидаги аутизм ва орттирилган аутистик синдромдир[53]. Регрессия учун стандарт таъриф йўқ[53] ва регрессиянинг тарқалиши ишлатилган таърифга қараб ўзгаради[54]. Баъзи болалар ҳам эрта кечикишлар ҳам кейинги регрессияни ўзида намоён қилади; ва бунда регрессияли ва регрессиясиз аутизм ўртасидаги оқ-қора фарқдан кўра хатти-ҳаракатлар хусусиятлари кўпроқ аҳамият касб эта бошлайди[54]. Ривожланишнинг бир неча оралиқ турлари мавжуд бўлиб, улар аутизмнинг на анъанавий эрта бошланиши, на регрессив тоифаларга тўғри келмайди, жумладан, эрта дефицитлар, ривожланишдаги муваффақияцизликлар, сезиларли пасайишлар ва аниқ йўқотишлар аралашмаси. Регрессиянинг нутқ имкониятларини тўла йўқотишни ўз ичига олувчи тури камроқ тарқалган; кенгроқ таърифланадиган бўлса, тил имкониятлари сақланиб қолган, лекин ижтимоий ўзаро таъсир сусайган ҳолатлар кўпроқ тарқалган[54].

Регрессия алоқа, ижтимоий, когнитив ва ўз-ўзига ёрдам кўникмаларини ўз ичига олган турли соҳаларда содир бўлиши мумкин; аммо энг кенг тарқалган регрессия тил имкониятларининг йўқолиши ҳисобланади[49][50]. Баъзи болалар тил ўрнига ижтимоий ривожланишни йўқотадилар; баъзилари иккаласини ҳам йўқотади[54]. Кўникмаларни йўқотиш жуда тез ҳам, жуда секин ҳам содир бўлиши мумкин ва ундан олдин кўникмаларнинг узоқ давом этиши мумкин эмас; Регрессия ижтимоий ўйиннинг камайиши ёки асабийликнинг кучайиши билан бирга содир бўлиши мумкин[53].Вақтинчалик орттирилган кўникмалар одатда оғзаки нутқдаги бир неча сўзларини ташкил қилади, шунингдек, баъзи бир оддий ижтимоий идрокни ўз ичига олиши мумкин[54].

Регрессиядан сўнг бола аутистик неврологик ривожланишнинг стандарт намунаси бўйича ривожланади. Регрессив аутизм атамаси типик неврологик ривожланишнинг тескарисидир; Бу, аслида, умуман неврологиянинг эмас, балки фақат шаклланиб улгурган қобилиятларнинг орқага қайтишидир. Аутистик неврологик ривожланиш регрессия билан боғлиқ эмаслиги одатий ҳолдир, ёшга мос келадиган аутизм белгилари бола туғилишиданоқ аниқ бўлади.

Регрессив аутизмнинг тўсатдан юзага чиқиб келиши ота-оналарни ҳайратда қолдиради ва безовта қилади, улар кўпинча бу ҳолатни эшитиш қобилиятининг йўқотилиши билан адаштиришади. Регрессияни атроф-муҳитнинг стресс омилларига боғлаш ташхисни кечиктиришга олиб келиши мумкин[55].

Дифференсиал натижалар

Ушбу икки ривожланиш курсига асосланган дифференссиал натижалар бўйича мунозаралар давом этмоқда. Баъзи тадқиқотлар шуни кўрсатадики, регрессия ёмонроқ натижалар билан боғлиқ, бошқалари икки ривожланиш курси ўртасида ҳеч қандай фарқ йўқлигини таъкидлайдилар[56]. Аутизмда тил имкониятлари билан боғлиқ қарама-қарши далиллар мавжуд бўлса-да, баъзи тадқиқотлар шуни кўрсатдики, 2,5 ёшдаги когнитив ва тил қобилиятлари 5 ёшдан кейинги тилни билиш ва унумлилик имкониятларини башорат қилишга ёрдам беради[57]. Умуман олганда, тадқиқотлар ривожланишда ижобий натижаларга эришишда эрта аралашув муҳимлигини таъкидлайди[58].

Ижтимоий ва мулоқот қобилиятлари

Аҳамиятли жиҳати шундаки, аутизм ташхисли одамларда ижтимоий нуқсонлар мавжуд ва кўпинча бошқаларга нисбатан сезги йўқ, буни кўп одамлар одатдагидек қабул қилишади.

Ижтимоий кўникмалардаги бузилишлар аутизм ташхисли одамлар учун кўплаб муаммоларни келтириб чиқаради. Ижтимоий кўникмаларнинг етишмаслиги дўстлик, ишқий муносабатлар, кундалик ҳаёт ва касбий муваффақият билан боғлиқ муаммоларга олиб келиши мумкин[59]. Катта ёшдаги аутистик одамларнинг натижаларини ўрганган бир тадқиқот шуни кўрсатдики, аутизм ташхисли одамларнинг турмуш қуриш эҳтимоли умумий аҳолига қараганда камроқ, аммо бу натижа ижтимоий кўникмалар ёки интеллектуал заифлик ёки бошқа сабабларга боғлиқ ёки боғлиқ эмаслиги етарлича исботланмаган[60].

2013-йилгача ижтимоий функсия ва мулоқотдаги нуқсонларга аутизмнинг иккита алоҳида симптом соҳаси сифатида қаралган[61]. утизм диагностикаси учун мавжуд ижтимоий алоқа соҳаси мезонлари учта ижтимоий кўникма бўйича муаммоларга эга бўлишни тақазо қилади. Булар: ижтимоий-эмоционал ўзаро муносабат, оғзаки бўлмаган мулоқот ҳамда муносабатларни ривожлантириш ва давом эттириш. Мулоқотдаги камчиликлар умумий эътибор ва ижтимоий ўзаро муносабат каби ижтимоий-эмоционал кўникмалар билан боғлиқ муаммолар туфайли юзага келади.

Ижтимоий-эмоционал ўзаро боғлиқликдаги бир қатор қийинчиликлар (индивиднинг ижтимоий ўзаро таъсирларда табиий равишда иштирок этиш қобилияти) мавжуд бўлиши мумкин. Аутистик одамларда қизиқишларни бўлишиш билан боғлиқ муаммолар учраши мумкин, масалан, кўплаб аутизмли болалар бошқалар билан ўйнашни ёки мулоқот қилишни афзал кўришмайди. Улар бошқа одамларнинг фикрлари ёки ҳис-туйғуларини тушунмаслиги ёки ҳис қилолмаслиги мумкин – бола тенгдошларига жуда яқин келиб туриб олиши(уларнинг шахсий майдонига кириши) уларни безовта қилиши мумкинлигини сезмайди. Улар, шунингдек, эътиборни жалб қилиш учун атипик хатти-ҳаракатларни амалга ошириши мумкин, масалан, бола суҳбатни бошлашдан олдин тенгдошларининг эътиборни жалб қилиш учун уларни туртиши мумкин[62]

АСД бўлган катта ёшдаги болалар ва катталар юз ва ҳис-туйғуларни аниқлаш тестларида аутистик бўлмаган одамларга қараганда ёмонроқ натижалар кўрсатадилар, бу улардагиодамнинг ҳис-туйғуларини аниқлаш қобилиятининг пастлиги билан боғлиқ бўлиши мумкин[63].

Аутизм ташхисли шахслар муносабатларни ривожлантириш, сақлаб қолиш ва тушуниш жиҳатидан камчиликларни, шунингдек, хатти-ҳаракатларни ижтимоий контекстга мослаштиришда қийинчиликларни бошдан кечирадилар[64]. АСД суҳбатни бошлашда қийинчилик ёки суҳбатни давом эттириш учун тингловчининг манфаатларини ҳисобга олмаслик каби прагматик мулоқот қобилиятларидаги бузилишларни кўрсатади[62] Мулоқотда фақат битта мавзуга эътибор қаратиш хусусияти монотропизм тушунчаси сифатида таниш ва уни „туннелда кўриш“ тушунчаси билан қиёслаш мумкин. Аутизм ташхисли одамлар учун маълум бир мавзуга кучли қизиқиш билдириш, ким билан гаплашаётганидан қатъи назар ўзларининг қизиқишлари ҳақида монологларда гапиришлари одатий ҳолдир[65]. Ўз хаёллари билан бандлик ёки бошқаларга нисбатан бефарқлик каби кўриниши мумкин бўлган ҳолат бошқа одамларнинг ўз шахсиятлари, нуқтаи назарлари ва қизиқишларига эга эканлигини тан олиш ёки эслаш учун курашдан келиб чиқади[66][67]. Прагматик мулоқот қобилиятларининг яна бир фарқи шундаки, аутизм ташхисли одамлар турли хил ижтимоий шароитларда овоз баландлигини назорат қилиш заруратини тан олмасликлари мумкин – масалан, улар кутубхоналарда ёки кинотеатрларда баланд овозда гапиришлари мумкин[68].

Аутистик одамлар атипик оғзаки бўлмаган хатти-ҳаракатларни намоён қиладилар ёки оғзаки бўлмаган мулоқотда қийинчиликларга дуч келишади. Улар камдан-кам ҳолларда кўз билан алоқа қиладилар – аутистик бола исм билан чақирилганда кўз билан алоқа қилмаслиги ёки кузатувчи билан кўз контактиданн қочиши мумкин. Ваҳима синдромида (анхиэтй дисордер) ҳам кўзга қарашдан нафратланиш ҳолати кузатилиши мумкин, аммо аутистик болаларда ёмон кўз контакти уятчанлик ёки ташвиш туфайли эмас; уларда кўз контакти миқдори „табиий“ равишда кам. Аутистик одамлар кўпинча бошқаларнинг юз ифодаларидан ҳис-туйғуларни қандай аниқлашни билишмайди, шу боисдан улар мавжуд вазиятга улар мос келадиган юз ифодалари билан жавоб қайтара олмасликлари мумкин. Улар ҳис-туйғуларнинг нозик ифодаларини тан олишда ва турли хил ҳис-туйғулар суҳбат учун нимани англатишини аниқлашда қийинчиликларга дуч келишлари мумкин[65][69]. Темпл Грандин, аутизм ҳаракати билан шуғулланадиган аутистик аёл, нейротипиклар ёки типик неврологик ривожланишли бўлган одамларнинг ижтимоий алоқасини тушуна олмаслиги ортидан ўзини „Марсдаги антрополог каби“ ҳис қилишини таърифлайди[70]. Шунингдек, улар тана тилини ёки кўз билан алоқа қилиш ва юз ифодалари каби ижтимоий сигналларни қабул қилмасликлари мумкин. Улар суҳбат ёки босма вазиятларнинг контексти ва субтекстини тушунишда ва мазмуни ҳақида хулоса чиқаришда қийналадилар. Бу шунингдек, ижтимоий онгнинг етишмаслиги ва атипик тил ифодасига олиб келади[66]. Аутизм спектридаги ва нейротипик одамлар ўртасида юз ифодалари қандай фарқ қилиши аниқ эмас[71]. Бундан ташқари, аутизмли болаларнинг камида ярми ғайриоддий просодияга эга[68].

Аутистик одамлар оғзаки мулоқотда ҳам қийинчиликларга дуч келишлари кузатилади. Мулоқотдаги фарқлар ҳаётнинг биринчи йилидан бошлаб пайдо бўлиши мумкин ва улар товуш чиқаришнинг (бабблинг) кечикиши, ғайриоддий имо-ишоралар, сезгирликнинг пасайиши кабиларни ўз ичига олиши мумкин. Аутистик болалар савол бериш ва тажриба алмашишдан кўра товушларни такрорлашни маъқул кўрадилар (эхолалия)[72]. Умумий эътибор (жоинт аттентион) функсионал нутқ учун зарур бўлиб туйилади ва умумий эътиборнинг етишмаслиги чақалоқларда АСД элементларини кучайтиради[55]. Мисол учун, улар сиз қўл билан кўрсатаётган нарса ўрнига ишора қилувчи қўлга қарашлари мумкин[72][73] ва улар фикр билдириш ёки тажриба алмашиш учун обектларга ишора қилолмайдилар[55]. Аутистик болалар хаёлий ўйин ва тилда белгиларни ривожлантиришда қийинчиликларга дуч келиши мумкин[72]. Баъзи аутистик лингвистик хатти-ҳаракатлар такрорланувчи нутқ ёки суҳбатдаги чекланган қизиқишларни ўз ичига олади. Мисол учун, бола сўзларни такрорлаши ёки ҳар доим бир мавзу ҳақида гапиришни талаб қилиши мумкин[62]. Эхолалия аутистик одамларда ҳам бўлиши мумкин, масалан, жавоб бериш ўрнига сўровни такрорлаш орқали саволга жавоб бериш[65]. Кўпгина аутизмли болалар тил кўникмаларини нотекис сур’атда эгаллайдилар, улар мулоқотнинг баъзи жиҳатларини осонгина эгаллайдилар, бошқалари эса ҳеч қачон тўлиқ ривожланмайди[65]. Баъзи ҳолларда аутистик одамлар бутун ҳаёти давомида бутунлай новербал бўлиб қоладилар. CДC маълумотларига кўра, аутизм ташхисли болаларнинг тахминан 40 фоизи умуман гапирмайди, аммо саводхонлик даражаси ва оғзаки бўлмаган мулоқот қобилиятлари сақланиб қолади[74].

Чекланган ва такрорланадиган хатти-ҳаракатлар

Слеэпинг бой бесиде а дозен ор со тойс аррангед ин а лине
Ўйинчоқларини кетма-кет жойлаштириб ўйнаган ёш аутизм ташхисли бола

АСД кўплаб хусусиятларни ўз ичига олади. Бунга ижтимоий ва ўрганиш кўникмаларининг секин ривожланишидан тортиб, бошқа одамлар билан алоқа ўрнатишдаги қийинчиликларгача мисол келтириш мумкин. Кишиларда ташвиш ёки руҳий тушкунлик туфайли алоқаларни ўрнатишда муаммолар юзага келади, бу ҳолатни аутистик одамлар кўпроқ бошдан кечиришади ва натижада ўзларини изоляция қилишади[75].

Бошқа хулқ-атвор хусусиятларига ҳис-туйғуларга ғайритабиий муносабат билдириш, жумладан, кўринишлар, товушлар, тегиниш, таъм ва ҳид, изчил нутқ ритмини сақлаш муаммолари киради. Охирги муаммо аутистик шахснинг ижтимоий кўникмаларига таъсир қилади, бу эса уларни суҳбатдошлари томонидан тушунишда муаммоларга олиб келади. Аутистик одамлар томонидан намоён бўладиган хулқ-атвор хусусиятлари одатда ривожланиш, тил ва ижтимоий компетенцияга таъсир қилади.

Аутизм спектрининг иккинчи асосий элементи чекланган ва такрорланадиган хатти-ҳаракатлар, фаолият ёки қизиқишлар жамланмасидир. ДСМ-5 ёки ДСМ-5-ТР бўйича АСД ташхисини қўйиш учун одам қуйидаги хатти-ҳаракатлар хусусиятларининг камида иккитасига эга бўлиши керак:[76]

  • Такрорий хатти-ҳаракатлар – тебраниш, қўлларни қоқиш, бармоқларни силкитиш, бошни уриш ёки иборалар ватовушларни такрорлаш кби такрорланадиган хатти-ҳаракатлар[62]. Бундай хатти-ҳаракатлар доимий равишда ёки фақат бола стрессда, ташвишланганда ёки хафа бўлганда пайдо бўлиши мумкин.
  • Ўзгаришларга қаршилик – муайян озиқ-овқатларни маълум бир тартибда истеъмол қилиш ёки ҳар куни мактабга бир хил йўлни босиб ўтиб бориб келиш каби тартибларга қатъий риоя қилиш[62]. Кун тартибида бирон бир ўзгариш ёки бузилиш бўлса, бу болани қўзғатиб юбориши мумкин.
  • Чекланган қизиқишлар – муайян фаолиятга, мавзуга ёки севимли машғулотларига ҳаддан ташқари қизиқиш ва бутун эътиборини унга бағишлаш. Мисол учун, ёш аутизм ташхисли болалар айланадиган нарсаларга эътибор беришлари ва бунда бошқа нарсаларни эътибордан қочиришлари мумкин. Каттароқ ёшдаги аутистик болалар об-ҳаво ёки спорт каби бир мавзу ҳақида ҳамма нарсани ўрганишга ҳаракат қилишлари ва бу ҳақда доимий равишда гапириб юришлари мумкин[62].
  • Сенсор реактивлик – маълум бир товуш ёки ишорага салбий муносабатда бўлиш, ёруғлик ёки ҳаракатлардан ҳайратланиш, оғриқ ёки куйишга аниқ бефарқлик каби ғайриоддий реакция.

Аутистик шахслар такрорланувчи ёки чекланган хатти-ҳаракатларнинг кўплаб шаклларини ўзларида намоён қилишлари мумкин, уларни такрорий хатти-ҳаракатлар шкаласи (РБС-Р) қуйидагича таснифлайди[77].

  • Стереотипли хатти-ҳаракатлар: такрорий ҳаракатлар, масалан, қўлларни силкитиш, бошни силкитиш ёки танани силкитиш.
  • Бир хиллик: ўзгаришларга қаршилик; масалан, мебелни жойидан бошқа ерга кўчирмасликни талаб қилиш ёки уни бузишни рад этиш.
  • Ритуалистик хатти-ҳаракатлар: ўзгармас меню ёки кийиниш услуби каби кундалик фаолиятнинг ўзгармас намунаси[77].
  • Чекланган қизиқишлар: Бир теледастур, ўйинчоқ ёки ўйин билан машғул бўлиш каби мавзу ёки диққат интенсивлигида ғайритабиий бўлган қизиқишлар ёки фиксациялар.
  • Ўз-ўзини шикастлаш: кўзни ишқалаш, терини шилиш, қўлни тишлаш ва бош билан уриш каби хатти-ҳаракатлар[55].

Ўз-ўзини шикастлаш

Ўз-ўзига шикаст етказиш хатти-ҳаракатлари (СИБ) аутизм ташхисли одамлар орасида кенг тарқалган бўлиб, улар бошни уриш, ўз-ўзини тишлаш ва соч юлишдан иборат бўлиши мумкин[78]. Ушбу хатти-ҳаракатларнинг баъзилари жиддий шикастланиш ёки ўлимга олиб келиши мумкин[78]. Ривожланишда кечикиш бўлган болаларда, шу жумладан, аутизмли одамларда ўз-ўзига зарар етказиш хатти-ҳаракатларининг сабаблари ҳақида қуйидаги назариялар мавжуд [79]

  • Ўз-ўзига зарар етказиш хатти-ҳаракатларининг частотаси ва/ёки давом этишига атроф-муҳит омиллари таъсир кўрсатиши мумкин (масалан, ўз-ўзига зарар етказиш хатти-ҳаракатларини тўхтатиш эвазига мукофот берилиши). Бироқ бу назария аутизм ташхисли ёш болаларга тааллуқли эмас. Хатти-ҳаракатни кучайтирувчи атроф-муҳит омилларини йўқ қилиш ёки ўзгартириш орқали ўз-ўзига шикаст етказиш частотасини камайтириш мумкинлиги ҳақида баъзи далиллар мавжуд[79].
  • Ўз-ўзига шикаст етказишнинг юқори кўрсаткичлари аутизм ташхисли ижтимоий изоляция қилинган одамларда ҳам қайд этилган. Тадқиқотлар шуни кўрсатдики, социализация кўникмалари аутизмли одамлар учун ўз-ўзига зарар етказиш билан боғлиқ омиллардир[80].
  • Ўз-ўзидан шикастланиш сурункали оғриқ ёки оғриқни келтириб чиқарадиган бошқа соғлиқ муаммолари мавжуд бўлганда оғриқни ҳис қилишни модуляция қилиш учун жавоб бўлиши мумкин[79].
  • Базал ганглиянинг ғайритабиий уланиши ўз-ўзига зарар етказишга мойил бўлиши мумкин[79].

Бошқа хусусиятлар

Баъзи аутистик одамлар ғайриоддий қобилиятларни намоён этадилар, масалан, арзимас нарсаларни ёдлашдан тортиб аутистик олимларнинг ноёб истеъдодларигача[81]. Бир тадқиқотда аутизм ташхисли одамлар умумий аҳолига нисбатан идрок ва эътиборнинг юқори кўникмаларини қандай намоён этиши тасвирланган[82]. Сезги анормалликлари аутизм ташхисли одамларнинг 90 % дан ортиғида кузатилади ва баъзилари томонидан асосий хусусият деб ҳисобланади[28] Тахминан 60-80 % аутизм ташхисли одамларда заиф мушак тонуси, нотўғри мотор режалаштириш ва оёқ учида юриш юриш каби характерли белгилар мавжуд;[28][83] ҳаракатни мувофиқлаштиришдаги нуқсонлар АСД бўйлаб кенг тарқалган [84]. Ноодатий овқатланиш хулқ-атвори АСД даги болаларнинг тахминан тўртдан уч қисмида кузатилади. Овқатланиш ёки маълум бир овқат туридан бош тортиш аутизм ташхисли одамлар билан тез-тез кузатилиб туради[85].

Аутизм ташхисли одамларда гендер дисфорияси тез-тез кузатилади деган тахминий далиллар мавжуд[86][87]. Бундан ташқари, 2021-йилда 16-90 ёшлилар ўртасида ўтказилган аноним онлайн сўровнома натижалари шуни кўрсатдики, аутизм ташхисли эркаклар бисексуал бўлиши, аутистик аёллар эса гомосексуал бўлиш эҳтимоли кўпроқ[88].

Ошқозон-ичак тракти билан боғлиқ муаммолар аутистик кишиларда энг кўп учрайдиган касалликлардан биридир[89]. Булар кўпроқ ижтимоий бузилишлар, асабийлик, хатти-ҳаракатлар ва уйқу муаммолари, тил бузилиши ва кайфият ўзгариши билан боғлиқ[89][90].

Аутизм ташхисли болаларнинг ота-оналарида стресс даражаси юқори[73]. АСД даги болаларнинг ака-ука ва опа-сингиллари нейротипик болаларнинг ака-укаларига қараганда кўпроқ ҳайратга тушадилар ва улар билан камроқ жанжаллашадилар. Ака-ука муносабатларининг ушбу жиҳатлари Даун синдроми бўлган болаларнинг ака-укаларига ўхшаб кетади. Бироқ улар Даун синдроми бўлган болаларнинг ака-укаларига қараганда сустроқ яқинлик даражасини намоён этдилар; аутизм ташхисли одамларнинг ака-ука ва опа-сингиллари катталар каби „салбий фаровонлик“ (негативе wелл-беинг) ва ёмон ака-ука муносабатларига эгалар[91].

Спектр бузилишининг сабаблари

Классик аутизм мезонларида триада сифатида тавсифланган аутизм белгиларининг ижтимоий ва ижтимоий бўлмаган таркибий қисмлари учун генетик, когнитив ва неврологик даражада умумий сабаблар борлиги узоқ вақтдан бери тахмин қилинган[92]. АСД учун ягона сабабнинг мавжудлиги эҳтимолдан йироқ бўлса-да[93], тадқиқот адабиётида аниқланган кўплаб хавф омиллари унинг ривожланишига ва юзага чиқишига ҳисса қўшиши мумкин. Бу хавф омилларига генетика, пренатал ва перинатал омиллар, нейроанатомик аномалиялар ва атроф-муҳит омиллари киради. Умумий хавф омилларини аниқлаш мумкин, аммо аниқ омилларни аниқлаш анча қийин. Билимларнинг ҳозирги ҳолатини ҳисобга олган ҳолда, башорат фақат глобал характерга эга бўлиши мумкин ва шунинг учун умумий белгилардан фойдаланишни талаб қилади[94].

Биологик кичик гуруҳлар

Сабабларини ўрганишга аутизмли популяциядаги биологик жиҳатдан аҳамиятли кичик гуруҳларни аниқлашнинг имкони йўқлиги[95] ва психиатрия, психология, неврология ва педиатрия фанлари ўртасидаги анъанавий чегаралар тўсқинлик қилди[96]. фМРИ ва диффузия тензор тасвири каби янги технологиялар аутизмнинг кейинги нейрогенетик тадқиқотларига ёрдам бериш учун мия сканерлашда кўриш мумкин бўлган биологик аҳамиятга эга фенотипларни (кузатиш мумкин бўлган хусусиятларни) аниқлашга ёрдам беради[97]. Аутизмни генетика ва хулқ-атвордан фойдаланган ҳолда таснифлаш ғояси ҳам таклиф қилинган[98].

Генетика

Юзлаб турли генлар аутизмнинг ривожланишига мойил бўлиб[99], уларнинг аксарияти мия тузилишини худди шундай ўзгартиради.

Аутизм кучли генетик асосга эга. Шундай бўлсада, АСД кўпроқ таъсирга эга бўлган ноёб мутациялар ёки умумий генетик вариантларнинг кўп генли ўзаро таъсири билан изоҳланадими, бу ҳали аниқ эмас[100][101]. Мураккаблик кўп генлар, атроф-муҳит ва эпигенетик омиллар ўртасидаги ўзаро таъсир туфайли юзага келади, улар ДНК кетма-кетлигини ўзгартирмайди, лекин ирсий ва ген экспрессиясига таъсир қилади[38]. Кўпгина генлар аутизм ташхисли шахслар ва уларнинг ота-оналари геномларини кетма-кетлаштириш орқали боғланган[102]. Бироқ аутизм хавфини оширадиган мутацияларнинг аксарияти аниқланмаган. Одатда, аутизмни Мендел (битта ген) мутацияси ёки битта хромосома аномалияси билан боғлаб бўлмайди ва АСД билан боғлиқ генетик синдромларнинг ҳеч бири АСД га олиб келиши асосланмаган[100]. 2018-йил ҳолатига кўра АСД хавфининг 74 %дан 93 %гача ирсий эканлиги аниқланди[76]. Бир оиланинг катта фарзандига аутизм ташхиси қўйилса, кейинги фарзандларнинг 2–8 %ида ҳам шундай ҳолат кузатилиши мумкин[76]. Агар аутизм ташхисли болалардан бири эгизак бўлса, ҳолат уларнинг иккинчисига 36–95 %гача таъсир қилади. Агар улар биродар эгизаклар (фратернал тwинс) бўлса, иккинчисига фақат 31 %гача таъсир қилади. Демак, аутизм ҳолатларининг катта қисми юқори даражада ирсий бўлган, аммо мерос бўлмаган генетик сабабларга боғлиқ бўлиши мумкин: яъни аутизмни келтириб чиқарадиган мутация ота-она геномида мавжуд эмас[103].

2018-йилдан бошлаб генетик хавф омилларини тушуниш бир нечта аллелларга эътибор қаратишдан АСД нинг генетик иштироки, эҳтимол, кўп сонли вариантларга қараб диффуз эканлигини тушунишга ўтди, уларнинг баъзилари кенг тарқалган ва кичик таъсирга ҳамда баъзилари кам учрайди ва катта таъсирга эга. Катта эффектли нодир вариантлар билан бузилган энг кенг тарқалган ген CҲД8 бўлиб чиқди, аммо аутизм ташхисли одамларнинг 0,5 % дан камроғида бундай мутация мавжуд. CҲД8 гени ҳомилалик ривожланиш жараёнида муҳим бўлган хроматин регулятори ферменти бўлган ДНКни боғлайдиган хромодомаин ҳеликазаси протеин 8 ни кодлайди, CҲД8 АТПга боғлиқ ферментдир[104][105][106]. Протеин таркибида АТП нинг АДП га гидролизланиши учун мас’ул бўлган Снф2 ҳеликаз домени мавжуд. CҲД8 нуклеосомалар ўрнини ўзгартириш орқали хроматин структурасини қайта қуриш орқали транскрипсия репрессори вазифасини бажарадиган ДНК ҳеликазини кодлайди. CҲД8 Wнт сигналини салбий тартибга солади. Wнт сигнализацияси умуртқали ҳайвонларнинг эрта ривожланиши ва морфогенезида муҳим аҳамиятга эга. Тахминларга кўра, CҲД8, шунингдек, Ҳ1 боғловчи гистонини жалб қилади ва б-катенин ва п53 мақсадли генларини репрессияга олиб келади. CҲД8 нинг аҳамиятини CҲД8-нокаут сичқонлари 5,5 эмбрион кундан кейин кенг тарқалган п53 туфайли апоптоз туфайли нобуд бўлган тадқиқотларда кузатилиши мумкин. Баъзи тадқиқотлар аутизм спектри бузилишида (АСД) CҲД8 ролини аниқлади. CҲД8 ифодаси инсоннинг ўрта ҳомилалик ривожланишида сезиларли даражада ошади[104]. Хроматинни қайта қуриш фаолияти ва унинг транскрипсия регуляторлари билан ўзаро таъсири АСД этиологиясида муҳим рол ўйнашини кўрсатди[105]. Ривожланаётган сутемизувчилар миясида АСД хавфи генлари билан боғлиқ бўлган CҲД8 мақсадли ҳудудлари сақланиб қолган[107]. Инсон нерв ҳужайраларида CҲД8 нинг ишдан чиқиши CҲД8 томонидан нишонга олинган АСД хавфи генларининг дисрегуляциясига олиб келади[108].

Баъзи АСД аниқ генетик касалликлар билан боғлиқ, масалан, мўрт Х синдроми; аммо аутистик одамларнинг атиги 2 % га яқинида мўрт Х мавжуд[76]. Эволюцион психиатрия гипотезаларига кўра, бу генлар инсон ихтироси, ақл-заковати ёки тизимлаштириш билан боғлиқлиги сабабли сақланиб қолади[109][110].

Ҳозирги мавжуд тадқиқотлар шуни кўрсатадики, АСДга сезувчанликни оширадиган генлар ҳужайра эҳтиёжларига, нейрон ҳужайраларининг фаоллигига ва ёпишишига, синапс шаклланишига ва қайта тузилишига жавобан нейрон ҳужайраларида оқсил синтезини бошқарадиган ва инҳибитив нейротрансмиттер мувозанатини қўзғатувчи генлардир. Ушбу генларнинг баъзилари асаб тизимидаги асосий инҳибитив нейротрансмиттер бўлган ГАБА нейротрансмиттерини ишлаб чиқаришни модуляция қилишлари маълум. Ушбу ГАБА билан боғлиқ генлар АСД миясида кам ифодаланган. Бошқа томондан, миядаги глиал ва иммун ҳужайраларининг ифодасини назорат қилувчи генлар, масалан, астроситлар ва микроглиялар, ҳаддан ташқари ифодаланган, бу эса ўлимдан кейинги АСД мияларида топилган глиал ва иммун ҳужайралар сонининг кўпайиши билан боғлиқ. АСД патофизиологиясида текширилаётган баъзи генлар ҳужайра ўсиши ва омон қолишини қўллаб-қувватлайдиган мТОР сигнализация йўлига таъсир қиладиган генлардир[111].

Бу генетик вариантларнинг барчаси аутистик спектрнинг ривожланишига ёрдам беради; аммо улар ривожланиш учун ҳал қилувчи омиллар эканлигига кафолат бўлмайди[112].

Эрта ривожланиш даври

Аутизм учун эҳтимолли бўлган хавф омиллари сифатида бир нечта пренатал ва перинатал асоратлар ҳақида хабар берилган. Ушбу хавф омиллари орасида онанинг ҳомиладорлик қандли диабети, онанинг ва отанинг ёши 30 дан ошганлиги, биринчи триместрдан кейин қон кетиши, ҳомиладорлик пайтида турли дори-дармонларни қўллаш (масалан, валпроат) ва амниотик суюқликдаги мекониум киради. Ушбу омилларнинг аутизмга алоқаси бўйича тадқиқотлар якуний хулоса бермаган бўлсада, уларнинг ҳар бири аутизм ташхисли болаларда аутизми бўлмаган ака-укалари ва бошқа одатдагидай ривожланаётган ёшларга қараганда кўпроқ аниқланган[113]. Пренатал фазадаги бирон бир омил аутизм хавфига таъсир қиладими ёки йўқлиги номаълум бўлсада[114], ҳомиладорлик давридаги асоратлар хавф туғдириши мумкин[114].

Эрта ривожланиш даврида ҳомиладор аёл организмида Д витамини даражасининг пастлиги аутизм учун хавф омили сифатида фараз қилинган[115].

Шунингдек, регрессив аутизмнинг айрим турлари аутоиммум асосга эга ёки йўқлигини текшириш учун тадқиқотлар олиб борилмоқда[51].

Ҳомиладорлик даврида онанинг овқатланиши ва юзага келиши мумкин бўлган яллиғланиш жараёнлари ҳомиланинг нейро ривожланишига таъсир қилади. Интраутерин ўсишнинг чекланиши ҳам ўз вақтида, ҳам муддатидан аввал туғилган чақалоқларда АСД билан боғлиқ[116]. Онанинг яллиғланиш ва аутоиммум касалликлари ҳомила тўқималарига зарар етказиши, генетик муаммоларни кучайтириши ёки асаб тизимига зарар этказиши мумкин[117].

Ҳомиладорлик пайтида ҳавонинг ифлосланиши, айниқса оғир металлар ва заррачалар билан, аутизм хавфини ошириши мумкин[118][119]. Аутизмнинг ривожланишига ҳисса қўшадиган ёки кучайтирадиган далилларсиз даъво қилинган атроф-муҳит омилларига баъзи озиқ-овқатлар, юқумли касалликлар, эритувчилар, ПCБлар, фталатлар ва пластик маҳсулотларда ишлатиладиган феноллар, пестицидлар, бромли оловни тўхтатувчи моддалар, спиртли ичимликлар, чекиш, ноқонуний гиёҳванд моддалар, ваксиналар[120] ва пренатал стресс киради. Баъзилари, масалан, ММР ваксинаси бутунлай рад этилган[121][122][123][124].

Тасдиқланмаган ваксина гипотезаси

Ота-оналар илк маротаба фарзандларида аутизм белгиларини мунтазам эмлаш даврида пайқашлари мумкин. Бу ваксинани „ортиқча юклаш“, ваксинани сақловчи восита ёки ММР ваксинасини аутизмга сабаб бўлганликда айбловчи қўллаб-қувватланмайдиган назарияларнинг юзага чиқишига олиб келди[125]. 1998-йилда Эндрю Уэйкфилд ММР ваксинаси аутизмга олиб келиши мумкинлигини кўрсатадиган сохта, суд ишларини молиялаштирган тадқиқот олиб борди[126][127][128][129][130]. Ушбу фараз аутизм ММР ваксинасининг ўзи ёки ваксина консерванти бўлган тимеросал туфайли мия шикастланишидан келиб чиқади деб тахмин қилди[131]. Ҳеч қандай ишончли илмий далиллар бу даъволарни қўллаб-қувватламайди, улар биологик жиҳатдан асоссиздир[125] ва қўшимча далиллар уларни рад этишда давом этмоқда, жумладан, аутизм даражаси болалик давридаги ваксиналардан тимеросалнинг йўқ қилинишига қарамай, мунтазам кўтарилишда давом этмоқда[132]. 2014-йилги мета-таҳлил бутун дунё бўйлаб 1,25 миллион болани қамраб олган аутизм ва эмлашлар бўйича ўнта йирик тадқиқотни ўрганиб чиқди; Унга кўра, ҳеч қачон тимеросални ўз ичига олмаган ММР ваксинаси[133] ҳам, бошқа ваксина компонентлари тимеросал ёки симоб ҳам АСДнинг ривожланишига олиб келмайди деган хулосага келинди[134]. Шунга қарамай, ота-оналарнинг нотўғри ташвиши болаларни эмлаш даражасининг пасайишига, баъзи мамлакатларда илгари назорат қилинадиган болалар касалликларининг авж олишига ва бир нечта болаларнинг олдини олиш мумкин бўлган ўлимга олиб келди[135][136].

Этиологик фаразлар

Маълум сабаблар (генетик ва атроф-муҳит таъсири) ва топилмалар (нейробиологик ва соматик) интеграциялаштирилган ҳолда аутизм қандай ва нима сабабдан ривожланишини тушунтиришга ҳаракат қиладиган бир нечта назариялар тақдим этилган. Уларнинг айримлари аутизмни келтириб чиқарадиган ўзаро таъсир қилувчи учта асосий хусусиятни (аутистик шахсият, когнитив компенсация, невропатологик юк) таклиф қиладиган ва амалда қўллайдиган Патогенетик триада[137] ва идрок, эътибор, хотира ва ҳиссиётнинг кучайишига олиб келадиган гиперфаол нейробиология орқали аутизмни тушунтирувчи Интенсе Wорлд Тҳеорй[138] сингари кенгроқдир. Аутизм нейробиологияси ва фенотипининг фақат алоҳида қисмларини тушунтирадиган оддийроқ фаразлар, масалан, ақлий ноетуклик (онг назарияси учун қобилиятнинг пасайиши), заиф марказий когерентлик назарияси ёки экстремал эркак мияси ва эмпатияни тизимлаштириш назарияси кабилар ҳам мавжуд.

Эволюцион гипотезалар

Аутизм ва унга алоқадор генларнинг эволюцион афзалликларини ўрганувчи тадқиқотлар шуни кўрсатдики, аутизм ташхисли одамлар инсоният ривожланиши жараёнида „технологик соҳаларда ва табиий тизимларни тушунишда ўзига хос рол ўйнаган“[139][140].

2011-йилда Эволюцион психология журналида чоп этилган мақолада аутистик хусусиятлар, шу жумладан, фазовий интеллект, консентрация ва хотира билан боғлиқ ғайритабиий қобилиятлар табиий равишда танлаб олинган бўлиши мумкинлиги, яъни кўпроқ (тўлиқ бўлмасада) яккалик муҳитда ўз-ўзига етарли озиқ-овқат излашга имкон беришини ифодаловчи „Якка ўлжа овловчи гипотезаси“ таклиф қилинди[141][142][143]. 2016-йилги мақола Аспергер синдромини „муқобил про-ижтимоий мослашиш стратегияси“ сифатида кўриб чиқади, бу кичик миқёсдаги овчиларни йиғиш контекстида „ҳамкорлик ахлоқи“ нинг пайдо бўлиши натижасида ривожланган бўлиши мумкин[144].

Баъзи кўп тармоқли тадқиқотлар шуни кўрсатадики, сўнгги инсон эволюцияси сўнгги одамлар популяцияларида, шу жумладан, аутизмда бир қатор тиббий ҳолатларнинг кучайишида ҳаракатлантирувчи куч бўлиб хизмат қилиши мумкин. Эволюцион тиббиётда ўтказилган бир қанча тадқиқотлар шуни кўрсатадики, биологик эволюция маданий эволюциядан ошиб кетганда патогенлар билан алоқанинг йўқлиги ва бир вақтлар аждодлар популяцияларига салбий таъсир кўрсатадиган салбий атроф-муҳит шароитлари туфайли тана дисфунксияси билан боғлиқ касалликлар тарқалади. Табиий танланиш, биринчи навбатда, саломатлик ва узоқ вақт умр кўришдан кўра кўпайишни биринчи даражали деб ҳисоблаганлиги сабабли маълум зарарли шароитларга мослашиш учун бу туртки йўқлиги авлод популяцияларида генларнинг ўзини ҳаддан ташқари ифода этиш тенденциясини келтириб чиқаради, бу эса руҳий касалликлардан тортиб, бошқа кўплаб аутоиммум касалликларни келтириб чиқариши эҳтимолдан ҳоли эмас[145].

Патофизиология

Аутизм белгилари миянинг турли тизимларидаги камолотга боғлиқ ўзгаришлар натижасида юзага келади[146]. Аутизмнинг қандай пайдо бўлиши яхши тушунилмаган ва тушунтирилмаган. Унинг механизмини иккита соҳага бўлиш мумкин: аутизм билан боғлиқ мия тузилмалари ва жараёнларининг патофизиологияси ва мия тузилмалари ва хатти-ҳаракатлари ўртасидаги нейропсикологик алоқалар[146]. Хулқ-атвор бир нечта патофизиологияга эга[147].

Ичак-мия ўқи анормалликлари ҳақида далиллар мавжуд[89][90][148]. 2015-йилда ўтказилган текширув иммун, ошқозон-ичак яллиғланиши, автоном нерв тизимининг нотўғри ишлаши, ичак флорасининг ўзгариши ва озиқ-овқат метаболитлари мия нейроинфламацияси ва дисфункциясига олиб келиши мумкинлиги назариясини таклиф қилди[90]. 2016-йилги таҳлил натижаларига кўра, ичак асаб тизимининг анормалликлари аутизм каби неврологик касалликларда рол ўйнаши мумкин. Нейрон алоқалари ва иммунитет тизими ичакда пайдо бўлган касалликларнинг мияга тарқалишига имкон берадиган йўлдир[148].

Бир нечта далилларда аутизмнинг сабаби сифатида синаптик дисфункция кўрсатилади. Баъзи ноёб мутациялар ҳужайра ёпишиши билан боғлиқ бўлган синаптик йўлларни бузиш орқали аутизмга олиб келиши мумкин[149]. Аутизм хавфи билан боғлиқ барча маълум тератогенлар (туғилиш нуқсонларини келтириб чиқарадиган агентлар) консепциядан кейинги дастлабки саккиз ҳафта ичида таъсир қилади ва бу аутизмнинг бошланиши ёки кейинчалик таъсирланиши эҳтимолини истисно қилмаса ҳам, аутизмнинг жуда эрта ривожланиш даврида пайдо бўлиши ҳақида кучли далиллари мавжуд[150].

Умуман олганда, нейроанатомик тадқиқотлар аутизмнинг баъзи соҳаларда мия кенгайиши ва бошқаларда қисқаришнинг комбинациясини ўз ичига олиши мумкинлиги ҳақидаги консепсияни қўллаб-қувватлайди[151]. Баъзи тадқиқотлар аутизмда миянинг умумий кенгайиши ҳақида хабар берган бўлса, бошқалари миянинг бир нечта соҳаларида, жумладан, фронтал лоб, ойна нейрон тизими, лимбик тизим, темпорал лоб ва корпус каллосумида анормалликларни кўрсатади[152][153].

Функсионал нейроимагинг тадқиқотларига кўра, онг назарияси ва юз ҳиссиётларига жавоб бериш вазифаларини бажараётганда аутизм спектридаги медиан одам миянинг бирламчи ва иккиламчи соматосенсор кортексларида тўғри танланган назорат популяциясининг медиан аъзосига қараганда камроқ фаоллашади. Ушбу топилма аутизм ташхисини олган одамларнинг мияси минтақаларида кортикал қалинлик ва кулранг моддалар ҳажмининг ғайритабиий нақшларини кўрсатадиган тадқиқотлар натижаларига айни мос тўғри келади[154].

Нейропатология

Қуйида маълум бир одамда АСД нинг юзага келишига ҳисса қўшадиган ўзига хос генетик ўзгариш ёки мутациядан қатъи назар, молекуляр ва ҳужайра даражасида АСД ташхисли одамнинг миясидаги баъзи характерли топилмалар келтирилган:

  • Бир-бирига зичроқ тўпланган кичикроқ нейронларга эга лимбик тизим. Лимбик тизим инсон миясида ҳис-туйғулар ва хотиранинг асосий маркази эканлигини ҳисобга олсак, бу кузатув АСДдаги ижтимоий бузилишларни тушунтириши мумкин[111].
  • Серебеллумдаги камроқ ва кичикроқ Пуркинже нейронлари. Янги тадқиқотлар серебеллумнинг ҳиссий ишлов бериш ва тилдаги ролини кўрсатади[111].
  • Мия ярим кортексида астроситлар ва микроглиялар сонининг кўпайиши. Бу ҳужайралар нейронларга метаболик ва функционал ёрдам беради ва мос равишда асаб тизимида иммунитет ҳужайралари сифатида ишлайди[111].
  • Эрта болалик даврида мия ҳажмининг ошиши АСД ташхислиларнинг 15-20 фоизида макросефалияга олиб келади. Бироқ мия ҳажми ўрта болалик даврида нормаллашади. Мия ҳажмининг бу ўзгариши АСД миясида бир хил эмас, баъзи қисмлари, масалан, фронтал ва темпорал лоблар каттароқ, баъзилари париэтал ва оксипитал лоблар нормал ўлчамда, баъзилари эса серебеллар вермис, корпус каллосум ва базал ганглионлар нейротипик шахсларникига қараганда кичикроқдир[111].
  • Нейронлар ўртасидаги алоқаларни шакллантириш ва сақлаш учун зарур бўлган ҳужайра ёпишиш молекулалари, пресинаптик ҳужайра адезён молекулаларини боғлайдиган посцинаптик нейронларда жойлашган нейролигинлар ва ҳужайра ёпишиш молекулаларини нейронларга боғлайдиган оқсиллар АСДда мутацияга учраганлиги аниқланган[111].

Ичак-иммун-мия ўқи

Аутистик одамларнинг 70 % гача қисмида рефлюкс, диарея, ич қотиши, яллиғланишли ичак касаллиги ва озиқ-овқат аллергияси каби ГИ билан боғлиқ муаммолар мавжуд. Аутистик одамлар ошқозон-ичак микрофлорасининг таркиби нейротипик одамларникидан фарқ қилиши кузатилди, бу яллиғланиш ҳолатини қўзғатиш орқали ичак бактерияларининг АСД ривожланишига таъсири масаласини ўртага ташлайди[155]. Қуйида ичак микрофлораси ва анормал иммун жавобларнинг мия ривожланишига таъсири бўйича баъзи тадқиқот натижалари келтирилган:[155]

  • Кемирувчилар устида олиб борилган баъзи тадқиқотлар шуни кўрсатдики, ичак микрофлоралари ҳиссий функсияларга ва миядаги нейротрансмиттер мувозанатига таъсир қилади, уларнинг иккаласи ҳам АСДга таъсир қилади[111].
  • Иммун тизими ичак бактерияларининг мияга таъсирини модуляция қилувчи воситачи ҳисобланади. Баъзи АСД шахсларида иммун ҳужайралари, биокимёвий хабарчилар ва модуляторлар ва аутоиммун антитаналарнинг сони кўп бўлган дисфункцияли иммун тизими мавжуд. Яллиғланиш биомаркерларининг кучайиши АСД белгиларининг кучайиши билан боғлиқ ва АСДда сурункали мия яллиғланиши ҳолатини қўллаб-қувватлайдиган баъзи далиллар мавжуд[155].
  • Анормал ичак микробиотаси бўлган аутизм ташхисли одамларда бактерияларга нисбатан аниқроқ яллиғланиш реакциялари аниқланган. Бундан ташқари, ичак иммунитети учун марказий бўлган иммуноглобулин А антитаналари ҳам АСД популяцияларида юқори даражаларда топилган. Ушбу антитаналарнинг баъзилари миянинг миелинациясини қўллаб-қувватловчи оқсилларга ҳужум қилиши мумкин, бу кўплаб нервларда нейрон сигналнинг мустаҳкам узатилиши учун муҳим жараёндир[155].
  • Ҳомиладорлик пайтида онанинг иммунитет тизимининг фаоллашиши (микроорганизмлар, бактериал токсинлар, инфексия ёки юқумли бўлмаган сабаблар) ва онадаги ошқозон-ичак микрофлораси яллиғланишга қарши иммунитет ҳужайраси бўлган Тҳ17 даражасининг ошиши аутизм хавфининг ортишига олиб келади. Хомилага пассив иммунитетни таъминлаш учун плацентадан ўтадиган баъзи она ИгГ антитаналари ҳам ҳомила миясига ҳужум қилиши мумкин[155].
  • Зарарли ичак микробиомасига яллиғланиш реаксияси натижасида келиб чиққан мия ичидаги яллиғланиш мия ривожланишига таъсир қилади деб тахмин қилинади[155].
  • Яллиғланишга қарши ситокинлар ИФН-г, ИФН-а, ТНФ-а, ИЛ-6 ва ИЛ-17 ҳайвонлар моделларида аутистик хатти-ҳаракатларни рағбатлантириши кўрсатилган. ИЛ-6 ва ИЛ-17 билан бир қаторда анти-ИЛ-6 ва анти-ИЛ-17 ни юбориш бир хил ҳайвонлар моделларида бу таъсирни инкор этиши кўрсатилган[155].
  • Баъзи ошқозон-ичак оқсиллари ва микробиал маҳсулотлар қон-мия тўсиғини кесиб ўтиши ва миядаги лаброцитларни фаоллаштириши мумкин. Лаброцитлар қон-мия тўсиғининг ўтказувчанлигини янада оширадиган ва сурункали яллиғланиш сиклини яратишга ёрдам берадиган яллиғланишга қарши омиллар ва гистаминни чиқаради[155]

Кўзгу нейрон тизими

Кўзгу нейрон тизими одамларда эмпатия жараёнлари билан боғлиқ бўлган мия ҳудудлари тармоғидан иборат[156]. Одамларда кўзгу нейрон тизими пастки фронтал гирус ва пастки париэтал лобулада аниқланган ва хатти-ҳаракатларни тақлид қилиш ёки кузатиш пайтида фаоллашади деб ҳисобланади[157]. Кўзгу нейрон дисфунксияси ва аутизм ўртасидаги боғлиқлик тахминийдир. Кўзгу нейронлари аутизмнинг кўплаб муҳим хусусиятлари билан қандай боғлиқ бўлиши мумкинлигини кўриб чиқиш керак[158][159].

Ижтимоий миянинг ўзаро боғлиқлиги

2012-йил ҳолатига кўра аутизм спектри, эҳтимол, ҳар қандай муайян минтақа ёки тармоқ билан боғлиқ муаммолар эмас, балки ушбу минтақалар ва тармоқлар ўртасидаги ўзаро боғлиқлик билан боғлиқ муаммолар билан алоқадор деган консенсус мавжуд[160].

Темпорал лоб

Темпорал лобнинг функсиялари АСД ташхисли одамларда кузатилган кўплаб нуқсонлар билан боғлиқ, масалан, рецептив тил, ижтимоий билиш, умумий эътибор (жоинт аттентион) ҳаракатни кузатиш ва эмпатия. Темпорал лобда шунингдек, юқори темпорал сулкус ва фузиформ юз соҳаси мавжуд бўлиб, улар юзнинг шаклланиш жараёнида ҳам рол ўйнаши мумкин. Юқори темпорал сулкусдаги дисфунксия аутизмни тавсифловчи ижтимоий нуқсонлар асосида эканлиги таъкидланган. Нейротипик ривожланаётган шахслар билан солиштирганда, бир тадқиқот шуни кўрсатдики, юқори функционал аутизм турига кирувчи одамларда фусиформ юз соҳасидаги фаоллик пасайган[161]

Митохондрия

АСД митохондриал касаллик билан боғлиқ бўлиши ҳам мумкин, бу асосий ҳужайра аномалияси бўлиб, кенг доирадаги тана тизимларида бузилишларни келтириб чиқариши мумкин[162]. 2012-йилги мета-таҳлил тадқиқоти, шунингдек, аҳолини ўрганиш бўйича бошқа тадқиқотлар шуни кўрсатадики, аутизмли болаларнинг тахминан 5 %и классик митохондриял дисфунксия мезонларига жавоб беради[163]. АСД ва митохондриал касаллик билан оғриган болаларнинг атиги 23 фоизида митохондриял ДНК аномалиялари борлигини ҳисобга олсак, бу митохондриал касаллик нима учун пайдо бўлиши аниқ эмас[163].

Серотонин

Серотонин асаб тизимидаги асосий нейротрансмиттер бўлиб, янги нейронларнинг пайдо бўлишига (нейрогенез), нейронлар ўртасида янги алоқаларнинг шаклланишига (синаптогенез), синапсларнинг қайта тузилишига, нейронларнинг омон қолиши ва кўчишига, ривожланаётган мия ва жараёнлар учун зарур бўлган жараёнларга ёрдам беради. баъзилари катталар миясида ўрганиш учун ҳам зарур. АСД билан касалланганларнинг 45 фоизида қондаги серотонин даражаси кўтарилган[111]. Ривожланаётган мияда серотонин фаоллигининг ошиши АСД бошланишини осонлаштириши мумкин, деб тахмин қилинган, бу ҳомиладор она томонидан танланган серотонинни қайтариб олиш инҳибиторларини (ССРИ) қўллаш ва АСД ривожланиши ўртасидаги боғлиқлик саккизта тадқиқотдан олтитасида аниқланган. Тадқиқот ССРИлар ушбу тадқиқотларда топилган нотўғри фикрлар туфайли АСД хавфини оширганлиги ҳақида аниқ хулосага кела олмади ва муаллифлар янада аниқроқ, яхшироқ ўтказилган тадқиқотларни талаб қилишди[164]. Шу билан бирга, ССРИлар АСД аломатларини камайтиришга ёрдам бериши ва ҳатто баъзи АСД беморларида мия ривожланишига ижобий таъсир кўрсатиши мумкинлиги ҳам тахмин қилинади[111].

Диагностика

АСД скрининги ва диагностикаси жараёни; М-CҲАТ – Кичкинтойларда аутизм учун ўзгартирилган назорат рўйхати; (+) ижобий тест натижаси; (-) – салбий тест натижаси

Аутизм спектрининг бузилишида ташхис сабаб ёки механизмга эмас, балки хатти-ҳаракатларга асосланади[165]. АСД хулқ-атвори ва кузатув белгиларининг турли хил ифодалари ва бузилиш учун битта ўзига хос генетик ёки молекуляр маркернинг йўқлиги фақат симптомларга асосланган баҳолаш усулларидан фойдаланадиган тадқиқотчилар учун диагностика қийинчиликларини келтириб чиқаради. АСД ташхисли одамларда АСД симптомлари ривожланишнинг турли даврларида (масалан, чақалоқлик, болалик ёки ўсмирлик) намоён бўлиши ва аломатлар ифодаси ривожланиш жараёнида фарқ қилиши мумкин[166]. Бундан ташқари, ушбу усуллардан фойдаланадиган тадқиқотчилар аутизмни бошқа кенг тарқалган ривожланиш бузилишларини фарқлашлари ва шунга ўхшаш хасталиклар, жумладан, кенг тарқалган ривожланиш бузилиши билан боғлиқ бўлмаган интеллектуал ногиронлик, ўзига хос тил бузилишлари, ДЙГС (диққат етишмаслиги ва гиперактивлик синдроми), ташвиш ва психотик касалликларни ҳисобга олишлари керак[167]. Идеал ҳолда, АСД диагностикаси турли фанлар бўйича мутахассислар жамоаси (масалан, болалар психиатрлари, болалар неврологлари, психологлар) томонидан ва фақат бола турли шароитларда кузатилганидан кейин қўйилиши керак[168].

АСД бўйича ишончли ташхис одатда икки ёшга тўлгунга қадар қўйилиши мумкин, аммо баҳолашни излаш ва ўтказишдаги кечикишлар туфайли ташхислар кўпинча кечроқ қўйилади[169]. Скрининг ва диагностика харажатлари ва тўловни олиш қийинлиги ташхисни тўхтатиши ёки кечиктириши мумкин[170]. 2005-йилда ўтказилган тадқиқот натижалари шуни кўрсатдики, аутистик бузилиш ва ПДД-НОС ташхиси қўйилган болалар одатда 3 ёшида, Аспергерли болалар эса 7 ёшида ташхисланади[171]. Буюк Британияда болалар учун миллий аутизм режаси биринчи ташвишдан то ташхис ва баҳолашни тугаллангунга қадар кўпи билан 30 ҳафтани тавсия қилади, аммо амалда камдан-кам ҳолатлар тез кўриб чиқилади[172]. АСД белгилари эрта болалик даврида кузатилган бўлса-да, баъзида эътиборсиз қолдирилади; йиллар ўтгач, катталар ўзларига, дўстлари ва оила аъзоларига ўз хатти-ҳаракатларини тушунтиришда, иш берувчиларига иш шароитларини тоғри белгилашда ёрдам бериш учун ёки баъзи жойларда ногиронлик бўйича нафақа ёки бошқа имтиёзларни талаб қилиш учун ташхис қўйишлари мумкин.

Педиатр одатда ривожланиш тарихини кўриб чиқиш ва болани жисмоний текширувдан ўтказиш орқали дастлабки текширувни амалга оширади. Агар эҳтимол қайд этилгудек бўлса, диагностика ва баҳолашлар АСД бўйича мутахассислар ёрдамида, стандартлаштирилган воситалардан фойдаланган ҳолда когнитив, алоқа, оилавий ва бошқа омилларни кузатиш ва баҳолаш ва ҳар қандай боғлиқ тиббий шароитларни ҳисобга олган ҳолда амалга оширилади[172]. Болалар невропсихологидан кўпинча ташхис қўйиш ва таълим тадбирларини тавсия қилиш учун хатти-ҳаракатлар ва когнитив қобилиятларни баҳолаш сўралади[173]. Ушбу босқичда АСД учун дифференциал ташхис қўйишда ақлий заифлик, эшитиш қобилиятининг бузилиши ва Ландау-Клеффнер синдроми каби ўзига хос тил бузилиши[172] ҳам ҳисобга олиниши мумкин[174]. Аутизмнинг мавжудлиги депрессия каби ёндош психиатрик касалликларга ташхис қўйишни қийинлаштириши мумкин[175]. Ҳар қандай клиник генетик баҳолаш кўпинча АСД ташхиси қўйилгандан сўнг амалга оширилади, айниқса бошқа аломатлар генетик сабабни кўрсаца[176]. Гарчи генетик технология клиник генетикларга тахминан 40 % ҳолларда генетик сабабларга боғланишига имкон берса-да[177], АҚШ ва Буюк Британиядаги консенсус кўрсатмалари юқори аниқликдаги хромосома ва мўрт Х тестлари билан чекланган[176]. Янги генетик тестлар ишлаб чиқилиши билан бир қатор ахлоқий, ҳуқуқий ва ижтимоий муаммолар пайдо бўлади[178]. Метаболик ва нейроимагинг тестлари баъзида фойдали бўлади, аммо доимий эмас[176].

Аёллар ва қизларда аутизм спектри бузилиши белгиларини аниқлаш тадқиқотчилар учун бирмунча қийинчилик туғдириши мумкин[179]. Бу қисман эркаклар ва аёллар ўртасидаги аутистик фенотиплардаги фарқлар, эркаклар аутизм фенотипига тадқиқот ва амалиётда тарихий эътибор, шунингдек, аутизм ташхисли одамларнинг асосан эркак кишилардан иборат бўлиши ҳақидаги стереотип билан боғлиқ[179]. Бундан ташқари, аутистик аёллар аутистик эркакларга қараганда тез-тез ниқоблаш —аутистик хусусиятларни камуфляж қилиш билан шуғулланишлари аниқланган[179]. Ниқоблаш меъёрий юз ифодаларини ва кўз билан алоқа қилишни ўз ичига олиши мумкин.[180] Аутизмли аёлларнинг сезиларли фоизи нотўғри ташхис қўйиши, сезиларли кечикишдан кейин ташхис қўйиши ёки умуман ташхис қўйилмаслиги мумкин.[179]

Хулқ-атвор ва кузатув натижасига кўра баҳолашдан фойдаланган ҳолда АСД диагностикасидаги ноёб муаммоларни ҳисобга олган ҳолда, уни баҳолаш учун махсус АҚШ амалиёт параметрлари 2000-йилда Америка Неврология академияси[181] ҳамда Америка болалар ва ўсмирлар психиатрия академияси томонидан 1999-йилда[166] нашр этилган. Ушбу жамиятлар томонидан белгиланган амалиёт параметрлари болаларни умумий амалиёт шифокорлари томонидан дастлабки скрининг (яъни „1-даражали скрининг“) ва дастлабки скринингдан ўта олмаган болалар учун тажрибали тадқиқотчилар томонидан кенг қамровли диагностик баҳолашни ўз ичига олади (яъни „2-даражали баҳолаш“). Бундан ташқари, АСД га алоқадор деб шубҳа қилинган болаларни ривожланиш доирасида баҳолаш учун турли контекстлардан (масалан, уй ва мактаб) бир нечта маълумот берувчиларни (масалан, ота-оналар ва ўқитувчиларни) ўз ичига олувчи ва кўп тармоқли мутахассислардан (клиник психологлар, нейропсихологлар ва психиатрлар) иборат жамоани жалб қилиш таклиф қилинган[182].

2019-йил ҳолатига кўра психологлар болада АСД тенденсияларининг дастлабки далиллари кўрингунча кутишади, сўнгра АСДни баҳолаш учун турли хил психологик баҳолаш воситаларини қўллайдилар[182]. Ушбу ўлчовлар орасида аутизм диагностик интервюси (АДИ-Р) ва аутизм диагностик кузатув жадвали (АДОС) аутизм ташхисли болаларни баҳолаш учун „олтин стандартлар“ ҳисобланади[183][184]. АДИ-Р боланинг ҳозирги хулқ-атвори ва ривожланиш тарихини баҳолаш орқали аутизм белгиларини текширадиган ота-оналар интервюсидир. АДОС эса бу стандартлаштирилган контекстда ўз-ўзидан пайдо бўладиган хатти-ҳаракатлар (масалан, кўз билан алоқа) учун бир нечта имкониятларни яратиш орқали ижтимоий ва алоқа қобилиятларини ўлчаш учун ишлатиладиган ОСБ белгиларининг ярим тузилган интерфаол баҳоси саналади. Турли хил бошқа сўровномалар (масалан, болалик давридаги аутизмни баҳолаш шкаласи, аутизмни даволашни баҳолаш назорат рўйхати) ва когнитив фаолият тестлари (масалан, Пеабодй Пиcтуре Воcабуларй Тест) одатда АСД баҳолаш батареясига киритилган. Ижтимоий ва коммуникатив бузилишлар учун диагностика суҳбати (ДИСCО) ҳам ишлатилиши мумкин[185].

Скрининг

АСД ташхисли болаларнинг ота-оналарининг тахминан ярми ўз фарзандларининг атипик хатти-ҳаракатларини 18 ойлигида ва тахминан бешдан тўрт қисми 24 ойлигида пайқайдилар[186]. Агар бола қуйидаги муҳим босқичлардан бирортасида мавжуд талабга жавоб бермаса, бу „қўшимча баҳолашни давом эттиришнинг мутлақ белгисидир. Бундай текширувга йўналтиришни кечиктириш эрта ташхис қўйиш ва даволашни кечиктириши ва [боланинг] узоқ муддатли натижаларига таъсир қилиши мумкин“[39].

  • 6 ойлик бўлганида исмига реаксия билдирмаса (ёки тўғридан-тўғри кўз билан қараш)[187];
  • 12 ойлик бўлганида ҳам бирорта товуш чиқармаса;
  • 12 ойлик бўлгунига қадар имо-ишоралар ишлатмаса (қўл билан кўрсатиш, қўл силкитиб хайрлашиш кабилар);
  • 16 ойлик бўлганида бирорта сўздан фойдалана олмаса;
  • 24 ойлик бўлганида икки сўзли (спонтан, нафақат эхолалик) ибораларни қўллай олмаса;
  • Ҳар қандай ёшда тил ёки ижтимоий кўникмаларни йўқоца.

Япония амалиётида аутизмга хос расмий скрининг тестларидан фойдаланган ҳолда 18-24 ойлик даврдаги барча болаларни АСД учун текширувдан ўтказилади. Бундан фарқли ўлароқ, Буюк Британияда оилалари ёки шифокорлар томонидан аутизмнинг эҳтимолий бўлган белгилари тан олинган болалар текширилади. Қайси ёндашув самаралироқ эканлиги номаълум. Буюк Британия Миллий скрининг қўмитаси ёш болалар учун универсал АСД скринингини тавсия этмайди. Уларнинг асосий ташвишлари эрта ёшдаги нотўғри ташхис қўйиш эҳтимолининг юқорилиги ва эрта аралашувлар самарадорлигини тасдиқловчи далилларнинг етишмаслигини ўз ичига олади. АҚШда 3 ёшгача бўлган болаларда аутизм скрининги бўйича профессионал ва эксперт ташкилотлар ўртасида консенсус мавжуд эмас.

Скрининг услублари ўз ичига Кичкинтойларда аутизм учун ўзгартирилган назорат рўйхати (М-CҲАТ), аутистик хусусиятларнинг эрта скрининг сўровномаси ва биринчи йил инвентарини ўз ичига олади; М-CҲАТ ва унинг ўтмишдоши, 18-30 ойлик болаларда аутизмни текшириш рўйхати (CҲАТ) ҳақидаги дастлабки маълумотлар шуни кўрсатадики, у клиник шароитда энг кўп қўлланади[186]. Ушбу тестлардан олдин АСДни бошқа ривожланиш муаммоларидан ажратмайдиган кенг полосали скрининг ёрдамида текширувдан ўтказиш аниқроқ бўлиши мумкин[188]. Кўз билан алоқа қилиш каби хатти-ҳаракатлар борасида бир маданият меъёрлари учун мўлжалланган скрининг воситалари бошқа маданият учун мос келмаслиги мумкин[189]. Аутизм учун генетик скрининг одатда амалий бўлмаса-да, буни баъзи ҳолларда, масалан, неврологик аломатлари ва дисморфик хусусиятлари бўлган болаларда кўриб чиқиш мумкин[190].

Нотўғри ташхис

Нейроривожланиш типик кечаётган болаларда аутизмни нотўғри ташхислашнинг сезиларли даражаси мавжуд; АСД ташхиси қўйилган болаларнинг 18-37 фоизи охир-оқибат бу ташхисни йўқотади. Йўқотилган ташхиснинг бу юқори кўрсаткичини фақат муваффақиятли АСД коррексияси билан боғлиқ деб бўлмайди. Ота-оналар АСД ташхисининг олиб ташланиши ҳақида маълумот берадиган энг кенг тарқалган сабаб бола ҳақидаги янги маълумотлар (73,5 %), масалан, ташхиснинг ўзгартирилишидир. Бундан ташқари, бола билан ўтказилган АСД учун махсус терапиялар (24,2 %), бу терапияларнинг муваффақияти ёки етуклиги (21 %) ва ота-оналарнинг дастлабки ташхисга рози бўлмаслиги (1,9 %) ҳолларида ҳам боладан аутизм ташхиси олиб ташланиши ҳоллари кузатилган.

Кейинчалик АСД диагностикаси мезонларига тўғри келмаслиги аниқланган болаларнинг кўпчилиги кейинчалик ривожланишнинг бошқа бузилиши ташхисини олдилар. Улар орасида энг тарқалган ташхислар орасида диққат етишмаслиги ва гиперактивлик синдроми бўлиб, шунингдек, бошқа ташхислар орасида ҳиссий касалликлар, депрессия, шахсият бузилиши ёки ўрганиш қобилияти жиҳатидан ногиронлик кабилар мавжуд. Одатда АСД сифатида нотўғри ташхис қўйилган нейроривожланиш ва психиатрик касалликларга ўзига хос тил бузилиши, ижтимоий мулоқот бузилиши, реактив бириктириш бузилиши, когнитив бузилиш, кўриш бузилиши, эшитиш қобилиятининг йўқолиши ва нормал хатти-ҳаракатларнинг ўзгариши киради[191]. Аутистик белгиларга ўхшаш баъзи хулқ-атвор ўзгаришлари бу такрорланадиган хатти-ҳаракатлар, кундалик тартибларнинг ўзгаришига сезгирлик, диққат марказида бўлган қизиқишлар ва оёқ бармоқлари учи билан юриш кабилардир. Агар улар муайян функсия бузилишига олиб келмаса, бу одатий хатти-ҳаракатлар ўзгариши ҳисобланади. Ўғил болалар, айниқса ҳаяжонланган, чарчаган, зериккан ёки стресс бўлганида такрорланадиган хатти-ҳаракатларни намоён қилади. Аутистик хатти-ҳаракатлардан одатий хатти-ҳаракатларни фарқлашнинг баъзи усуллари боланинг бу хатти-ҳаракатларини тўхтатиш қобилияти ва уйқу пайтида бу хатти-ҳаракатларнинг йўқлигидир[168].

Ёндош касалликлар

АСД одатда бошқа касалликлар билан жуда коморбиддир. Ёндош касаллик ёш ошиши билан кўпайиб бориши ва аралашув ва даволанишни қийинлаштириши мумкин. АСД ва бошқа ташхисларни ажратиш қийин бўлиши мумкин, чунки АСД белгилари кўпинча бошқа касалликлар белгилари билан бир-бирига мос келади[192][193].

  • АСД ташхисли одамларда учрайдиган энг кенг тарқалган тиббий ҳолат бу тутқаноқ ёки эпилепсия бўлиб, бу аутистик одамларнинг 11-39 % ида учрайди[194]. Хавф ёшга, когнитив даражага ва тил бузилишининг турига қараб ўзгаради[195].
  • Тубероз склероз, аутосомал доминант генетик ҳолат бўлиб, бунда мияда ва бошқа муҳим органларда хавфли бўлмаган ўсмалар ўсади, бу ҳолат АСД ташхисли одамларнинг 1-4 % ида учрайди[196].
  • Интеллектуал ногиронлик АСД билан энг кенг тарқалган коморбид касалликлардан биридир. Сўнгги ҳисоб-китоблар натижжалари шуни кўрсатадики, аутизмли шахсларнинг 40-69 % и маълум даражада ақлий заифликка эга[56], аёлларда бу ҳолат оғирроқ намоён бўлади. Ақлий ногиронликка олиб келадиган бир қатор генетик синдромлар, жумладан, мўрт Х, Даун, Прадер-Вилли, Ангелман, Уилямс синдроми[197] ва СЙНГАП1 билан боғлиқ интеллектуал ногиронлик ҳам АСД билан бирга келиши мумкин[198][199].
  • АСД ташхисини олган одамларда ўрганиш қобилияти билан боғлиқ нуқсонлар ҳам жуда кўп учрайди. Бундай одамларнинг тахминан 25-75 % ида маълум даражада ўрганиш қобилияти муаммолари мавжуд[200].
  • Турли хил безовталик касалликлари (анхиэтй дисордерс) АСД билан биргаликда юзага келади, умумий коморбидлик даражаси 7-84 % ни ташкил қилади[56]. Улар АСД ташхисли болалар орасида кенг тарқалган; кўпгина ташвиш бузилишларида АСДнинг ўзи томонидан яхшироқ тушунтириладиган ёки АСД белгиларидан ажратиш қийин бўлган аломатлар мавжуд[201].
  • АСД ташхисли одамларда депрессиянинг коморбид даражаси 4-58 % ни ташкил қилади[202].
  • АСД ва шизофрения ўртасидаги муносабатлар давом этаётган мунозарали мавзу бўлиб қолмоқда ва яқинда ўтказилган мета-таҳлиллар иккала ҳолат ўртасида тақсимланиши мумкин бўлган генетик, экологик, юқумли ва иммун хавф омилларини ўрганиб чиқди[203][204][205]. Оксидатив стресс, ДНКнинг шикастланиши ва ДНКнинг тикланиши ҳам АСД, ҳам шизофрения этиопатологиясида рол ўйнаши тахмин қилинган[206].
  • АСД етишмовчилиги кўпинча кўрсатмаларга риоя қилиш, ҳамкорликда бўлиш ва бошқа одамларнинг шартларига кўра ишларни қилишда қийинчиликлар каби хатти-ҳаракатлар билан боғлиқ[207]. Диққат етишмаслиги ва гиперактивлик синдроми (ДЙГС) белгиларига ўхшаш аломатлар АСД ташхисининг бир қисми бўлиши мумкин[208].
  • Сезгиларни қайта ишлаш бузилиши ҳам АСД билан бирга келади, коморбидлик даражаси 42-88 % ни ташкил қилади[209].
  • Ўсмирлик давридан бошлаб Аспергер синдроми бўлган баъзи одамлар (битта намунада 26 %)[210] шизоид шахс бузилишига ўхшаш ҳолат мезонлари остида бўлган, буларга ижтимоий муносабатларга қизиқиш йўқлиги, ёлғизликка мойиллик, сирлилик, ёпиқлик, ҳиссий совуқлик ва апатия киради [210][211][212]. Аспергер синдроми анъанавий равишда „болаликнинг шизоид бузилиши“ деб номланган.
  • Аутизм билан боғлиқ ҳолатларининг тахминан 10-15 % ида аниқланиши мумкин бўлган Мендел (бир ген) ҳолати, хромосома аномалияси ёки бошқа генетик синдромлар мавжуд[213].
  • Бир қатор метаболик нуқсонлар, масалан, фенилкетонурия аутизм белгилари билан боғлиқ[214].
  • Уйқу билан боғлиқ муаммолар болалик давридаги АСД ташхисли одамларнинг учдан икки қисмида кузатилади. Булар кўпинча уйқусизлик аломатларини ўз ичига олади, масалан, ухлаб қолишнинг қийинлиги, тез-тез тунги уйғониш ва эрта тонгда уйғониш. Уйқу муаммолари оғир хатти-ҳаракатлар ва оилавий стресс билан боғлиқ бўлиб, кўпинча асосий АСД диагностикаси билан боғлиқ бўлмаган клиник эътибор марказида бўлади[215].

Аутизмни „жиловлаш“га уринишлар

Аутизм учун аниқ бир эффектив ҳамда ўз тасдиғини топган даво чораси йўқ[216] ва кўплаб манбалар бу мақсадга мувофиқ эмаслигини маслаҳат беради[217][218], яъни аутизм билан ёндош келувчи касалликларни даволаш бугунги кун мутахассислари олдидаги асосий вазифа бўлиб қолмоқда[219]. Аутизмнинг маълум давоси йўқ ва маълум бўлган даволаш усуллари аутизм туфайли келиб чиққан мия мутацияларини сезиларли даражада камайтира олмайди[220][221] Бир нечта аралашувлар аутизм ташхисли болаларга ёрдам бериши мумкин[222] ва даволаш одатда боланинг эҳтиёжларига мослаштирилади[223]. Бундай махсус терапияларни ўрганишда самарадорлик ҳақида аниқ хулосалар чиқаришга тўсқинлик қиладиган услубий муаммолар мавжуд[224]; аммо далилларга асосланган терапияларнинг ривожлантирилиши ғояси илгари сурилади[225].

Терапиянинг асосий мақсадлари аутизм билан боғлиқ нуқсонлар ва оилавий танглик даражасини камайтириш, ҳаёт сифати ва функционал мустақилликни оширишдир. Хулқ-атвор, психологик, таълим ва/ёки кўникмаларни ривожлантириш тадбирлари аутизм ташхисли одамларга мустақил яшаш учун зарур бўлган ҳаётий кўникмаларни[226], шунингдек, бошқа ижтимоий, мулоқот ва тил кўникмаларини ўрганишда ёрдам бериш учун ишлатилиши мумкин. Терапия, шунингдек, атипик хатти-ҳаракатларни камайтиришга ва кучли томонларга асосланишга қаратилган[227].

Гарчи аутизм ташхисли болалар учун далилларга асосланган терапиялар ўз усулларида фарқ қилса-да, кўпчилик муаммоли хатти-ҳаракатларни минималлаштириш билан бирга когнитив, мулоқот ва ижтимоий кўникмаларни ошириш учун психо-тарбиявий ёндашувни қўллайди. Асосий симптомларни бартараф этишга ёрдам бериш учун мўлжалланган муайян дори-дармонлар топилмаган бўлса-да, мавжудлари асабийлашиш, эътиборсизлик ёки такрорланадиган хатти-ҳаракатлар каби аломатларни бартараф қилиш учун ишлатилиши мумкин[228].

Фармакологик бўлмаган аралашувлар

Интенсив, доимий махсус таълим ёки тузатувчи таълим дастурлари ва ҳаётнинг бошида хатти-ҳаракатлар терапияси болаларга ўз-ўзини парвариш қилиш, ижтимоий ва меҳнат кўникмаларини эгаллашга ёрдам беради. Мавжуд ёндашувларга амалий хатти-ҳаракатлар таҳлили, ривожланиш моделлари, индивидуал дастурга асосан ўқитиш, нутқ ва тил терапияси, ижтимоий кўникмалар терапияси ва меҳнат терапияси киради[229]. Умуман олганда, аутизм ташхисли одамларга таълим беришда ушбу шахсларга маълумотни самарали этказиш учун махсус тактикалардан фойдаланиш мумкин. Бундан ташқари, тадқиқотлар шуни кўрсатдики, сўзларни одатий концептуал тоифаларга белгилашни ўз ичига олган семантик гуруҳлардан фойдаланиш ўрганишни ривожлантиришда фойдали бўлиши мумкин[230].

Аутистик ёш болалар учун далилларга асосланган тадбирларни ишлаб чиқишга эътибор ортиб бормоқда. Эрта болалик аралашуви учун иккита назарий асос амалий хулқ-атвор таҳлилини (АБА) ва ривожланиш ижтимоий-прагматик моделини (ДСП) ўз ичига олади. АБА терапияси, айниқса уй шароитида эрта интенсив терапия бўйича кучли далиллар базасига эга бўлса-да, унинг самарадорлиги диагностиканинг жиддийлиги ва АСД ташхисли одамнинг ИҚ даражаси каби омиллар натижасида чекланиши мумкин[231].Клиник болалар ва ўсмирлар психологияси журнали мазкур икки эрта болалик аралашув услуби: индивидуал кенг қамровли АБА ва ДСП билан бирлаштирилган ўқитувчи томонидан амалга оширилган АБАни „яхши ташкил этилган“ деб ҳисоблади.

Самарадорлигини кўрсата олган яна бир далилга асосланган терапистик усул бу ота-оналарни ўқитиш модели бўлиб, у ота-оналарга турли АБА ва ДСП усулларини ўзлари амалга оширишни ўргатади. Уйда ота-онани ўқитишни амалга ошириш орқали терапистик тизимларини аниқ етказиб бериш учун турли ДСП дастурлари ишлаб чиқилган.

2015-йил октабр ойида Америка Педиатрия Академияси (ААП) 3 ёшгача бўлган болалар учун ОСБга эрта аралашувлар бўйича янги далилларга асосланган тавсияларни таклиф қилди[232]. Бироқ Cочране текшируви эрта интенсив хулқ-атвор аралашуви (ЭИБИ) кўпчилик аутизм ташхисли болаларда аутизм билан боғлиқ хулқ-атвор муаммоларини камайтиришда самарали эканлиги ҳақида ҳеч қандай далил топмади, аммо бу усул ИҚ ва тил кўникмаларини яхшилашга ёрдам бериши аниқланди. Cочране шарҳи шуни тан олдики, бу ЭИБИ бўйича ҳозир мавжуд бўлган тадқиқотларнинг паст сифати билан боғлиқ бўлиши мумкин ва шунинг учун провайдерлар ЭИБИни ўзларининг клиник мулоҳазалари ва оиланинг афзалликларига асосланиб тавсия қилишлари керак. ЭИБИ даволашнинг салбий таъсири аниқланмади[233]. Жониворларни даволаш бўйича тадқиқотлар ижобий натижаларни намоён қилди кўрсатди[234].

Умуман олганда, АСД терапияси унинг иккита асосий белгиларига йўналтирилган хатти-ҳаракатлар ва таълим тадбирларига қаратилган: ижтимоий алоқа етишмовчилиги ва чекланган, такрорланадиган хатти-ҳаракатлар[235]. Хулқ-атвор коррексияси стратегиялари амалга оширилгандан кейин ҳам симптомлар юзага чиқишда давом эца, чекланган ва такрорланадиган хатти-ҳаракатлар (РРБс), ташвиш, депрессия, гиперактивлик/эътиборсизлик ва уйқу бузилиши каби ўзига хос симптомлар ёки биргаликда мавжуд бўлган муаммоларни бартараф этиш учун баъзи дорилар қабул қилиниши тавсия этилиши мумкин[235]. Масалан, мелатонин уйқу муаммолари учун ишлатилиши мумкин[236].

Аутизм ташхисли болаларда ижтимоий алоқа етишмовчилигини бартараф этиш учун ота-оналар воситачилигида бир қатор хулқ-атвор терапиялари мавжуд бўлса-да, чекланган ва такрорланадиган хатти-ҳаракатларни даволаш учун аралашувларнинг самарадорлигига нисбатан ноаниқлик мавжу [237].

Таълим

А ёунг чилд поинц, ин фронт оф а wоман wҳо смилес анд поинц ин тҳе саме диреcтион.
Уч ёшли аутистик бола аквариумдаги балиқларга ишора қилмоқда, бу умумий диққат йўналтирилишини интенсий ўқитишнинг тил ривожланишига таъсири бўйича экспериментнинг бир қисми саналади[238].

Кенг тарзда қўлланадиган таълим тадбирларига амалий хатти-ҳаракатлар таҳлили (АБА терапия), ривожланиш моделлари, индивидуал белгиланган ўқитиш, нутқ ва тил терапияси ва ижтимоий кўникмалар терапияси киради[223]. Ушбу ёндашувларда эътибор аутистик хусусиятларни ҳар томонлама бартараф этиш ёки маълум бир дефицит соҳаси билан ишлашга қаратилади[225]. Эрта интенсив хулқ-атвор аралашуви (ЭИБИ) жуда ёш болалар билан ўтказиладиган ҳафтада ўттиз соатдан кўпроқ вақтни ўз ичига олган АБАнинг махсус белгиланган турини ўз ичига олган даволаш жараёни саналади[233]. Интервенсион стратегиялардан бири ота-оналарни ўқитиш моделидан фойдаланади, бу ота-оналарга турли хил АБА ва ДСП усулларини қандай қўллашни ўргатади, бу эса ота-оналарга аралашувни ўзлари тарқатиш имконини беради[225]. Ота-оналарни ўқитиш моделлари яқинда ривожланган бўлишига қарамай, бу аралашувлар кўплаб тадқиқотларда ўз самарадолигини исботлаб берди ва терапиянинг мумкин бўлган самарали усули сифатида баҳоланди[225]. Эрта, интенсив АБА терапияси мактабгача ёшдаги болаларда мулоқот ва адаптив фаолиятни кучайтиришда самарадорлик кўрсатди[223].

Шунга ўхшаш, ўқитувчи томонидан амалга оширилган АБА нинг натуралистик шакли ва ривожланишдаги ижтимоий прагматик ёндашувдан фойдаланадиган терапия ёш болаларда ижтимоий-коммуникация кўникмаларини яхшилашда фойдали эканлиги аниқланди[225]. Аутизм спектри бузилишининг ҳар хил даражаси бўлган болаларни умумий таълим гуруҳига киритиш мақсадга мувофиқлиги ўқитувчилар ва тадқиқотчилар ўртасида долзарб мунозаралар мавзусидир[239].

Фармакологик аралашувлар

Дори-дармонлар, хулқ-атворни даволаш усуллари самарасиз бўлганда, боланинг уюқсига ёки мактабга интеграциялашувига халақит берадиган АСД белгиларини бартараф қилиш учун ишлатилиши мумкин[240]. Улар, шунингдек, ДЕҲБ ёки ташвиш каби бошқа соғлиқ муаммоларида ҳам қўлланилишикузатилади[240]. Бироқ АСД нинг асосий симптомлари учун уларнинг мунтазам рецепти тавсия этилмайди[241]. АСД ташхиси қўйилган АҚШлик болаларнинг ярмидан кўпига психоактив дорилар ёки антиконвулсантлар буюрилади, энг кенг тарқалган дори синфлари антидепрессантлар, стимуляторлар ва антипсихотиклардир[242][243]. Рисперидон ва арипипразолнинг атипик антипсикотик дорилари ФДА томонидан тажовузкор ва ўз-ўзига зарар етказувчи хатти-ҳаракатларни бартараф этишда қўллаш учун тасдиқланган[228][244]. Бироқ аутизм ташхисли одамларда атипик реаксиялар юзага келиши мумкинлигини инобатга олган ҳолда бу воситаларнинг акс таъсирини потенсиал фойдалари билан солиштириш керак[228]. Акс таъсирлар сифатида тана вазнининг ортиши, сурункали чарчоқ, терлашва тажовузкорлик каби ҳолатлар юзага келиши мумкин[228]. Арипипразол ва рисперидоннинг чекланган ва такрорланувчи хатти-ҳаракатларга ижобий таъсирини кўрсатиб берувчи баъзи маълумотлар мавжуд (яъни стимлар, масалан, чайқалиш, қўл қоқиш, тебраниш ёки бутун тананинг мураккаб ҳаракатлари)[241]. Бироқ унинг ножўя таъсири ҳақидаги хавотирлар сабабли антипсикотиклар РРБларни (чекланган ва такрорланадиган хатти-ҳаракатлар) даволашнинг асосий усули сифатида тавсия этилмайди.[245] Флуоксетин ва флувоксамин каби ССРИ антидепрессантлари такрорий ва ритуалистик хатти-ҳаракатларни камайтиришда самарали эканлиги кўрсатилади, метилфенидат стимулятори эса эътиборсизлик ёки гиперактивлик ҳолатлари кузатиладиган баъзи болалар учун фойдалидир[223]. АСД ташхисини олган ўсмирлар ва катталар учун дори воситаларининг самарадорлиги ёки хавфсизлиги тўғрисида ишончли тадқиқотлар кам. Ҳеч бир дори воситаси аутизмнинг асосий ижтимоий ва алоқа бузилиш белгиларини енгиллаштирмайди[228].

Муқобил тиббиёт

Кўплаб тадқиқот қилинган муқобил даволаш усуллари ҳам амалга оширилди ва уларнинг кўпчилиги аутизм ташхисли одамларга зарар етказди[229]. 2020-йилда аутизм ташхисли катталар ўртасида амалга оширилган тизимли таҳлил руҳий саломатликни яхшилаш учун онгга асосланган аралашувлар орқали стресс, ташвиш, агрессив фикрлар, ғазаб ва тажовузкорликни камайтириш учун янги далилларни тақдим этди[246].

Гарчи аутизм ташхисли одамлар учун муқобил даволаш усули сифатида машҳур бўлса-да, 2018-йил ҳолатига кўра стандарт даволаш сифатида глутенсиз ва казеинсиз диэтани тавсия қилиш учун асосли далиллар йўқ[247][248][249]. 2018-йилги таҳлиллар шуни кўрсатдики, бу усул аутизмли болаларнинг маълум гуруҳлари, масалан, маълум озиқ-овқат маҳсулотларига аллергияси бўлганлар учун терапевтик вариант бўлиши мумкин. Мутахассислар АСД ташхисли жами 4 нафар болада глютенсиз ва казеинсиз диэтанинг самарадорлигини ўрганган бугунги кунга қадар ўтказилган истиқболли синовларни таҳлил қилдилар. Уларнинг барчаси глютенсиз ва казеинсиз диэтани нормал диэта билан солиштирди. Давомийлиги 12 ва 24 ой бўлган иккита тадқиқотда АСД белгиларининг сезиларли яхшиланиши (самарадорлик даражаси 50 %) аниқланди. Давомийлиги 3 ой бўлган бошқа иккита тадқиқотда сезиларли таъсир кузатилмади[247]. Тадқиқотчиллар АСД симптомларини „юмшатиш“ учун диэтанинг узоқроқ давомийлиги зарур бўлиши мумкин деган хулосага келишди[247]. Ўтказилган синовларда ҳужжатлаштирилган бошқа муаммоларга диэтанинг бузилиши, кичик намуна ҳажми ва плацебо эффекти эҳтимоли кабилар киради[249][250][251]. Глютен сезгирлиги бўлган аутистик одамларнинг айримларида глютенсиз диэта баъзи аутистик хатти-ҳаракатларни яхшилаши мумкинлигини кўрсатадиган чекланган далиллар мавжуд[252][253][254].

Аутизмли болаларнинг ноанъанавий озиқ-овқатларни афзал кўриши суяк кортикал қалинлигининг пасайишига олиб келиши мумкин, бу хавф казеинсиз диэтадагиларда кўпроқ бўлади, чунки диэтанинг у турида калсий ва Д витамини кам истеъмол қилинади; аммо АСД ташхисли одамларда субоптимал суяк ривожланиши жисмоний машқларнинг етишмаслиги ва ошқозон-ичак касалликлари билан ҳам боғлиқ[255]. 2005-йилда нотўғри хелат терапияси (хелат терапияси хелататорлар деб номланувчи моддаларни ўз ичига олади; ушбу моддалар оғир металлар билан боғланади ва уларни танадан олиб чиқади) оқибатида аутизм ташхисли беш ёшли бола ҳалок бўлди[256][257]. Аутизм ташхисли одамлар учун хелат терапияси тавсия этилмайди, чунки у билан боғлиқ хавф ҳар қандай потенсиал фойдадан устундир[258]. Бундан ташқари, ҳеч қандай далилсиз бошқа муқобил тиббиёт амалиётлари, хусусан, CЕАСЕ терапияси, гомеопатия ва „ваксинани детоксификация қилиш“ кабилар мавжуд.

Аутизм ташхисини олган катта ёшлилар ўртасида соғлиқни сақлаш муаммоларини ҳал қилишга қаратилган тадбирларни тизимли кўриб чиқиш натижалари руҳий саломатликни яхшилаш учун онгга асосланган тадбирларни қўллаб-қувватловчи далилларни топди. Бунга стресс, ташвиш, ғазаб ва тажовузни камайтириш киради[246]. Янгиланган Cочране шарҳи (2022) мусиқа терапияси ижтимоий ўзаро таъсирларни, оғзаки мулоқотни ва оғзаки бўлмаган мулоқот қобилиятларини яхшилаши мумкинлиги ҳақида далилларни топди[259]. Аутизм ташхисли болаларда гипербарик муолажалар бўйича дастлабки тадқиқотлар ўтказилди, Жониворларни даволаш бўйича тадқиқотлар ижобий натижаларни кўрсатди[260].

Олдини олиш

Ҳомиладорлик пайтида қизилча билан касалланиш аутизм ҳолатларининг 1 % дан камроғига сабаб бўлса-да[261], қизилча касаллигига қарши эмланиш бундай ҳолатларнинг кўпининг олдини олади[262].

Натижалар

Аутизмнинг маълум давоси йўқ[223]. Симптомлар даражаси камайиши мумкин ва баъзида одамлар АСД ташхисини йўқотадилар ҳам[263]; бу баъзида интенсив даволанишдан кейин содир бўлади, баъзан эса умуман содир бўлмайди. Ташхсининг йўқотилиши қанчалик тез-тез кузатилиши номаълум[264], танланмаган намуналарда 3 % дан 25 % гача бўлган ҳолатлар ҳақида маълумотлар берилган[263]. Аутизм ташхисли кишиларда асосий муаммолар давомли бўлсада, симптомлар ёш ўтиши билан камайишни бошлайди[38]. Олти ёшдан олдин тил кўникмаларини эгаллаш, 50 дан юқори ИҚга ва турланиш маҳоратига эга бўлиш – буларнинг барчаси аутистик одам учун келажакдаги яхши натижаларни башорат қилади; шунингдек, таъкидлаб ўтиш керакки, оғир аутизм билан мустақил яшаш мумкин эмас[265].

Кўпгина аутизм ташхисли одамлар ўрта ёшга ўтиш даврида жиддий тўсиқларга дуч келишади[266]. Умумий аҳоли билан солиштирганда бундай одамларнинг ишсиз ва ҳеч қачон ишламаган бўлиши эҳтимоли кўпроқ. 20 ёшли аутизм ташхисли одамларнинг ярми ишламайди[267]. Баъзи аутистик катта ёшли инсонлар мустақил яшай олмайдилар.[268]

Академик ишлаш

Қўшма Штатларда аутизм хизматидан фойдаланиш ҳуқуқига эга деб топилган ва хизмат кўрсатилган ўқувчилар сони 1991-1992-йилларда 5413 боладан 2010-2011-ўқув йилида 370011 болага кўпайди[269]. Америка Қўшма Штатлари Соғлиқни сақлаш ва аҳолига хизмат кўрсатиш департаменти маълум қилишича, тахминан 68 боладан 1 нафарига 8 ёшида АСД ташхиси қўйилган[269].

Мактабларда АСД ташхиси қўйилган ўқувчилар сонининг кўпайиши ўқитувчилар, мактаб психологлари ва бошқа таълим муассасаси мутахассислари учун катта қийинчиликлар туғдиради[269]. Бу муаммолар сони изчил тарзда. ортиб бораётган аутизм ташхисли талабаларнинг ижтимоий ва когнитив ривожланишини энг яхши қўллаб-қувватлайдиган изчил амалиётни ишлаб чиқишни ўз ичига олади[269]. Аутистик болаларни баҳолаш, идентификациялаш ва қўллаб-қувватлаш хизматларига йўналтирилган кўплаб тадқиқотлар мавжуд бўлса-да, мактаб контекстида ушбу мавзуларга қаратилган қўшимча изланишларга эҳтиёж бор[269]. АСД ташхисли ўқувчилар учун тегишли ёрдам хизматлари бўйича кейинги тадқиқотлар мактаб психологлари ва бошқа таълим мутахассисларига АСД ташхисли ўқувчилар учун мактаб натижаларини яхшилашга қаратилган адвокатлик ва бошқа турли хизматларни тақдим этиш бўйича аниқ йўналишларни тақдим этади[269].

АҚШда АСД ташхисли талабани ўқитиш нархи қиймати 12 000 долларга тенг бўлган ўртача талабани ўқитиш нархидан йилига 8,600 долларга кўпдир[270].

Бандлик

Қўшма Штатларда 20 ёшли аутизм ташхисли одамларнинг тахминан ярми ишсиз ва олий маълумотга эга бўлганларнинг учдан бир қисми ишсиз бўлиши мумкин[271]. Одатий иш берувчилар меҳнат унумдорлиги ва назорати ҳақида қайғуришса, аутизм бўйича тажрибали иш берувчилар ўртача хотира ва деталларга йўналтирилганлик, шунингдек, бундай ходимларнинг талаблар ва тартиб-қоидаларига юқори даражада эътибор беришлари ҳақида ижобий ҳисобот беришади[271]. Аутизмнинг иқтисодий юкининг катта қисми меҳнат бозорида унумдорликнинг йўқолиши билан боғлиқ[272]. 2021-йил ҳолатига кўра, Қўшма Штатлардаги йирик иш берувчилар томонидан аутизм бўйича ишга жойлашиш борасида янги ташаббуслар салоҳияти ўсишда давом этмоқда. Қўшма Штатлардаги энг юқори даражадаги аутизм ташаббуси – „Аутизм ат Wорк“ Қўшма Штатлардаги 20 та энг йирик компанияларга айланди.

Эпидемиология

Бар чарт версус тиме. Тҳе грапҳ рисес стеадилй фром 1996 то 2007, фром абоут 0.7 то абоут 5.3. Тҳе тренд cурвес слигҳтлй упwард.
1996-йилдан 2007-йилгача АҚШда ҳар 1000 болага аутизм билан касалланиш ҳолатлари сезиларли даражада ошди. Аутизм даражасининг ўзгариши натижасида қанча ўсиш бўлгани номаълум.

Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти (ЖССТ) ҳисоб-китобларига кўра ҳар 100 боладан 1 нафари аутизм ташхиси билан дунёга келмоқда[273]. 1990-йиллардан бери ташхис қўйилган одамлар сони сезиларли даражада ошди, бу қисман ушбу ҳолатни тан олишнинг кучайиши билан боғлиқ бўлиши мумкин[274].

АСД ставкалари маданиятлар бўйича изчил бўлса-да, улар жинсга қараб катта фарқ қилади, ўғил болалар қизларга қараганда тез-тез ташхисланади: 70 ўғил боладан 1 нафари, 315 қиз боладан фақат 1 нафари[275]. Аутизмнинг тарқалишидаги бундай кескин тафовутлар клиник симптомларни ифодалашдаги гендер фарқлари натижаси бўлиши мумкин, аутизм ташхисли аёллар ва қизлар камроқ атипик хатти-ҳаракатларни намоён қиладилар ва шунинг учун ҳам уларнинг АСД ташхисини олиш эҳтимоли камроқ[276].

Аутизмнинг тарқалиши ҳар 1000 кишига 1-2, Аспергер синдроми 1000 кишига тахминан 0,6, болаликдаги дисинтеграция бузилиши 1000 кишига 0,02 ва ПДД-НОС 1000 кишига 3,7 нафарни ташкил қилади деб баҳоланган[120]. Бу ставкалар маданиятлар ва этник гуруҳлар бўйлаб мос келади, чунки аутизм универсал касаллик ҳисобланади[56].

ДСМ-5 мезонларидан фойдаланган ҳолда ДСМ-ИВ бўйича ташхис қўйилган болаларнинг 92 % ҳозир АСД нинг бир қисми деб ҳисобланган ҳолатлардан бири билан АСД диагностик мезонларига жавоб беради. АСД тарқалишининг энг нейтрал баҳоси 0,7 % ёки ҳар 143 боладан 1 болани ташкил этади[277]. Аутизмнинг нисбатан енгил шакллари, масалан, Аспергерлар ва бошқа ривожланиш бузилишлари ДСМ-5 диагностика мезонларига киритилган[278]. АСД ставкалари 2014 ва 2016-йиллар оралиғида ўзгармас натижани қайд этди, лекин бу 2011 ва 2014-йиллардаги даврга нисбатан икки баравар кўпни ташкил этди (1,25 ва 2,47 %). 2019-йилда Канадада ўтказилган мета-таҳлил бу таъсирларни тасдиқлади, чунки аутизм ташхиси қўйилган одамларнинг профиллари умумий аҳоли профилларидан камроқ фарқ қилади[279]. Қўшма Штатларда ташхис қўйилган АСД ставкалари 2000-йилдан бошлаб, ёзувлар юритила бошланганидан бери доимий равишда ошиб бормоқда[280]. Ушбу тенденсия аутизм ташхисли болалар туғилиши сонининг ҳақиқий ўсишини англатадими ёки йўқми номаълум бўлиб қолса-да, бу АСД диагностикаси мезонларидаги ўзгаришларни, ташхислаш жараёнининг яхшиланганини ва аутизм ҳақида жамоатчилик хабардорлигининг ошганлигини намоён қилади[281]. 2016-йилда Қўшма Штатларда ўтказилган сўров натижаларига кўра, ҳар 1000 нафар боланинг 25 тасида АСД қайд этилган[282]. 2012-йилда НҲС Буюк Британияда 18 ёш ва ундан катта ёшдаги кишилар орасида аутизмнинг умумий тарқалиши 1,1 % ни ташкил қилганини тахмин қилди[283]. CДC 2014-йил учун АҚШда ҳар 59 боладан 1 нафарини аутистик дея (1,7 %) тахмин қилмоқда, бу 2010-йилдаги ҳар 68 нафар боладан 1 нафар кўрсаткичидан (1,5 %) кўпайган[284].

Буюк Британияда 1998-йилдан 2018-йилгача аутизм ташхиси қўйилииши ҳолатлари 787 фоизга ошган[274]. Ушбу ўсиш асосан диагностика амалиётлари, мурожаат қилиш шакллари, хизматлар мавжудлиги, ташхис қўйиш ёши ва аҳолининг хабардорлигидаги (айниқса аёллар орасида) ўзгаришлар билан боғлиқ[274][285][286][287]. Мавжуд далиллар аутизмнинг қайд этилиш ҳолатларининг ҳақиқатан ҳам юқори даражада ўсган бўлиши эҳтимолини инкор этмайди[285]; ҳақиқий ўсиш генетикага эътибор беришни давом эттириш ўрнига, эътибор ва молиялаштиришни кўпроқ психо-ижтимоий омилларга ва атроф-муҳит омилларини ўзгартиришга йўналтиришни таклиф қилади[288]. Ваксинация аутизм учун хавф омили эмаслиги аниқланган[134].

АСД ташхисини олиш эҳтимоли эркакларда аёлларга қараганда юқори. Жинсий нисбат ўртача 4,3:1 ни ташкил қилади ва когнитив бузилиш туфайли сезиларли даражада ўзгаради: нисбат ақлий заифлик билан у 2:1 га яқин ва усиз 5,5:1 дан ортиқ бўлиши мумкин[120]. Аутизмнинг нега айнан эркаклар орасида кенг тарқалганлигини аниқлаш мақсадида бир қанча изланишлар олиб борилган, аммо фарқнинг сабаби тасдиқланмаган[289]; яна бир назария борки, унга кўра аёллар, шунчаки, эркакларга қараганда камроқ ташхисланади[290].

Кекса оталик ҳолатларида туғилажак фарзандда аутизмнинг ривожланиш хавфи кекса оналик ҳолатларига қараганда кўпроқ; Икки потенсиал тушунтириш сифатида қуйидагиларни келтириш мумкин: эски сперматозоидларда мутация юкининг маълум ортиши ва эркаклар генетик жавобгарликка эга бўлса ва аутизмнинг баъзи белгиларини кўрсаца, кечроқ оила қуради деган гипотеза[26]. Аксарият мутахассислар кишининг ирқи, этник келиб чиқиши ва ижтимоий-иқтисодий ҳолати аутизмнинг пайдо бўлишига таъсир қилмайди, деб ҳисоблашади[291].

Қўшма Штатлар

Қўшма Штатларда 2016-йил ҳолатига кўра аутизм жами болаларнинг 2 % дан кўпроғига (тахминан 1,5 миллион) таъсир қилиши тахмин қилинмоқда[292]. CДCнинг аутизмнинг тарқалиши ҳақидаги сўнгги ҳисоботларга кўра, 2018-йилда Қўшма Штатлардаги ҳар 44 боладан 1 нафарида (2,3 %) АСД ташхиси бор эди[293]. Умуман олганда, дунё бўйлаб АСД нинг тарқалганлик даражаси ҳар 1000 болага 6 тани ташкил қилади[120].

Тарихи

А грапҳите пенcил портраит оф а теэнаге бой, нот wеаринг а ширт, фром тҳе мид-торсо уп
Авейронлик Викторнинг портрети, 1798-йилда қўлга олинган ва аутизмнинг тахмин қилинган аломатларини кўрсатадиган ёввойи бола[294].

Аутизм белгилари ва даволашнинг бир нечта мисоллари аутизм номи пайдо бўлишидан анча олдин тавсифланган. Матесиус томонидан ёзилган Мартин Лютернинг „Жадвал суҳбати“ оғир аутизм ташхисли бўлиши эҳтимоли бор бўлган 12 ёшли боланинг ҳикоясини ўз ичига олади[295].

1798-йилда топилган авейронлик ёввойи бола аутизмнинг бир нечта белгиларини ўзида намоён қилади. У ўсмирлик даврида сўзлашиш қобилиятига эга бўлмаган ва бу воқеалар шов-шуви ўз даврида жамият орасида кенг тарқалган эди. Бундай ҳолатлар аутизм ҳақида хабардорликни келтириб чиқарди ва инсон хатти-ҳаракатларининг табиий ўлчамлари бўйича кўпроқ тадқиқотлар ўтказилди. Тиббиёт факултети талабаси Жан Итард унга ижтимоий боғланишни шакллантириш ва тақлид орқали нутқни қўзғатишга ёрдам берадиган хатти-ҳаракатлар дастури билан ёрдам берди[294].

Янги лотинча аутисмус (инглизчада аутизм) тушунчасини 1910-йилда швейцариялик психиатр Эуген Блеулер шизофрения белгиларини аниқлаган ҳолда фанга киритган. Совет болалар психиатри Груня Сухарева 1925-йилда рус тилида ва 1926-йилда немис тилида шунга ўхшаш синдромни тасвирлаб берган[296].

Клиник ривожланиши ва диагностикаси

Балдинг ман ин ҳис эарлй 60с ин cоат анд тиэ, wитҳ а сериоус бут слигҳтлй смилинг эхпрессион
Лео Каннер 1943-йилда эрта инфантил аутизм белгисини асослаб берди.

Бугунги кунда бизга маълум бўлган аутизм сўзини 1930-йилларнинг охирларида икки алоҳида психиатр: Вена университети касалхонасидан Ханс Аспергер ва Жон Хопкинс касалхонасидан Лео Каннер ўзлари ўрганаётган беморларни тасвирлаш учун ишлатдилар. Аутизм сўзи Аспергер 1938-йилда немис тилидаги болалар психологияси ҳақида маърузасида Блеулернинг аутистик психопатлар терминологиясини қабул қилганда биринчи марта немис тилида замонавий маъносини олди[297], Аспергер кейинчалик Аспергер синдроми деб номланувчи АСД тури устида изланишлар олиб борди, гарчи у 1981-йилгача алоҳида ташхис сифатида кенг тан олинмаган бўлса ҳам[294]. Инглиз тилида Каннер биринчи марта аутизм атамасини замонавий маънода ишлатди, у 1943-йилда 11 боланинг хатти-ҳаракатларидаги ажойиб ўхшашликлар ҳақидаги ҳисоботида эрта инфантил аутизми иборасини қўллади[298]. Каннернинг ушбу мавзу бўйича биринчи мақоласида тасвирланган деярли барча хусусиятлар, хусусан, „аутистик ёлғизлик“ ва „бир хилликни талаб қилиш“ ҳали ҳам аутистик касалликлар спектрига хос деб ҳисобланади[93]. Каннер бу атамани Аспергердан мустақил равишда олганми ёки йўқми номаълум[299].

Каннернинг аутизм атамасидан қайта фойдаланиши ўнлаб йиллар давомида чалкашиб кетган инфантил шизофрения каби терминологияларнинг қайта юзага чиқшига олиб келди. 1960-йилларнинг охиридан бошлаб аутизм алоҳида синдром сифатида белгиланди[300]. Бироқ Каннер 1943-йилда АСДни нейроривожланиш бузилиши деб таърифлаган биринчи одам бўлиб, уни инфантил аутизм деб атаган[301].

ХХ асргача бўлган аутизм ҳақидаги мунозаралар кўп баҳс-мунозараларга сабаб бўлмоқда. 1950-йилларда аутизмнинг изоҳи сифатида „совуққон она“ назарияси пайдо бўлди. Гипотеза аутистик хатти-ҳаракатлар боланинг онасининг ҳиссий совуқлиги, ўзаро меҳрнинг етишмаслиги ва совуқ, қаттиқ ва рад этувчи хатти-ҳаракатлардан келиб чиқади деган ғояга асосланган эди[302]. Аутизм ташхисли болаларнинг ота-оналари айбдорлик, ўз-ўзидан шубҳаланиш каби ҳисларни бошдан кечирдилар, бунинг устига бу назария тиббиёт муассасалари томонидан қабул қилинган ва 1960-йилларнинг ўрталарига қадар деярли ҳеч қандай шубҳа остига олинмаган эди. Бироқ „совуққон она“ назариясини илмий адабиётларда, шу жумладан, 2015-йилдаги тизимли текширувда инкор этишда давом этилмоқда, Хулоса қилганда, ота-онанинг ўзаро таъсири ва АСДда тил натижалари ўртасида ҳеч қандай боғлиқлик йўқ[303]. Яна бир мунозарали даъвога кўра, телевизорга ҳаддан ташқари қарамлик аутизмга олиб келиши мумкин. Бу гипотеза асосан 1970 ва 1980-йилларда аутизмнинг ортиб бораётган сур’атлари кабел телевидениэсининг ўсиши билан боғлиқлигини кўрсатадиган тадқиқотларга асосланган эди[132].

Терминология ва шизофрениядан фарқи

1970-йилларнинг ўрталарида аутизмда генетик рол ҳақида жуда кам далиллар мавжуд эди, аммо 2007 йилга келиб у энг ирсий психиатрик касалликлардан бири сифатида тан олинди[304]. Гарчи ота-оналар ташкилотларининг кучайиши ва болалик давридаги АСДни дестигматизация қилиш АСДга қандай қарашга таъсир қилган бўлса-да[294], ота-оналар фарзандининг аутистик хатти-ҳаракати салбий қабул қилинган ҳолатларда ижтимоий стигма ҳис қилишда давом этадилар[305][306].

Аутизм ташхисини болалик шизофрениясидан фарқлаш учун ДСМ-ИИИ усулидан фойдаланиш 1980-йилгача давом этди. 1987-йилда ДСМ-ИИИ-Р аутизмни ташхислаш учун назорат рўйхатини тақдим этди. 2013-йил май ойида кенг тарқалган ривожланиш бузилишлари таснифи янгиланган ДСМ-5 чиқарилди. ПДД-НОС, аутизм, Аспергер синдроми, Ретт синдроми ва CДДни ўз ичига олган бузилишлар гуруҳи тушунчаси фандан олиб ташланди ва уларнинг номи „аутизм спектри бузилиши“ умумий атамаси билан алмаштирилди. Мавжуд бўлган иккита тоифа – бу бузилган ижтимоий алоқа ва/ёки ўзаро таъсир ҳамда чекланган ва/ёки такрорланувчи хатти-ҳаракатлар[307].

Интернет аутизм ташхисли одамларга оғзаки бўлмаган сигналларни ва ҳиссий алмашишни четлаб ўтишга ёрдам бермоқда ва уларга онлайн ҳамжамиятларни шакллантириш ва масофадан туриб ишлаш имконини беряпти[308]. Аутизмнинг ижтимоий ва маданий жиҳатлари ривожланди: жамиятда баъзилар унга даво излайдилар, бошқалари аутизм – бу шунчаки мавжудликниг бошқача йўли деб ҳисоблашади[309][310].

Жамият ва маданият

Аутизмдан хабардорлик лентаси
Аутизм ҳуқуқлари ҳаракати чексизлик белгиси

Аутистик маданият пайдо бўлди. Аутизм ҳуқуқлари ва нейрохилма-хиллик ҳаракатлари аутизмни даволаш ўрнига жойлаштириш учун фарқ сифатида қабул қилиниши керак, деб таъкидлайди[309][311][312][313][314], гарчи аутистик озчилик одамлар ҳали ҳам шифо излашда давом этмоқдалар[315], Бутун дунё бўйлаб аутизм билан боғлиқ тадбирлар Жаҳон аутизм ҳақида хабардорлик куни, аутизм якшанбаси, аутизм билан фахрланиш куни, Аутреат ва бошқаларни ўз ичига олади[316][317][318][319]. Ижтимоий фанлар олимлари аутизм ташхисли кишиларни „аутизм маданият сифатида, трансмаданий таққослашлар“ ҳақида кўпроқ билиш умидида ўрганадилар[320]. Кўпгина аутизм ташхисли одамлар ўз соҳаларида муваффақият қозонишганлиги ҳақида фактлар бор[321].

Нейрохилма-хиллик ҳаракати

Донна Уилямс, кенг оммани спектрдаги ҳаётнинг янада нозик ва эмик тасвири билан таништирган бир қанча мемуарчилардан бири.

Нейрохилма-хиллик ҳаракати ва аутизм ҳуқуқлари ҳаракати ногиронлик ҳуқуқлари контекстидаги ижтимоий ҳаракатлар бўлиб, нейрохилма-хиллик тушунчасини таъкидлайди, бу аутизм спектрини даволаш керак бўлган касаллик эмас, балки инсон миясидаги табиий ўзгаришлар натижасида тасвирлайди[313]. Аутизм ҳуқуқлари ёки нейрохилма-хиллик ҳимоячилари аутизм спектрининг генетик ҳолат эканлигига ва у инсон геномининг табиий ифодаси сифатида қабул қилиниши кераклигига ишонишади[313]. Бироқ бу ҳаракатлар танқиддан холи эмас; масалан, нейрохилма-хиллик фаолларига қарши кенг тарқалган далил шундаки, уларнинг аксарияти юқори даражада функсионал, Аспергер синдромига эга ёки ўз-ўзидан ташхис қўйилган ва қуйи функсионал аутистик одамларнинг нуқтаи назарини ифодаламайди[322][323][324].

Нейрохилма-хиллик тушунчаси турли аутизмни ҳимоя қилиш ҳаракатлари ва тадқиқот гуруҳлари ичида баҳсли мавзу бўлиб, ўзаро келишмовчиликларга олиб келди[325][326]

Аутизм ташхисли кишиларга ғамхўрлик қилиш

Аутистик болага ғамхўрлик қилаётган оилалар турли сабабларга кўра қўшимча стресс омилига дуч келишади[327]. Ота-оналар ташхисни тушуниш ва тегишли парвариш усулларини топишда қийналиши мумкин. Бундан ташқари, кўпгина ота-оналар ташхисга салбий муносабатда бўлишади[328]. Фарзандида оғир кўринишдаги аутизм ташхиси бўлган 50 ёшдан ошган ота-оналарнинг ярмидан кўпи ҳали ҳам ўз фарзанди билан яшайди, чунки бундай ташхисли одамларнинг қарийб 85 фоизи мустақил ҳаёт кечиришда қийинчиликларга дуч келишади[329]. Баъзи тадқиқотлар, шунингдек, аутистик болаларни вояга етказаётган ота-оналарнинг даромадлари камайганлигини кўрсатади[330][331].

Кенгроқ аутизм фенотипи

Кенгроқ аутизм фенотипи (БАП) АСД ташхисига эга бўлмаслиги мумкин бўлган, аммо кўз билан алоқа қилмаслик ва стимлар каби аутистик хусусиятларга эга бўлган шахсларни тавсифлайди[29].

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Бонати М, Cартабиа М, Cлавенна А (Жануарй 2022). „Стилл тоо муч делай ин реcогнитион оф аутисм спеcтрум дисордер“. Эпидемиологй анд Псйчиатриc Сcиэнcес. 31-жилд, № э1. Cамбридге Университй Пресс. э1-бет. дои:10.1017/С2045796021000822. ИССН 2045-7960. ЛCCН 2011243374. ОCЛC 727338545. ПМC 8786613. ПМИД 35012703. С2CИД 245851335.
  2. ↑ Дwер, Патриcк; Рян, Жаcалйн Г; Wиллиамс, Зачарй Ж; Гасснер, Дена Л (1 Април 2022). „Фирст До Но Ҳарм: Суггестионс Регардинг Респеcтфул Аутисм Лангуаге“. Педиатриcс. 149-жилд, № Супплемент 4. Америcан Аcадемй оф Педиатриcс (ААП). дои:10.1542/педс.2020-049437н. ИССН 0031-4005. Қаралди: 2022-07-15.
  3. ↑ Боттема-Беутел, Кристен; Капп, Стевен К.; Лестер, Жессиcа Нина; Сассон, Ноаҳ Ж.; Ҳанд, Бриттанй Н. (2021). „Авоидинг Аблеист Лангуаге: Суггестионс фор Аутисм Ресеарчерс“. Аутисм ин Адултҳоод. 3-жилд. 18–29-бет. дои:10.1089/аут.2020.0014.
  4. ↑ 4,0 4,1 „Аутисм спеcтрум дисордерс ин тҳе ДСМ-В: беттер ор wорсе тҳан тҳе ДСМ-ИВ?“. Ресеарч ин Девелопментал Дисабилитиэс. 32-жилд, № 2. Элсевиэр. 2011-03-01. 768–773-бет. дои:10.1016/ж.ридд.2010.11.003. ИССН 0891-4222. ПМИД 21208775.
  5. ↑ 5,0 5,1 „Тҳе Диагносис оф Аутисм: Фром Каннер то ДСМ-ИИИ то ДСМ-5 анд Беёнд“. Жоурнал оф Аутисм анд Девелопментал Дисордерс. 51-жилд, № 12. Деcембер 2021. 4253–4270-бет. дои:10.1007/с10803-021-04904-1. ПМC 8531066. ПМИД 33624215.
  6. ↑ 6,0 6,1 „WҲО релеасес неw Интернатионал Cлассифиcатион оф Дисеасес (ИCД 11)“. Wорлд Ҳеалтҳ Органисатион. Қаралди: 2021-йил 29-октябр.
  7. ↑ „Инноватионс анд чангес ин тҳе ИCД-11 cлассифиcатион оф ментал, беҳавиоурал анд неуродевелопментал дисордерс“. Wорлд Псйчиатрй. 18-жилд, № 1. Фебруарй 2019. 3–19-бет. дои:10.1002/wпс.20611. ПМC 6313247. ПМИД 30600616. {{cите магазине}}: Инвалид |дисплай-аутҳорс=6 (ёрдам)
  8. ↑ „Дисабилитй, Диверситй, анд Аутисм: Пҳилосопҳиcал Перспеcтивес он Ҳеалтҳ“. Тҳе Неw Биоэтҳиcс. 22-жилд, № 1. Април 2016. 56–70-бет. дои:10.1080/20502877.2016.1151256. ПМИД 28219280.
  9. ↑ 9,0 9,1 „Аннуал Ресеарч Ревиэw: Шифтинг фром 'нормал сcиэнcе' то неуродиверситй ин аутисм сcиэнcе“. Жоурнал оф Чилд Псйчологй анд Псйчиатрй, анд Аллиэд Дисcиплинес. 63-жилд, № 4. Април 2022. 381–396-бет. дои:10.1111/жcпп.13534. ИССН 0021-9630. ОCЛC 01307942. ПМИД 34730840.
  10. ↑ Элшериф, Маҳмоуд Медҳат; Миддлетон, Сара Лил; Пҳан, Женнй Маи; Азеведо, Флавио; Илей, Бетҳан Жоан; Гросе-Ҳодге, Магдалена; Тйлер, Самантҳа Лилй; Капп, Стевен К.; Гоурдон-Канҳукамwе, Амéлиэ (20 Жуне 2022). „Бридгинг Неуродиверситй анд Опен Счоларшип: Ҳоw Шаред Валуэс Cан Гуиде Бест Праcтиcес фор Ресеарч Интегритй, Соcиал Жустиcе, анд Принcиплед Эдуcатион“. дои:10.31222/осф.ио/к7а9п. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам)
  11. ↑ Аутисм: а неw интродуcтион то псйчологиcал тҳеорй анд cуррент дебатес, Франcесcа Ҳаппé, Неw & Упдатед, Абингдон, Охон: Роутледге, 2019 — 30-бет. ИСБН 978-1-315-10169-9. ОCЛC 1073035060. 
  12. ↑ „Субгроупинг тҳе аутисм 'спеcтрум': рефлеcтионс он ДСМ-5“. ПЛОС Биологй. 11-жилд, № 4. Април 2013. э1001544-бет. дои:10.1371/жоурнал.пбио.1001544. ПМC 3635864. ПМИД 23630456.
  13. ↑ „Wҳат ис Аутистиc Спеcтрум Дисордер/Cондитион (АСД/C)?“. псйчиатрй-ук.cом. Қаралди: 2021-йил 25-октябр.
  14. ↑ Неуроқуээр ҳересиэс: нотес он тҳе неуродиверситй парадигм, аутистиc эмпоwермент, анд постнормал поссибилитиэс, Форт Wортҳ, ТХ, 2021. ИСБН 978-1-945955-26-6. ОCЛC 1287945422. 
  15. ↑ „Cлеаринг Уп Соме Мисcонcептионс абоут Неуродиверситй“ (эн). Сcиэнтифиc Америcан Блог Нетwорк. Натуре Америcа, Инc. (2019-йил 6-июн). 2019-йил 29-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 17-март.
  16. ↑ „Мй Тиме wитҳ Аутисм Спеакс“, Аутистиc Cоммунитй анд тҳе Неуродиверситй Мовемент. Сингапоре: Спрингер, 2020 — 221–232-бет. ДОИ:10.1007/978-981-13-8437-0_16. ИСБН 978-981-13-8437-0. 
  17. ↑ Опар. „Ин сеарч оф труcе ин тҳе аутисм wарс“. Спеcтрум. Симонс Фоундатион (2019-йил 24-апрел). 2019-йил 3-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 9-июл.
  18. ↑ Опар, Алиса. „А медиcал cондитион ор жуст а дифференcе? Тҳе қуэстион роилс аутисм cоммунитй.“. Тҳе Wашингтон Пост. спеcтрумнеwс.орг (2019-йил 6-май). 2019-йил 7-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 23-апрел.
  19. ↑ „Аутисм: А Неw Интродуcтион то Псйчологиcал Тҳеорй анд Cуррент Дебате“.
  20. ↑ Давис, Рачаэл; Cромптон, Cатҳерине Ж. (2021). „Wҳат до Неw Финдингс Абоут Соcиал Интераcтион ин Аутистиc Адулц Меан фор Неуродевелопментал Ресеарч?“. Перспеcтивес он Псйчологиcал Сcиэнcе. 16-жилд, № 3. 649–653-бет. дои:10.1177/1745691620958010. ПМC 8114326. ПМИД 33560175.
  21. ↑ Митчелл, Петер; Шеппард, Элизабетҳ; Cассидй, Сараҳ (2021). „Аутисм анд тҳе доубле эмпатҳй проблем: Имплиcатионс фор девелопмент анд ментал ҳеалтҳ“. Бритиш Жоурнал оф Девелопментал Псйчологй. 39-жилд, № 1. 1–18-бет. дои:10.1111/бждп.12350. ПМИД 33393101. 2022-03-06да асл нусхадан архивланди. Қаралди: 2022-08-11.
  22. ↑ „Аннуал Ресеарч Ревиэw: Тҳе роле оф тҳе энвиронмент ин тҳе девелопментал псйчопатҳологй оф аутисм спеcтрум cондитион“. Жоурнал оф Чилд Псйчологй анд Псйчиатрй, анд Аллиэд Дисcиплинес. 57-жилд, № 3. Марч 2016. 271–292-бет. дои:10.1111/жcпп.12501. ИССН 0021-9630. ОCЛC 01307942. ПМИД 26782158.
  23. ↑ „Тҳе Броад Аутисм Пҳенотйпе“, Аутисм Спеcтрум Дисордерс (эн-УС). Охфорд Университй Пресс, 2011 — 457–476-бет. ДОИ:10.1093/мед/9780195371826.003.0031. ИСБН 978-0-19-996521-2. 
  24. ↑ „Cорреcтион то: Тҳе эссенcе оф аутисм: фаcт ор артефаcт?“. Молеcулар Псйчиатрй. 26-жилд, № 11. Новембер 2021. 7069-бет. дои:10.1038/с41380-021-01057-6. ПМИД 34697454.
  25. ↑ „Тҳе аутисм эпидемиc: фаcт ор артифаcт?“. Жоурнал оф тҳе Америcан Аcадемй оф Чилд анд Адолесcент Псйчиатрй (Энглиш). 46-жилд, № 6. Жуне 2007. 721–730-бет. дои:10.1097/чи.0б013э31804а7ф3б. ПМИД 17513984.{{cите магазине}}: CС1 маинт: унреcогнизед лангуаге ()
  26. ↑ 26,0 26,1 „Аутисм: манй генес, cоммон патҳwайс?“. Cелл. 135-жилд, № 3. Оcтобер 2008. 391–395-бет. дои:10.1016/ж.cелл.2008.10.016. ПМC 2756410. ПМИД 18984147.
  27. ↑ „Ундерстандинг ассец анд дефиcиц ин аутисм: wҳй суccесс ис море интерестинг тҳан фаилуре“ (ПДФ). Псйчологист. 12-жилд, № 11. 1999. 540–547-бет. 17 Май 2012да асл нусхадан (ПДФ) архивланди.
  28. ↑ 28,0 28,1 28,2 „Адванcес ин аутисм“. Аннуал Ревиэw оф Медиcине. 60-жилд. 2009. 367–380-бет. дои:10.1146/аннурев.мед.60.053107.121225. ПМC 3645857. ПМИД 19630577.
  29. ↑ 29,0 29,1 „Броадер аутисм пҳенотйпе: эвиденcе фром а фамилй ҳисторй студй оф мултипле-инcиденcе аутисм фамилиэс“. Тҳе Америcан Жоурнал оф Псйчиатрй. 154-жилд, № 2. Фебруарй 1997. 185–190-бет. дои:10.1176/ажп.154.2.185. ПМИД 9016266.
  30. ↑ 30,0 30,1 &#хФЕФФ;Статус он ИCД-11: Тҳе WҲО Лаунч&#хФЕФФ; (Репорт). CДC/НCҲС. 18 Жулй 2018. https://ncvhs.hhs.gov/wp-content/uploads/2018/08/ICD-11_WHO-v_7-17-2018.pdf. 
  31. ↑ „ИCД вс. ДСМ“. АПА Монитор. Америcан Псйчологиcал Ассоcиатион (2009), с. 63.
  32. ↑ „Интернатионал сурвейс он тҳе усе оф ИCД-10 анд релатед диагностиc сйстемс“. Псйчопатҳологй. 35-жилд, № 2–3. 2002. 72–75-бет. дои:10.1159/000065122. ПМИД 12145487.
  33. ↑ „Тҳе cлассифиcатион оф ментал дисордер: а симплер сйстем фор ДСМ–В анд ИCД–11“. Адванcес ин Псйчиатриc Треатмент. 16-жилд, № 1. Жануарй 2010. 14–19-бет. дои:10.1192/апт.бп.109.007120.
  34. ↑ „Ҳоw wилл ДСМ-5 аффеcт аутисм диагносис? А сйстематиc литературе ревиэw анд мета-аналйсис“. Жоурнал оф Аутисм анд Девелопментал Дисордерс. 44-жилд, № 8. Аугуст 2014. 1918–32-бет. дои:10.1007/с10803-014-2065-2. ПМИД 24531932.
  35. ↑ „ДСМ-5 Диагностиc Cритериа“. У.С. Департмент оф Ҳеалтҳ & Ҳуман Сервиcес Интерагенcй Аутисм Cоординатинг Cоммиттеэ. Қаралди: 2017-йил 17-май.
  36. ↑ „Ф84. Первасиве девелопментал дисордерс“. ИCД-10: Интернатионал Статистиcал Cлассифиcатион оф Дисеасес анд Релатед Ҳеалтҳ Проблемс: Тентҳ Ревисион. Wорлд Ҳеалтҳ Организатион (2007). 2013-йил 21-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 10-октябр.
  37. ↑ „Wҳат аре инфант сиблингс теачинг ус абоут аутисм ин инфанcй?“. Аутисм Ресеарч. 2-жилд, № 3. Жуне 2009. 125–137-бет. дои:10.1002/аур.81. ПМC 2791538. ПМИД 19582867.
  38. ↑ 38,0 38,1 38,2 „Аутисм: дефинитион, неуробиологй, сcреэнинг, диагносис“. Педиатриc Cлиниcс оф Нортҳ Америcа. 55-жилд, № 5. Оcтобер 2008. 1129–46, виии-бет. дои:10.1016/ж.пcл.2008.07.005. ПМИД 18929056.
  39. ↑ 39,0 39,1 „Тҳе сcреэнинг анд диагносис оф аутистиc спеcтрум дисордерс“. Жоурнал оф Аутисм анд Девелопментал Дисордерс. 29-жилд, № 6. Деcембер 1999. 439–484-бет. дои:10.1023/А:1021943802493. ПМИД 10638459. {{cите магазине}}: Инвалид |дисплай-аутҳорс=6 (ёрдам)
  40. ↑ Аутисм спеcтрум дисордер ин адулц: диагносис анд манагемент, НИCЕ, 14 Жуне 2021, CГ142, қаралди: 24 Оcтобер 2021
  41. ↑ „Абоут аутисм спеcтрум дисордер (АСД)“ (эн). Говернмент оф Cанада (2016-йил 18-январ). Қаралди: 2021-йил 4-ноябр.
  42. ↑ „Wҳат аре тҳе сигнс анд сймптомс оф АСД?“ (эн). Говернмент оф Cанада (2016-йил 18-январ). Қаралди: 2021-йил 4-ноябр.
  43. ↑ Натионал Cентер он Биртҳ Дефеcц анд Девелопментал Дисабилитиэс. „Wҳат ис Аутисм Спеcтрум Дисордер?“. Cентерс фор Дисеасе Cонтрол анд Превентион (2020-йил 25-март). Қаралди: 2021-йил 24-октябр.
  44. ↑ „孤独症患者的偏才和获得性偏才现象及其神经生物学机理“. хитойча: {{{1}}} (хитой). 70-жилд, № 2. Април 2018. 201–210-бет. ПМИД 29691585. {{cите магазине}}: Ункноwн параметер |транс_титле= игноред (|транс-титле= суггестед) (ёрдам)
  45. ↑ „Савант сйндроме ҳас а дистинcт псйчологиcал профиле ин аутисм“. Молеcулар Аутисм. 9-жилд. Оcтобер 2018. 53-бет. дои:10.1186/с13229-018-0237-1. ПМC 6186137. ПМИД 30344992.
  46. ↑ „Cлиниcал ассессмент анд манагемент оф тоддлерс wитҳ суспеcтед аутисм спеcтрум дисордер: инсигҳц фром студиэс оф ҳигҳ-риск инфанц“. Педиатриcс. 123-жилд, № 5. Май 2009. 1383–91-бет. дои:10.1542/педс.2008-1606. ПМC 2833286. ПМИД 19403506. {{cите магазине}}: Инвалид |дисплай-аутҳорс=6 (ёрдам)
  47. ↑ „Фоллоw-уп оф тwо-еар-олдс реферред фор поссибле аутисм“. Жоурнал оф Чилд Псйчологй анд Псйчиатрй, анд Аллиэд Дисcиплинес. 36-жилд, № 8. Новембер 1995. 1365–82-бет. дои:10.1111/ж.1469-7610.1995.тб01669.х. ИССН 0021-9630. ОCЛC 01307942. ПМИД 8988272.
  48. ↑ „Аутистиc спеcтрум дисордерс ин пресчоол чилдрен“. Cанадиан Фамилй Пҳйсиcиан. 47-жилд, № 10. Оcтобер 2001. 2037–42-бет. ПМC 2018435. ПМИД 11723598.
  49. ↑ 49,0 49,1 „Аутисм спеcтрум дисордерс ин ёунг чилдрен“. Чилд анд Адолесcент Псйчиатриc Cлиниcс оф Нортҳ Америcа. 18-жилд, № 3. Жулй 2009. 645–63-бет. дои:10.1016/ж.чc.2009.02.002. ПМC 3166636. ПМИД 19486843.
  50. ↑ 50,0 50,1 „Вариатион ин эарлй девелопментал cоурсе ин аутисм анд иц релатион wитҳ беҳавиорал оутcоме ат 3-4 еарс оф аге“. Жоурнал оф Аутисм анд Девелопментал Дисордерс. 35-жилд, № 3. Жуне 2005. 337–50-бет. дои:10.1007/с10803-005-3301-6. ПМИД 16119475.
  51. ↑ 51,0 51,1 51,2 „Регрессион ин аутистиc спеcтрум дисордерс“. Неуропсйчологй Ревиэw. 18-жилд, № 4. Деcембер 2008. 305–319-бет. дои:10.1007/с11065-008-9073-й. ПМИД 18956241.
  52. ↑ „Аутисм спеcтрум дисордер – чилдҳоод дисинтегративе дисордер: МедлинеПлус Медиcал Энcйcлопедиа“ (эн). медлинеплус.гов. Қаралди: 2020-йил 8-май.
  53. ↑ 53,0 53,1 53,2 „Меаслес-мумпс-рубелла ваccине анд аутистиc спеcтрум дисордер: репорт фром тҳе Неw Чалленгес ин Чилдҳоод Иммунизатионс Cонференcе cонвенед ин Оак Броок, Иллиноис, Жуне 12-13, 2000“. Педиатриcс. 107-жилд, № 5. Май 2001. Э84-бет. дои:10.1542/педс.107.5.э84. ПМИД 11331734.
  54. ↑ 54,0 54,1 54,2 54,3 54,4 „Тҳе онсет оф аутисм: паттернс оф сймптом эмергенcе ин тҳе фирст еарс оф лифе“. Аутисм Ресеарч. 1-жилд, № 6. Деcембер 2008. 320–328-бет. дои:10.1002/аур.53. ПМC 2857525. ПМИД 19360687.
  55. ↑ 55,0 55,1 55,2 55,3 „Идентифиcатион анд эвалуатион оф чилдрен wитҳ аутисм спеcтрум дисордерс“. Педиатриcс. 120-жилд, № 5. Новембер 2007. 1183–1215-бет. дои:10.1542/педс.2007-2361. ПМИД 17967920. 8 Фебруарй 2009да асл нусхадан архивланди.
  56. ↑ 56,0 56,1 56,2 56,3 Чилд Псйчопатҳологй. Неw Ёрк: Тҳе Гуилфорд Пресс, 2003 — 409–454-бет. ИСБН 9781572306097. 
  57. ↑ „Пресчоол лангуаге вариатион, гроwтҳ, анд предиcторс ин чилдрен он тҳе аутисм спеcтрум“. Жоурнал оф Чилд Псйчологй анд Псйчиатрй, анд Аллиэд Дисcиплинес. 56-жилд, № 12. Деcембер 2015. 1327–37-бет. дои:10.1111/жcпп.12406. ИССН 0021-9630. ОCЛC 01307942. ПМC 4565784. ПМИД 25753577.
  58. ↑ „Эарлй Интервентион ин Аутисм“, Тҳе эффеcтивенесс оф эарлй интервентион. Балтиморе: Броокес, 1997 — 307–326-бет. ЭРИC ЭД414694. ИСБН 1-55766-255-Х. ОCЛC 34411043. 
  59. ↑ „Оутcомес ин адулц wитҳ Аспергер сйндроме“. Фоcус он Аутисм анд Отҳер Девелопментал Дисабилитиэс. 22-жилд, № 2. 2007. 116–126-бет. дои:10.1177/10883576070220020301.
  60. ↑ „Адулц wитҳ аутисм спеcтрум дисордерс“. Cанадиан Жоурнал оф Псйчиатрй. 57-жилд, № 5. Май 2012. 275–83-бет. дои:10.1177/070674371205700502. ПМИД 22546059.
  61. ↑ „Соcиал Скиллс Дефиcиц ин Аутисм Спеcтрум Дисордер: Потентиал Биологиcал Оригинс анд Прогресс ин Девелопинг Тҳерапеутиc Агенц“. CНС Другс. 32-жилд, № 8. Аугуст 2018. 713–734-бет. дои:10.1007/с40263-018-0556-й. ПМC 6105175. ПМИД 30105528.
  62. ↑ 62,0 62,1 62,2 62,3 62,4 62,5 „Аутисм спеcтрум дисордер: Cлиниcал феатурес“. УпТоДате. Қаралди: 2020-йил 22-март.
  63. ↑ „Михед эмотионс: тҳе cонтрибутион оф алехитҳймиа то тҳе эмотионал сймптомс оф аутисм“. Транслатионал Псйчиатрй. 3-жилд, № 7. Жулй 2013. э285-бет. дои:10.1038/тп.2013.61. ПМC 3731793. ПМИД 23880881.
  64. ↑ Натионал Cентер он Биртҳ Дефеcц анд Девелопментал Дисабилитиэс. „Диагностиc Cритериа: Аутисм Спеcтрум Дисордер (АСД)“ (эн-ус). Cентерс фор Дисеасе Cонтрол анд Превентион (2020-йил 29-июн). Қаралди: 2021-йил 21-феврал.
  65. ↑ 65,0 65,1 65,2 65,3 „Аутисм Спеcтрум Дисордер: Cоммуниcатион Проблемс ин Чилдрен“. НИДCД (2015-йил 18-август). Қаралди: 2017-йил 17-декабр.
  66. ↑ 66,0 66,1 „Соcиал cоммуниcатион анд лангуаге чараcтеристиcс ассоcиатед wитҳ ҳигҳ-фунcтионинг, вербал чилдрен анд адулц wитҳ аутисм спеcтрум дисордер“. Индиана Ресоурcе Cентер фор Аутисм. 2018-йил 14-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 11-август.
  67. ↑ Ундерстандинг анд Wоркинг Wитҳ тҳе Спеcтрум оф Аутисм: Ан Инсидер'с Виэw. Лондон УК, & Пҳиладелпҳиа ПА: Жессиcа Кингслей Публишерс, 2001 — 33-бет. ИСБН 978-1853029714. 
  68. ↑ 68,0 68,1 „Ис воиcе а маркер фор Аутисм спеcтрум дисордер? А сйстематиc ревиэw анд мета-аналйсис“ (ПДФ). Аутисм Ресеарч. 10-жилд, № 3. Марч 2017. 384–407-бет. дои:10.1002/аур.1678. ПМИД 27501063.
  69. ↑ „Аутисм: Овервиэw“. Америcан Спеэч-Лангуаге-Ҳеаринг Ассоcиатион. Қаралди: 2017-йил 17-декабр.
  70. ↑ Cоҳен, Давид; Грандин, Темпле. „Темпле Грандин: 'И'м ан антҳропологист фром Марс'“. Тҳе Гуардиан. Кингс Плаcе, Лондон: Сcотт Труст (2005-йил 25-октябр). 2013-йил 9-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 6-июл.
  71. ↑ „Фаcиал эхпрессион продуcтион анд реcогнитион ин аутисм спеcтрум дисордерс: а шифтинг ландсcапе“. Чилд Адолесc Псйчиатр Cлин Н Ам. 29-жилд, № 3. Жулй 2020. 557–571-бет. дои:10.1016/ж.чc.2020.02.006. ПМИД 32471602.
  72. ↑ 72,0 72,1 72,2 „Лангуаге дисордерс: аутисм анд отҳер первасиве девелопментал дисордерс“. Педиатриc Cлиниcс оф Нортҳ Америcа. 54-жилд, № 3. Жуне 2007. 469–81, ви-бет. дои:10.1016/ж.пcл.2007.02.011. ПМИД 17543905.
  73. ↑ 73,0 73,1 Ҳандбоок оф Аутисм анд Первасиве Девелопментал Дисордерс: Волуме Тwо: Ассессмент, Интервентионс, анд Полиcй, 4тҳ, Ҳобокен, Неw Жерсей: Жоҳн Wилей & Сонс, 2014 — 301-бет. ИСБН 978-1-118-28220-5. ОCЛC 946133861. Қаралди: 2019-йил 1-март. 
  74. ↑ Натионал Cентер он Биртҳ Дефеcц анд Девелопментал Дисабилитиэс. „Сигнс & Сймптомс: Аутисм Спеcтрум Дисордер“. Cентерс фор Дисеасе Cонтрол анд Превентион (2015-йил 26-феврал). 2015-йил 10-мартда асл нусхадан архивланган.
  75. ↑ „Энгагинг пеопле он тҳе аутисм спеcтрум“. Аутисм Спеcтрум Аустралиа (2013-йил 7-октябр). 2020-йил 19-мартда асл нусхадан архивланган.
  76. ↑ 76,0 76,1 76,2 76,3 „Аутисм спеcтрум дисордер“. Ланcет. 392-жилд, № 10146. Аугуст 2018. 508–520-бет. дои:10.1016/С0140-6736(18)31129-2. ПМC 7398158. ПМИД 30078460.
  77. ↑ 77,0 77,1 „Тҳе Репетитиве Беҳавиор Сcале-Ревисед: индепендент валидатион ин индивидуалс wитҳ аутисм спеcтрум дисордерс“. Жоурнал оф Аутисм анд Девелопментал Дисордерс. 37-жилд, № 5. Май 2007. 855–866-бет. дои:10.1007/с10803-006-0213-з. ПМИД 17048092.
  78. ↑ 78,0 78,1 „Тҳе ассоcиатион бетwеэн селф-инжуриоус беҳавиорс анд аутисм спеcтрум дисордерс“. Псйчологй Ресеарч анд Беҳавиор Манагемент. 7-жилд. Април 2014. 125–36-бет. дои:10.2147/ПРБМ.С44635. ПМC 3990505. ПМИД 24748827.
  79. ↑ 79,0 79,1 79,2 79,3 „Праcтитионер Ревиэw: Селф-инжуриоус беҳавиоур ин чилдрен wитҳ девелопментал делай“ (ПДФ). Ж Чилд Псйчол Псйчиатрй. 56-жилд, № 10. Оcтобер 2015. 1042–54-бет. дои:10.1111/жcпп.12425. ПМИД 25916173.
  80. ↑ Флоwерс, Жаcқуэлине; Лантз, Жоҳанна; Ҳамлин, Террй; Симеонссон, Руне Ж. (2020-08-01). „Ассоcиатед Фаcторс оф Селф-инжурй Амонг Адолесcенц wитҳ Аутисм Спеcтрум Дисордер ин а Cоммунитй анд Ресидентиал Треатмент Сеттинг“. Жоурнал оф Аутисм анд Девелопментал Дисордерс (инглизча). 50-жилд, № 8. 2987–3004-бет. дои:10.1007/с10803-020-04389-4. ИССН 1573-3432. ПМИД 32056114.
  81. ↑ „Тҳе савант сйндроме: ан эхтраординарй cондитион. А сйнопсис: паст, пресент, футуре“. Пҳилосопҳиcал Трансаcтионс оф тҳе Роял Соcиэтй оф Лондон. Сериэс Б, Биологиcал Сcиэнcес. 364-жилд, № 1522. Май 2009. 1351–1357-бет. дои:10.1098/рстб.2008.0326. ПМC 2677584. ПМИД 19528017.
  82. ↑ „Перcептион анд апперcептион ин аутисм: режеcтинг тҳе инверсе ассумптион“. Пҳилосопҳиcал Трансаcтионс оф тҳе Роял Соcиэтй оф Лондон. Сериэс Б, Биологиcал Сcиэнcес. 364-жилд, № 1522. Май 2009. 1393–1398-бет. дои:10.1098/рстб.2009.0001. ПМC 2677593. ПМИД 19528022.
  83. ↑ „Аутоматиc Ассессмент оф Мотор Импаирменц ин Аутисм Спеcтрум Дисордерс: А Сйстематиc Ревиэw“ (ПДФ). Cогнитиве Cомпутатион. 14-жилд, № 2. 2022-01-10. 624–659-бет. дои:10.1007/с12559-021-09940-8. ИССН 1866-9964.
  84. ↑ „Мотор cоординатион ин аутисм спеcтрум дисордерс: а сйнтҳесис анд мета-аналйсис“. Жоурнал оф Аутисм анд Девелопментал Дисордерс. 40-жилд, № 10. Оcтобер 2010. 1227–1240-бет. дои:10.1007/с10803-010-0981-3. ПМИД 20195737.
  85. ↑ „Атйпиcал беҳавиорс ин чилдрен wитҳ аутисм анд чилдрен wитҳ а ҳисторй оф лангуаге импаирмент“. Ресеарч ин Девелопментал Дисабилитиэс. 28-жилд, № 2. Элсевиэр. 2007. 145–162-бет. дои:10.1016/ж.ридд.2006.02.003. ИССН 0891-4222. ПМИД 16581226.
  86. ↑ „Гендер дйспҳориа анд аутисм спеcтрум дисордер: А нарративе ревиэw“. Интернатионал Ревиэw оф Псйчиатрй. 28-жилд, № 1. 2016. 70–80-бет. дои:10.3109/09540261.2015.1111199. ПМИД 26753812.
  87. ↑ „Гендер Дйспҳориа анд Аутисм Спеcтрум Дисордер: А Сйстематиc Ревиэw оф тҳе Литературе“. Сехуал Медиcине Ревиэwс. 4-жилд, № 1. Жануарй 2016. 3–14-бет. дои:10.1016/ж.схмр.2015.10.003. ПМИД 27872002.
  88. ↑ „Тҳе сехуал ҳеалтҳ, ориэнтатион, анд аcтивитй оф аутистиc адолесcенц анд адулц“. Аутисм Ресеарч. 14-жилд, № 11. Новембер 2021. 2342–2354-бет. дои:10.17863/CАМ.74771. ПМИД 34536071.
  89. ↑ 89,0 89,1 89,2 „Серотонин ас а линк бетwеэн тҳе гут-браин-миcробиоме ахис ин аутисм спеcтрум дисордерс“. Пҳармаcологиcал Ресеарч. 132-жилд. Жуне 2018. 1–6-бет. дои:10.1016/ж.пҳрс.2018.03.020. ПМC 6368356. ПМИД 29614380.
  90. ↑ 90,0 90,1 90,2 „Гастроинтестинал сймптомс анд аутисм спеcтрум дисордер: линкс анд рискс - а поссибле неw оверлап сйндроме“. Педиатриc Ҳеалтҳ, Медиcине анд Тҳерапеутиcс. 6-жилд. 2015. 153–166-бет. дои:10.2147/ПҲМТ.С85717. ПМC 5683266. ПМИД 29388597.
  91. ↑ „Сиблингс оф индивидуалс wитҳ аутисм спеcтрум дисордерс аcросс тҳе лифе cоурсе“ (ПДФ). Девелопментал Дисабилитиэс Ресеарч Ревиэwс. 13-жилд, № 4. 2007. 313–320-бет. дои:10.1002/мрдд.20171. ПМИД 17979200. 30 Май 2013да асл нусхадан (ПДФ) архивланди.
  92. ↑ „Тҳе 'фраcтионабле аутисм триад': а ревиэw оф эвиденcе фром беҳавиоурал, генетиc, cогнитиве анд неурал ресеарч“. Неуропсйчологй Ревиэw. 18-жилд, № 4. Деcембер 2008. 287–304-бет. дои:10.1007/с11065-008-9076-8. ПМИД 18956240.
  93. ↑ 93,0 93,1 „Тиме то гиве уп он а сингле эхпланатион фор аутисм“. Натуре Неуросcиэнcе. 9-жилд, № 10. Оcтобер 2006. 1218–1220-бет. дои:10.1038/нн1770. ПМИД 17001340.
  94. ↑ „Тҳе оригинс оф соcиал импаирменц ин аутисм спеcтрум дисордер: студиэс оф инфанц ат риск“. Неурал Нетwоркс. 23-жилд, № 8–9. 2010. 1072–6-бет. дои:10.1016/ж.неунет.2010.07.008. ПМC 2956843. ПМИД 20800990.
  95. ↑ „Аутисм анд тҳе энвиронмент: чалленгес анд оппортунитиэс фор ресеарч“. Педиатриcс. 121-жилд, № 6. Жуне 2008. 1225–1229-бет. дои:10.1542/педс.2007-3000. ПМИД 18519493. 15 Жануарй 2010да асл нусхадан архивланди.
  96. ↑ „Чилдҳоод девелопментал дисордерс: ан аcадемиc анд cлиниcал cонвергенcе поинт фор псйчиатрй, неурологй, псйчологй анд педиатриcс“. Жоурнал оф Чилд Псйчологй анд Псйчиатрй, анд Аллиэд Дисcиплинес. 50-жилд, № 1–2. Жануарй 2009. 87–98-бет. дои:10.1111/ж.1469-7610.2008.02046.х. ИССН 0021-9630. ОCЛC 01307942. ПМC 5756732. ПМИД 19220592.
  97. ↑ „Неурал сйстемс аппроачес то тҳе неурогенетиcс оф аутисм спеcтрум дисордерс“. Неуросcиэнcе. 164-жилд, № 1. Новембер 2009. 247–256-бет. дои:10.1016/ж.неуросcиэнcе.2009.05.054. ПМИД 19482063.
  98. ↑ „Унравелинг аутисм“. Америcан Жоурнал оф Ҳуман Генетиcс. 82-жилд, № 1. Жануарй 2008. 7–9-бет. дои:10.1016/ж.ажҳг.2007.12.003. ПМC 2253980. ПМИД 18179879.
  99. ↑ „Cлустеринг тҳе аутисмс усинг глутамате сйнапсе протеин интераcтион нетwоркс фром cортиcал анд ҳиппоcампал тиссуэ оф севен моусе моделс“. Молеcулар Аутисм. 9-жилд, № 48. 2018. 48-бет. дои:10.1186/с13229-018-0229-1. ПМC 6139139. ПМИД 30237867. {{cите магазине}}: Инвалид |дисплай-аутҳорс=6 (ёрдам)
  100. ↑ 100,0 100,1 „Адванcес ин аутисм генетиcс: он тҳе тҳрешолд оф а неw неуробиологй“. Натуре Ревиэwс. Генетиcс. 9-жилд, № 5. Май 2008. 341–355-бет. дои:10.1038/нрг2346. ПМC 2756414. ПМИД 18414403.
  101. ↑ „Мултипле раре варианц ин тҳе этиологй оф аутисм спеcтрум дисордерс“. Диалогуэс ин Cлиниcал Неуросcиэнcе. 11-жилд, № 1. 2009. 35–43-бет. дои:10.31887/ДCНС.2009.11.1/ждбухбаум. ПМC 3181906. ПМИД 19432386.
  102. ↑ „Инсигҳц инто Аутисм Спеcтрум Дисордер Геномиc Арчитеcтуре анд Биологй фром 71 Риск Лоcи“. Неурон. 87-жилд, № 6. Септембер 2015. 1215–1233-бет. дои:10.1016/ж.неурон.2015.09.016. ПМC 4624267. ПМИД 26402605. {{cите магазине}}: Инвалид |дисплай-аутҳорс=6 (ёрдам)
  103. ↑ „Аутисм: ҳигҳлй ҳеритабле бут нот инҳеритед“. Натуре Медиcине. 13-жилд, № 5. Май 2007. 534–536-бет. дои:10.1038/нм0507-534. ПМИД 17479094.
  104. ↑ 104,0 104,1 Нишияма, Масааки; Ошикаwа, Киётака; Цукада, Ю-ичи; Накагаwа, Тадаши; Иэмура, Шун-ичиро; Нацуме, Тоҳру; Фан, Юҳонг; Кикучи, Акира; Скоултчи, Артҳур И. (2009-01-18). „CҲД8 суппрессес п53-медиатед апоптосис тҳроугҳ ҳистоне Ҳ1 реcруитмент дуринг эарлй эмбрёгенесис“. Натуре Cелл Биологй. 11-жилд, № 2. 172–182-бет. дои:10.1038/нcб1831. ИССН 1465-7392. ПМC 3132516. ПМИД 19151705.
  105. ↑ 105,0 105,1 Ронан, Жеҳнна Л.; Wу, Wеи; Cрабтреэ, Гералд Р. (2013-04-09). „Фром неурал девелопмент то cогнитион: унехпеcтед ролес фор чроматин“. Натуре Ревиэwс Генетиcс. 14-жилд, № 5. 347–359-бет. дои:10.1038/нрг3413. ИССН 1471-0056. ПМC 4010428. ПМИД 23568486.
  106. ↑ Тҳомпсон, Бранди А.; Тремблай, Вéрониқуэ; Лин, Граcе; Бочар, Даниэл А. (2008-06-15). „CҲД8 Ис ан АТП-Депендент Чроматин Ремоделинг Фаcтор Тҳат Регулатес β-Cатенин Таргет Генес“. Молеcулар анд Cеллулар Биологй. 28-жилд, № 12. 3894–3904-бет. дои:10.1128/мcб.00322-08. ИССН 0270-7306. ПМC 2423111. ПМИД 18378692.
  107. ↑ Сугатҳан, Ааратҳи; Биагиоли, Марта; Голзио, Чристелле; Эрдин, Серкан; Блументҳал, Иан; Манавалан, Поорнима; Рагавендран, Ашок; Бранд, Ҳаррисон; Луcенте, Диане (2014-10-07). „CҲД8 регулатес неуродевелопментал патҳwайс ассоcиатед wитҳ аутисм спеcтрум дисордер ин неурал прогениторс“. Проcеэдингс оф тҳе Натионал Аcадемй оф Сcиэнcес. 111-жилд, № 42. Э4468-77-бет. Бибcоде:2014ПНАС..111Э4468С. дои:10.1073/пнас.1405266111. ИССН 0027-8424. ПМC 4210312. ПМИД 25294932.
  108. ↑ Cотней, Жустин; Муҳле, Ребеccа А.; Сандерс, Степҳан Ж.; Лиу, Ли; Wиллсей, А. Жеремй; Ниу, Wеи; Лиу, Wензҳонг; Клеи, Ламбертус; Леи, Жинг (2015-03-10). „Тҳе аутисм-ассоcиатед чроматин модифиэр CҲД8 регулатес отҳер аутисм риск генес дуринг ҳуман неуродевелопмент“. Натуре Cоммуниcатионс. 6-жилд, № 1. 6404-бет. Бибcоде:2015НатCо...6.6404C. дои:10.1038/нcоммс7404. ИССН 2041-1723. ПМC 4355952. ПМИД 25752243.
  109. ↑ „Аутисм Ас а Дисордер оф Ҳигҳ Интеллигенcе“. Фронтиэрс ин Неуросcиэнcе. 10-жилд. 30 Жуне 2016. 300-бет. дои:10.3389/фнинс.2016.00300. ПМC 4927579. ПМИД 27445671.
  110. ↑ Тҳе паттерн сеэкерс: ҳоw аутисм дривес ҳуман инвентион, 10 Новембер 2020. ИСБН 978-1-5416-4713-8. ОCЛC 1204602315. 
  111. ↑ 111,0 111,1 111,2 111,3 111,4 111,5 111,6 111,7 111,8 „Тҳе эмергинг пиcтуре оф аутисм спеcтрум дисордер: генетиcс анд патҳологй“. Анну Рев Патҳол. 10-жилд. 2015. 111–44-бет. дои:10.1146/аннурев-патҳол-012414-040405. ПМИД 25621659.
  112. ↑ „Ан аналйтиcал фрамеwорк фор wҳоле-геноме сеқуэнcе ассоcиатион студиэс анд иц имплиcатионс фор аутисм спеcтрум дисордер“. Натуре Генетиcс. 50-жилд, № 5. Април 2018. 727–736-бет. дои:10.1038/с41588-018-0107-й. ПМC 5961723. ПМИД 29700473. {{cите магазине}}: Инвалид |дисплай-аутҳорс=6 (ёрдам)
  113. ↑ „Перинатал анд неонатал риск фаcторс фор аутисм: а cомпреҳенсиве мета-аналйсис“. Педиатриcс. 128-жилд, № 2. Аугуст 2011. 344–55-бет. дои:10.1542/педс.2010-1036. ПМC 3387855. ПМИД 21746727.
  114. ↑ 114,0 114,1 „Пренатал риск фаcторс фор аутисм: cомпреҳенсиве мета-аналйсис“. Тҳе Бритиш Жоурнал оф Псйчиатрй. 195-жилд, № 1. Жулй 2009. 7–14-бет. дои:10.1192/бжп.бп.108.051672. ПМC 3712619. ПМИД 19567888.
  115. ↑ „Витамин Д анд Аутисм Спеcтрум Дисордер: А Литературе Ревиэw“. Нутриэнц. 8-жилд, № 4. Април 2016. 236-бет. дои:10.3390/ну8040236. ПМC 4848704. ПМИД 27110819.
  116. ↑ „Неуродевелопмент: Тҳе Импаcт оф Нутритион анд Инфламматион Дуринг Преcонcептион анд Прегнанcй ин Лоw-Ресоурcе Сеттингс“. Педиатриcс. 139-жилд, № Суппл 1. Април 2017. С38–С49-бет. дои:10.1542/педс.2016-2828Ф. ПМИД 28562247.
  117. ↑ „Патҳопҳйсиологй оф аутисм спеcтрум дисордерс: ревиситинг гастроинтестинал инволвемент анд иммуне имбаланcе“. Wорлд Жоурнал оф Гастроэнтерологй. 20-жилд, № 29. Аугуст 2014. 9942–9951-бет. дои:10.3748/wжг.в20.и29.9942. ПМC 4123375. ПМИД 25110424.
  118. ↑ „Матернал лифестйле анд энвиронментал риск фаcторс фор аутисм спеcтрум дисордерс“. Интернатионал Жоурнал оф Эпидемиологй. 43-жилд, № 2. Април 2014. 443–464-бет. дои:10.1093/иже/дйт282. ПМC 3997376. ПМИД 24518932.
  119. ↑ „А Сйстематиc Ревиэw анд Мета-Аналйсис оф Мултипле Аирборне Поллутанц анд Аутисм Спеcтрум Дисордер“. ПЛОС ОНЕ. 11-жилд, № 9. 2016. э0161851-бет. Бибcоде:2016ПЛоСО..1161851Л. дои:10.1371/жоурнал.поне.0161851. ПМC 5031428. ПМИД 27653281. {{cите магазине}}: Инвалид |дисплай-аутҳорс=6 (ёрдам)
  120. ↑ 120,0 120,1 120,2 120,3 „Тҳе эпидемиологй оф аутисм спеcтрум дисордерс“. Аннуал Ревиэw оф Публиc Ҳеалтҳ. 28-жилд. 2007. 235–58-бет. дои:10.1146/аннурев.публҳеалтҳ.28.021406.144007. ПМИД 17367287. {{cите магазине}}: Инвалид |дисплай-аутҳорс=6 (ёрдам)
  121. ↑ „Пренатал стресс анд риск фор аутисм“. Неуросcиэнcе анд Биобеҳавиорал Ревиэwс. 32-жилд, № 8. Оcтобер 2008. 1519–1532-бет. дои:10.1016/ж.неубиорев.2008.06.004. ПМC 2632594. ПМИД 18598714.
  122. ↑ „Тҳе Анти-ваccинатион Мовемент: А Регрессион ин Модерн Медиcине“. Cуреус. 10-жилд, № 7. Жулй 2018. э2919-бет. дои:10.7759/cуреус.2919. ПМC 6122668. ПМИД 30186724.
  123. ↑ „Ваccине Адверсе Эвенц: Сепаратинг Мйтҳ фром Реалитй“. Америcан Фамилй Пҳйсиcиан. 95-жилд, № 12. Жуне 2017. 786–794-бет. ПМИД 28671426.
  124. ↑ „Ваccинес фор меаслес, мумпс, рубелла, анд вариcелла ин чилдрен“. Тҳе Cочране Датабасе оф Сйстематиc Ревиэwс. 2021-жилд, № 11. Новембер 2021. CД004407-бет. дои:10.1002/14651858.CД004407.пуб5. ПМC 8607336. ПМИД 34806766.
  125. ↑ 125,0 125,1 „Ваccинес анд аутисм: а тале оф шифтинг ҳйпотҳесес“. Cлиниcал Инфеcтиоус Дисеасес. 48-жилд, № 4. Фебруарй 2009. 456–461-бет. дои:10.1086/596476. ПМC 2908388. ПМИД 19128068.
  126. ↑ „ММР доcтор Андреw Wакефиэлд фихед дата он аутисм“. Тҳе Сундай Тимес (2009-йил 8-феврал).
  127. ↑ „Ланcет ретраcц 'уттерлй фалсе' ММР папер“. Тҳе Гуардиан (2010-йил 2-феврал).
  128. ↑ „Инфлуэнза Ваccине“, Адверсе Эффеcц оф Ваccинес: Эвиденcе анд Cаусалитй, Cоммиттеэ то Ревиэw Адверсе Эффеcц оф Ваccинес, Боард он Популатион Ҳеалтҳ анд Публиc Ҳеалтҳ Праcтиcе, Wашингтон, Д.C.: Институте оф Медиcине/Натионал Аcадемиэс Пресс, Аугуст 2011. ДОИ:10.17226/13164. ИСБН 978-0-309-21435-3. 
  129. ↑ „Тҳе ваccине-аутисм cоннеcтион: а публиc ҳеалтҳ cрисис cаусед бй унетҳиcал медиcал праcтиcес анд фраудулент сcиэнcе“. Тҳе Анналс оф Пҳармаcотҳерапй. 45-жилд, № 10. Оcтобер 2011. 1302–1304-бет. дои:10.1345/апҳ.1Қ318. ПМИД 21917556.
  130. ↑ „Wакефиэлд'с артиcле линкинг ММР ваccине анд аутисм wас фраудулент“. БМЖ. 342-жилд. Жануарй 2011. c7452-бет. дои:10.1136/бмж.c7452. ПМИД 21209060.
  131. ↑ „Роуте оф деcомпоситион оф тҳиомерсал (тҳимеросал)“. Интернатионал Жоурнал оф Пҳармаcеутиcс. 208-жилд, № 1–2. Новембер 2000. 23–34-бет. дои:10.1016/С0378-5173(00)00514-7. ПМИД 11064208.
  132. ↑ 132,0 132,1 „Аутисм оверфлоwс: инcреасинг преваленcе анд пролифератинг тҳеориэс“. Неуропсйчологй Ревиэw. 18-жилд, № 4. Деcембер 2008. 273–286-бет. дои:10.1007/с11065-008-9074-х. ПМИД 19015994.
  133. ↑ „Фреқуэнтлй Аскед Қуэстионс абоут Тҳимеросал“. Cентерс фор Дисеасе Cонтрол анд Превентион. Қаралди: 2017-йил 21-феврал.
  134. ↑ 134,0 134,1 „Ваccинес аре нот ассоcиатед wитҳ аутисм: ан эвиденcе-басед мета-аналйсис оф cасе-cонтрол анд cоҳорт студиэс“. Ваccине. 32-жилд, № 29. Жуне 2014. 3623–3629-бет. дои:10.1016/ж.ваccине.2014.04.085. ПМИД 24814559.
  135. ↑ Ваccинес анд аутисм:
  136. ↑ „Меаслес оутбреак ин Дублин, 2000“. Тҳе Педиатриc Инфеcтиоус Дисеасе Жоурнал. 22-жилд, № 7. Жулй 2003. 580–584-бет. дои:10.1097/00006454-200307000-00002. ПМИД 12867830.
  137. ↑ „А Унифйинг Тҳеорй фор Аутисм: Тҳе Патҳогенетиc Триад ас а Тҳеоретиcал Фрамеwорк“. Фронтиэрс ин Псйчиатрй. 12-жилд. Новембер 2021. 767075-бет. дои:10.3389/фпсйт.2021.767075. ПМC 8637925. ПМИД 34867553.
  138. ↑ „Тҳе Интенсе Wорлд Тҳеорй – а унифйинг тҳеорй оф тҳе неуробиологй оф аутисм“. Фронтиэрс ин Ҳуман Неуросcиэнcе. 4-жилд. Деcембер 2010. 224-бет. дои:10.3389/фнҳум.2010.00224. ПМC 3010743. ПМИД 21191475.
  139. ↑ Спикинс. „Ҳоw оур аутистиc анcесторс плаед ан импортант роле ин ҳуман эволутион“ (эн). Тҳе Cонверсатион (2017-йил 27-март).
  140. ↑ Спикинс, Пеннй „Тҳе Стоне Аге Оригинс оф Аутисм“, . Реcент Адванcес ин Аутисм Спеcтрум Дисордерс - Волуме ИИ (эн) Фитзгералд: , Марч 6, 2013. 
  141. ↑ Ресер, Жаред Эдwард (1 Април 2011). „Cонcептуализинг тҳе Аутисм Спеcтрум ин Термс оф Натурал Селеcтион анд Беҳавиорал Эcологй: Тҳе Солитарй Форагер Ҳйпотҳесис“. Эволутионарй Псйчологй (инглизча). 9-жилд, № 2. 207–238-бет. дои:10.1177/147470491100900209. ИССН 1474-7049. ПМИД 22947969.
  142. ↑ „Аутисм май ҳаве ҳад адвантагес ин ҳуманс' ҳунтер-гатҳерер паст, ресеарчер белиэвес“ (эн). СcиэнcеДаилй. Университй оф Соутҳерн Cалифорниа (2011-йил 3-июн).
  143. ↑ Рудаcилле. „Лонелй ҳунтерс“. Спеcтрум (2011-йил 8-июл).
  144. ↑ Спикинс, Пеннй; Wригҳт, Баррй; Ҳодгсон, Дерек (1 Оcтобер 2016). „Аре тҳере алтернативе адаптиве стратегиэс то ҳуман про-соcиалитй? Тҳе роле оф cоллаборативе моралитй ин тҳе эмергенcе оф персоналитй вариатион анд аутистиc траиц“. Тиме анд Минд. 9-жилд, № 4. 289–313-бет. дои:10.1080/1751696Х.2016.1244949. ИССН 1751-696Х.
  145. ↑ Ҳарвард Университй. „Онгоинг ҳуман эволутион cоулд эхплаин реcент рисе ин cертаин дисордерс“. СcиэнcеДаилй (2020-йил 11-январ). Қаралди: 2020-йил 24-май.
  146. ↑ 146,0 146,1 „Неуробиологиcал cоррелатес оф аутисм: а ревиэw оф реcент ресеарч“. Чилд Неуропсйчологй. 12-жилд, № 1. Фебруарй 2006. 57–79-бет. дои:10.1080/09297040500253546. ПМИД 16484102.
  147. ↑ „Тҳе роле оф тҳе неуробиологист ин редефининг тҳе диагносис оф аутисм“. Браин Патҳологй. 17-жилд, № 4. Оcтобер 2007. 408–411-бет. дои:10.1111/ж.1750-3639.2007.00103.х. ПМC 8095627. ПМИД 17919126.
  148. ↑ 148,0 148,1 „Тҳе боwел анд беёнд: тҳе энтериc нервоус сйстем ин неурологиcал дисордерс“. Натуре Ревиэwс. Гастроэнтерологй & Ҳепатологй. 13-жилд, № 9. Септембер 2016. 517–528-бет. дои:10.1038/нргастро.2016.107. ПМC 5005185. ПМИД 27435372. „иммуне дйсрегулатион, ГИ инфламматион, малфунcтион оф тҳе АНС, генетиc анд метаболиc аcтивитй оф тҳе миcробиоме, анд диэтарй метаболитес май cонтрибуте то браин дйсфунcтион анд неуроинфламматион депендинг упон индивидуал генетиc вулнерабилитй“
  149. ↑ „Тҳе эмергинг роле оф сйнаптиc cелл-адҳесион патҳwайс ин тҳе патҳогенесис оф аутисм спеcтрум дисордерс“ (ПДФ). Трендс ин Неуросcиэнcес. 32-жилд, № 7. Жулй 2009. 402–412-бет. дои:10.1016/ж.тинс.2009.04.003. ПМИД 19541375.
  150. ↑ „Тҳе тератологй оф аутисм“. Интернатионал Жоурнал оф Девелопментал Неуросcиэнcе. 23-жилд, № 2–3. 2005. 189–199-бет. дои:10.1016/ж.иждевнеу.2004.11.001. ПМИД 15749245.
  151. ↑ „Неуробиологй анд Генетиcс оф Аутисм: А Девелопментал Перспеcтиве“, Тҳе девелопмент оф аутисм: перспеcтивес фром тҳеорй анд ресеарч. Маҳwаҳ, Н.Ж.: Л. Эрлбаум, 2001 — 73–92-бет. ИСБН 9780805832457. ОCЛC 806185029. 
  152. ↑ „Тоwардс а неуроанатомй оф аутисм: а сйстематиc ревиэw анд мета-аналйсис оф струcтурал магнетиc ресонанcе имагинг студиэс“. Эуропеан Псйчиатрй. 23-жилд, № 4. Жуне 2008. 289–99-бет. дои:10.1016/ж.эурпсй.2007.05.006. ПМИД 17765485.
  153. ↑ „Неуроанатомиcал Диверситй оф Cорпус Cаллосум анд Браин Волуме ин Аутисм: Мета-аналйсис, Аналйсис оф тҳе Аутисм Браин Имагинг Дата Эхчанге Прожеcт, анд Симулатион“. Биологиcал Псйчиатрй. 78-жилд, № 2. Жулй 2015. 126–34-бет. дои:10.1016/ж.биопсйч.2015.02.010. ПМИД 25850620.
  154. ↑ „Аутисм спеcтрум дисордерс анд счизопҳрениа: мета-аналйсис оф тҳе неурал cоррелатес оф соcиал cогнитион“. ПЛОС ОНЕ. 6-жилд, № 10. 2011. э25322-бет. Бибcоде:2011ПЛоСО...625322С. дои:10.1371/жоурнал.поне.0025322. ПМC 3187762. ПМИД 21998649.
  155. ↑ 155,0 155,1 155,2 155,3 155,4 155,5 155,6 155,7 „А сйстематиc ревиэw оф гут-иммуне-браин мечанисмс ин Аутисм Спеcтрум Дисордер“. Девелопментал Псйчобиологй. 61-жилд, № с5. Жулй 2019. 752–771-бет. дои:10.1002/дев.21803. ПМИД 30523646.
  156. ↑ „Ҳуман мотор cортех эхcитабилитй дуринг тҳе перcептион оф отҳерс' аcтион“. Cуррент Опинион ин Неуробиологй. 15-жилд, № 2. Април 2005. 213–8-бет. дои:10.1016/ж.cонб.2005.03.013. ПМИД 15831405.
  157. ↑ „Тҳе неурал басес фор эмпатҳй“. Тҳе Неуросcиэнтист. 17-жилд, № 1. Фебруарй 2011. 18–24-бет. дои:10.1177/1073858410379268. ПМИД 21071616.
  158. ↑ „А миррор уп то натуре“. Cуррент Биологй. 18-жилд, № 1. Жануарй 2008. Р13-8-бет. дои:10.1016/ж.cуб.2007.11.004. ПМC 2517574. ПМИД 18177704.
  159. ↑ Биологиcал Псйчологй, Тентҳ, 2009 — 237–8-бет. ИСБН 978-0-495-60300-9. 
  160. ↑ „Тҳе соcиал браин ин псйчиатриc анд неурологиcал дисордерс“. Трендс ин Cогнитиве Сcиэнcес. 16-жилд, № 11. Новембер 2012. 559–72-бет. дои:10.1016/ж.тиcс.2012.09.006. ПМC 3606817. ПМИД 23047070.
  161. ↑ „Девелопментал дефиcиц ин соcиал перcептион ин аутисм: тҳе роле оф тҳе амйгдала анд фусиформ фаcе ареа“. Интернатионал Жоурнал оф Девелопментал Неуросcиэнcе. 23-жилд, № 2–3. 2005. 125–41-бет. дои:10.1016/ж.иждевнеу.2004.12.012. ПМИД 15749240.
  162. ↑ „Миточондриал дисеасе: а праcтиcал аппроач фор примарй cаре пҳйсиcианс“. Педиатриcс. 120-жилд, № 6. Деcембер 2007. 1326–1333-бет. дои:10.1542/педс.2007-0391. ПМИД 18055683.
  163. ↑ 163,0 163,1 „Миточондриал дйсфунcтион ин аутисм спеcтрум дисордерс: а сйстематиc ревиэw анд мета-аналйсис“. Молеcулар Псйчиатрй. 17-жилд, № 3. Марч 2012. 290–314-бет. дои:10.1038/мп.2010.136. ПМC 3285768. ПМИД 21263444.
  164. ↑ „Пренатал антидепрессант эхпосуре анд тҳе риск оф аутисм спеcтрум дисордерс ин чилдрен. Аре wе лоокинг ат тҳе фалл оф Годс?“. Жоурнал оф Аффеcтиве Дисордерс. 182-жилд. Аугуст 2015. 132–7-бет. дои:10.1016/ж.жад.2015.04.048. ПМИД 25985383.
  165. ↑ „Диагносис оф аутисм“. БМЖ. 327-жилд, № 7413. Аугуст 2003. 488–493-бет. дои:10.1136/бмж.327.7413.488. ПМC 188387. ПМИД 12946972.
  166. ↑ 166,0 166,1 „Праcтиcе параметерс фор тҳе ассессмент анд треатмент оф чилдрен, адолесcенц, анд адулц wитҳ аутисм анд отҳер первасиве девелопментал дисордерс. Америcан Аcадемй оф Чилд анд Адолесcент Псйчиатрй Wоркинг Гроуп он Қуалитй Иссуэс“. Жоурнал оф тҳе Америcан Аcадемй оф Чилд анд Адолесcент Псйчиатрй. 38-жилд, № 12 Суппл. Деcембер 1999. 32С–54С-бет. дои:10.1016/с0890-8567(99)80003-3. ПМИД 10624084.
  167. ↑ „Диагносис оф аутисм спеcтрум дисордер: реcонcилинг тҳе сйндроме, иц диверсе оригинс, анд вариатион ин эхпрессион“ (ПДФ). Тҳе Ланcет. Неурологй. 15-жилд, № 3. Марч 2016. 279–91-бет. дои:10.1016/с1474-4422(15)00151-9. ПМИД 26497771.
  168. ↑ 168,0 168,1 „Wҳен Аутистиc Беҳавиор Суггесц а Дисеасе Отҳер тҳан Cлассиc Аутисм“. Педиатриc Cлиниcс оф Нортҳ Америcа. 64-жилд, № 1. Фебруарй 2017. 127–138-бет. дои:10.1016/ж.пcл.2016.08.009. ПМИД 27894440.
  169. ↑ „Аутисм фром 2 то 9 еарс оф аге“. Арчивес оф Генерал Псйчиатрй. 63-жилд, № 6. Жуне 2006. 694–701-бет. дои:10.1001/арчпсйc.63.6.694. ПМИД 16754843.
  170. ↑ „Иссуэс релатед то тҳе диагносис анд треатмент оф аутисм спеcтрум дисордерс“. Девелопментал Дисабилитиэс Ресеарч Ревиэwс. 13-жилд, № 2. 2007. 129–135-бет. дои:10.1002/мрдд.20143. ПМИД 17563895.
  171. ↑ „Фаcторс ассоcиатед wитҳ аге оф диагносис амонг чилдрен wитҳ аутисм спеcтрум дисордерс“. Педиатриcс. 116-жилд, № 6. Деcембер 2005. 1480–1486-бет. дои:10.1542/педс.2005-0185. ПМC 2861294. ПМИД 16322174.
  172. ↑ 172,0 172,1 172,2 „Ҳоw то диагносе аутисм“. Арчивес оф Дисеасе ин Чилдҳоод. 92-жилд, № 6. Жуне 2007. 540–545-бет. дои:10.1136/адc.2005.086280. ПМC 2066173. ПМИД 17515625.
  173. ↑ „Диагностиc анд ассессмент финдингс: а бридге то аcадемиc планнинг фор чилдрен wитҳ аутисм спеcтрум дисордерс“. Неуропсйчологй Ревиэw. 18-жилд, № 4. Деcембер 2008. 367–384-бет. дои:10.1007/с11065-008-9072-з. ПМИД 18855144.
  174. ↑ „Аутистиc регрессион анд Ландау-Клеффнер сйндроме: прогресс ор cонфусион?“. Девелопментал Медиcине анд Чилд Неурологй. 42-жилд, № 5. Май 2000. 349–353-бет. дои:10.1017/С0012162200210621. ПМИД 10855658.
  175. ↑ „Cорморбидитй: диагносинг cоморбид псйчиатриc cондитионс“. Псйчиатр Тимес. 26-жилд, № 4. 2009. 3 Април 2013да асл нусхадан архивланди.
  176. ↑ 176,0 176,1 176,2 „Аутисм спеcтрум дисордерс: cлиниcал анд ресеарч фронтиэрс“. Арчивес оф Дисеасе ин Чилдҳоод. 93-жилд, № 6. Жуне 2008. 518–523-бет. дои:10.1136/адc.2006.115337. ПМИД 18305076.
  177. ↑ „Генетиcс эвалуатион фор тҳе этиологиc диагносис оф аутисм спеcтрум дисордерс“. Генетиcс ин Медиcине. 10-жилд, № 1. Жануарй 2008. 4–12-бет. дои:10.1097/ГИМ.0б013э31815эфдд7. ПМИД 18197051.
  178. ↑ „Генетиc cоунселинг анд этҳиcал иссуэс фор аутисм“. Америcан Жоурнал оф Медиcал Генетиcс. Парт C, Семинарс ин Медиcал Генетиcс. 142C-жилд, № 1. Фебруарй 2006. 52–57-бет. дои:10.1002/ажмг.c.30082. ПМИД 16419100.
  179. ↑ 179,0 179,1 179,2 179,3 Лоcкwоод Эстрин, Георгиа; Милнер, Виcториа; Спаин, Деббиэ; Ҳаппé, Франcесcа; Cолверт, Эмма (29 Оcтобер 2020). „Барриэрс то Аутисм Спеcтрум Дисордер Диагносис фор Ёунг Wомен анд Гирлс: а Сйстематиc Ревиэw“. Ревиэw Жоурнал оф Аутисм анд Девелопментал Дисордерс. 8-жилд, № 4. Спрингер Сcиэнcе анд Бусинесс Медиа ЛЛC. 454–470-бет. дои:10.1007/с40489-020-00225-8. ИССН 2195-7177.
  180. ↑ „'Путтинг он Мй Бест Нормал': Соcиал Cамоуфлагинг ин Адулц wитҳ Аутисм Спеcтрум Cондитионс“. Жоурнал оф Аутисм анд Девелопментал Дисордерс. 47-жилд, № 8. Аугуст 2017. 2519–2534-бет. дои:10.1007/с10803-017-3166-5. ПМC 5509825. ПМИД 28527095.
  181. ↑ „Праcтиcе параметер: сcреэнинг анд диагносис оф аутисм: репорт оф тҳе Қуалитй Стандардс Субcоммиттеэ оф тҳе Америcан Аcадемй оф Неурологй анд тҳе Чилд Неурологй Соcиэтй“. Неурологй. 55-жилд, № 4. Аугуст 2000. 468–79-бет. дои:10.1212/wнл.55.4.468. ПМИД 10953176. {{cите магазине}}: Инвалид |дисплай-аутҳорс=6 (ёрдам)
  182. ↑ 182,0 182,1 „Эвиденcе-басед ассессмент оф аутисм спеcтрум дисордерс ин чилдрен анд адолесcенц“ (ПДФ). Жоурнал оф Cлиниcал Чилд анд Адолесcент Псйчологй. 34-жилд, № 3. Тайлор & Франcис. Септембер 2005. 523–40-бет. дои:10.1207/с15374424жccп3403_8. ИССН 1537-4416. ПМИД 16083393. 18 Април 2021да асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 3 Септембер 2019.
  183. ↑ „Бетwеэн а РОC анд а ҳард плаcе: деcисион макинг анд макинг деcисионс абоут усинг тҳе СCҚ“. Жоурнал оф Чилд Псйчологй анд Псйчиатрй, анд Аллиэд Дисcиплинес. 48-жилд, № 9. Септембер 2007. 932–40-бет. дои:10.1111/ж.1469-7610.2007.01762.х. ИССН 0021-9630. ОCЛC 01307942. ПМИД 17714378.
  184. ↑ „Диагностиc эвалуатион оф аутисм спеcтрум дисордерс“. Педиатриc Cлиниcс оф Нортҳ Америcа. 59-жилд, № 1. Фебруарй 2012. 103–11, хи-бет. дои:10.1016/ж.пcл.2011.10.018. ПМC 3269006. ПМИД 22284796.
  185. ↑ „Аутисмеспеcтрумстоорниссен биж волwассенен“. Недерландс Тиждсчрифт воор Генеэскунде (нидерланд). 152-жилд, № 24. Жуне 2008. 1365–1369-бет. ПМИД 18664213. {{cите магазине}}: Ункноwн параметер |транс_титле= игноред (|транс-титле= суггестед) (ёрдам)
  186. ↑ 186,0 186,1 „Диагносис оф аутисм спеcтрум дисордерс ин тҳе фирст 3 еарс оф лифе“. Натуре Cлиниcал Праcтиcе. Неурологй. 4-жилд, № 3. Марч 2008. 138–147-бет. дои:10.1038/нcпнеуро0731. ПМИД 18253102.
  187. ↑ „Аутисм cасе траининг парт 1: А cлосер лоок – кей девелопментал милестонес“. CДC.гов (2016-йил 18-август). Қаралди: 2019-йил 5-август.
  188. ↑ „Валидатион оф тҳе Инфант-Тоддлер Чеcклист ас а броадбанд сcреэнер фор аутисм спеcтрум дисордерс фром 9 то 24 монтҳс оф аге“. Аутисм. 12-жилд, № 5. Септембер 2008. 487–511-бет. дои:10.1177/1362361308094501. ПМC 2663025. ПМИД 18805944.
  189. ↑ „Тҳе чалленге оф сcреэнинг фор аутисм спеcтрум дисордер ин а cултураллй диверсе соcиэтй“. Аcта Паэдиатриcа. 97-жилд, № 5. Май 2008. 539–540-бет. дои:10.1111/ж.1651-2227.2008.00720.х. ПМИД 18373717.
  190. ↑ „Аутистиc пҳенотйпес анд генетиc тестинг: стате-оф-тҳе-арт фор тҳе cлиниcал генетиcист“. Жоурнал оф Медиcал Генетиcс. 46-жилд, № 1. Жануарй 2009. 1–8-бет. дои:10.1136/жмг.2008.060871. ПМC 2603481. ПМИД 18728070.
  191. ↑ „Cондитионс Тҳат Май Лоок Лике Аутисм, бут Арен'т“. WебМД. Қаралди: 2020-йил 10-май.
  192. ↑ „Псйчиатриc Дисордерс ин Пеопле wитҳ Аутисм Спеcтрум Дисордерс: Пҳеноменологй анд Реcогнитион“, Интернатионал ҳандбоок оф аутисм анд первасиве девелопментал дисордерс. Неw Ёрк: Спрингер, 2011 — 53–74-бет. ИСБН 9781441980649. ОCЛC 746203105. 
  193. ↑ „Ментал ҳеалтҳ оф адулц wитҳ аутисм спеcтрум дисордерс анд интеллеcтуал дисабилитй“. Cуррент Опинион ин Псйчиатрй. 23-жилд, № 5. Септембер 2010. 421–6-бет. дои:10.1097/ЙCО.0б013э32833cфc18. ПМИД 20613532.
  194. ↑ „Эпилепсй анд эпилептиформ ЭЭГ: ассоcиатион wитҳ аутисм анд лангуаге дисордерс“. Девелопментал Дисабилитиэс Ресеарч Ревиэwс. 6-жилд, № 4. 2000. 300–8-бет. дои:10.1002/1098-2779(2000)6:4<300::АИД-МРДД9>3.0.CО;2-Р. ПМИД 11107195.
  195. ↑ „Тҳе роле оф эпилепсй анд эпилептиформ ЭЭГс ин аутисм спеcтрум дисордерс“. Педиатриc Ресеарч. 65-жилд, № 6. Жуне 2009. 599–606-бет. дои:10.1203/ПДР.0б013э31819э7168. ПМC 2692092. ПМИД 19454962.
  196. ↑ „Аутисм анд тубероус сcлеросис“. Жоурнал оф Чилд Неурологй. 19-жилд, № 9. Септембер 2004. 675–9-бет. дои:10.1177/08830738040190090701. ПМИД 15563013.
  197. ↑ „Чилдҳоод аутисм анд ассоcиатед cоморбидитиэс“. Браин & Девелопмент. 29-жилд, № 5. Жуне 2007. 257–272-бет. дои:10.1016/ж.браиндев.2006.09.003. ПМИД 17084999.
  198. ↑ „Ларге-Сcале Эхоме Сеқуэнcинг Студй Имплиcатес Ботҳ Девелопментал анд Фунcтионал Чангес ин тҳе Неуробиологй оф Аутисм“. Cелл. 180-жилд, № 3. Фебруарй 2020. 568–584.э23-бет. дои:10.1016/ж.cелл.2019.12.036. ПМC 7250485. ПМИД 31981491. {{cите магазине}}: Инвалид |дисплай-аутҳорс=6 (ёрдам)
  199. ↑ Ҳолдер Жр, Ж. Л.; Ҳамдан, Ф. Ф.; Мичауд, Ж. Л.; Адам, М. П.; Ардингер, Ҳ. Ҳ.; Пагон, Р. А.; Wаллаcе, С. Э.; Беан ЛЖҲ; Грипп, К. W. (2019). „СЙНГАП1-Релатед Интеллеcтуал Дисабилитй“. Гене Ревиэwс. ПМИД 30789692.
  200. ↑ „Аутисм анд леарнинг дисабилитй“. Аутисм. 8-жилд, № 2. Жуне 2004. 125–40-бет. дои:10.1177/1362361304042718. ПМИД 15165430.
  201. ↑ „Анхиэтй ин чилдрен анд адолесcенц wитҳ аутисм спеcтрум дисордерс“. Cлиниcал Псйчологй Ревиэw. 29-жилд, № 3. Април 2009. 216–229-бет. дои:10.1016/ж.cпр.2009.01.003. ПМC 2692135. ПМИД 19223098.
  202. ↑ „Псйчиатриc проблемс ин индивидуалс wитҳ аутисм, тҳеир паренц анд сиблингс“. Интернатионал Ревиэw оф Псйчиатрй. 11-жилд, № 4. 1999. 278–298-бет. дои:10.1080/09540269974177.
  203. ↑ „Тҳе ассоcиатион бетwеэн аутисм анд счизопҳрениа спеcтрум дисордерс: А ревиэw оф эигҳт алтернате моделс оф cо-оccурренcе“ (ПДФ). Неуросcиэнcе анд Биобеҳавиорал Ревиэwс. 55-жилд. Аугуст 2015. 173–83-бет. дои:10.1016/ж.неубиорев.2015.04.012. ПМИД 25956249.
  204. ↑ „Модифиабле риск фаcторс фор счизопҳрениа анд аутисм—шаред риск фаcторс импаcтинг он браин девелопмент“. Неуробиологй оф Дисеасе. 53-жилд. Май 2013. 3–9-бет. дои:10.1016/ж.нбд.2012.10.023. ПМИД 23123588.
  205. ↑ „Cомпаративе иммуногенетиcс оф аутисм анд счизопҳрениа“. Генес, Браин, анд Беҳавиор. 10-жилд, № 7. Оcтобер 2011. 689–701-бет. дои:10.1111/ж.1601-183Х.2011.00710.х. ПМИД 21649858.
  206. ↑ „ДНА Дамаге анд Репаир ин Счизопҳрениа анд Аутисм: Имплиcатионс фор Cанcер Cоморбидитй анд Беёнд“. Интернатионал Жоурнал оф Молеcулар Сcиэнcес. 17-жилд, № 6. Жуне 2016. 856-бет. дои:10.3390/ижмс17060856. ПМC 4926390. ПМИД 27258260.
  207. ↑ „Беҳавиоур манагемент проблемс ас предиcторс оф псйчотропиc медиcатион анд усе оф псйчиатриc сервиcес ин адулц wитҳ аутисм“ (ПДФ). Жоурнал оф Аутисм анд Девелопментал Дисордерс. 37-жилд, № 6. Жулй 2007. 1080–5-бет. дои:10.1007/с10803-006-0248-1. ПМИД 17053989.
  208. ↑ „Шаред ҳеритабилитй оф аттентион-дефиcит/ҳйпераcтивитй дисордер анд аутисм спеcтрум дисордер“. Эуропеан Чилд & Адолесcент Псйчиатрй. 19-жилд, № 3. Марч 2010. 281–95-бет. дои:10.1007/с00787-010-0092-х. ПМC 2839489. ПМИД 20148275.
  209. ↑ „Эффиcаcй оф сенсорй анд мотор интервентионс фор чилдрен wитҳ аутисм“. Жоурнал оф Аутисм анд Девелопментал Дисордерс. 32-жилд, № 5. Оcтобер 2002. 397–422-бет. дои:10.1023/А:1020541906063. ПМИД 12463517.
  210. ↑ 210,0 210,1 „Персоналитй дисордерс анд аутисм спеcтрум дисордерс: wҳат аре тҳе cоннеcтионс?“. Cомпреҳенсиве Псйчиатрй. 53-жилд, № 4. Май 2012. 333–40-бет. дои:10.1016/ж.cомппсйч.2011.05.014. ПМИД 21821235.
  211. ↑ „Лифелонг эccентриcитй анд соcиал исолатион. ИИ: Аспергер'с сйндроме ор счизоид персоналитй дисордер?“. Тҳе Бритиш Жоурнал оф Псйчиатрй. 153-жилд. Деcембер 1988. 783–91-бет. дои:10.1192/бжп.153.6.783. ПМИД 3256377.
  212. ↑ „Cлустер А - Счизоид Персоналитй Дисордер анд Субстанcе Усе Дисордерс“, Интегратед Треатмент фор Cо-Оccурринг Дисордерс: Персоналитй Дисордерс анд Аддиcтион. Роутледге, 2008 — 31–32-бет. ИСБН 978-0789036933. 
  213. ↑ „Генетиcс оф аутисм: cомплех аэтиологй фор а ҳетерогенеоус дисордер“. Натуре Ревиэwс. Генетиcс. 2-жилд, № 12. Деcембер 2001. 943–955-бет. дои:10.1038/35103559. ПМИД 11733747.
  214. ↑ „Аутисм анд метаболиc дисеасес“. Жоурнал оф Чилд Неурологй. 23-жилд, № 3. Марч 2008. 307–314-бет. дои:10.1177/0883073807308698. ПМИД 18079313.
  215. ↑ „Слеэп проблемс ин аутисм спеcтрум дисордерс: преваленcе, натуре, & поссибле биопсйчосоcиал аэтиологиэс“. Слеэп Медиcине Ревиэwс. 13-жилд, № 6. Деcембер 2009. 403–411-бет. дои:10.1016/ж.смрв.2009.02.003. ПМИД 19398354.
  216. ↑ „Факе анд ҳармфул аутисм 'треатменц'“ (эн). нҳс.ук (2019-йил 2-май). Қаралди: 2022-йил 29-апрел.
  217. ↑ „Макинг информатион анд тҳе wордс wе усе аccессибле“. НҲС Энгланд. Қаралди: 2022-йил 29-апрел.
  218. ↑ „Ҳоw то талк абоут аутисм“ (эн). www.аутисм.орг.ук. Қаралди: 2022-йил 29-апрел.
  219. ↑ „Тҳе псйчиатриc манагемент оф аутисм ин адулц (CР228)“ (эн). Роял Cоллеге оф Псйчиатрисц (УК). Қаралди: 2022-йил 29-апрел.
  220. ↑ „Аспергер'с сйндроме“. Адолесcент Медиcине Cлиниcс. 17-жилд, № 3. Оcтобер 2006. 771–88, абстраcт хиии-бет. дои:10.1016/ж.адмеcли.2006.06.010. ПМИД 17030291. {{cите магазине}}: Ункноwн параметер |дои_брокендате= игноред (|дои-брокен-дате= суггестед) (ёрдам)
  221. ↑ „Моделинг cлиниcал оутcоме оф чилдрен wитҳ аутистиc спеcтрум дисордерс“. Педиатриcс. 116-жилд, № 1. Жулй 2005. 117–22-бет. дои:10.1542/педс.2004-1118. ПМИД 15995041.
  222. ↑ „10 Фаcц абоут Аутисм Спеcтрум Дисордер (АСД)“ (эн). Эарлй Чилдҳоод Девелопмент | АCФ. Қаралди: 2019-йил 6-ноябр.
  223. ↑ 223,0 223,1 223,2 223,3 223,4 „Манагемент оф чилдрен wитҳ аутисм спеcтрум дисордерс“. Педиатриcс. 120-жилд, № 5. Новембер 2007. 1162–1182-бет. дои:10.1542/педс.2007-2362. ПМИД 17967921.
  224. ↑ „Беҳавиоурал анд девелопментал интервентионс фор аутисм спеcтрум дисордер: а cлиниcал сйстематиc ревиэw“. ПЛОС ОНЕ. 3-жилд, № 11. 2008. э3755-бет. Бибcоде:2008ПЛоСО...3.3755О. дои:10.1371/жоурнал.поне.0003755. ПМC 2582449. ПМИД 19015734. {{cите магазине}}: Инвалид |дисплай-аутҳорс=6 (ёрдам)
  225. ↑ 225,0 225,1 225,2 225,3 225,4 „Эвиденcе Басе Упдате фор Аутисм Спеcтрум Дисордер“. Жоурнал оф Cлиниcал Чилд анд Адолесcент Псйчологй. 44-жилд, № 6. Тайлор & Франcис. 2 Новембер 2015. 897–922-бет. дои:10.1080/15374416.2015.1077448. ИССН 1537-4416. ПМИД 26430947.
  226. ↑ Мацон, Жоҳннй Л.; Демпсей, Тимотҳй; Фодстад, Жилл C. (Новембер 2009). „Тҳе эффеcт оф Аутисм Спеcтрум Дисордерс он адаптиве индепендент ливинг скиллс ин адулц wитҳ севере интеллеcтуал дисабилитй“. Ресеарч ин Девелопментал Дисабилитиэс. 30-жилд, № 6. Элсевиэр. 1203–1211-бет. дои:10.1016/ж.ридд.2009.04.001. ИССН 0891-4222. ПМИД 19450950.
  227. ↑ „НИМҲ » Аутисм Спеcтрум Дисордер“. Натионал Институте оф Ментал Ҳеалтҳ (УС). Натионал Институтес оф Ҳеалтҳ (УС). Қаралди: 2021-йил 8-апрел.
  228. ↑ 228,0 228,1 228,2 228,3 228,4 „Ан упдате он пҳармаcотҳерапй фор аутисм спеcтрум дисордер ин чилдрен анд адолесcенц“. Cуррент Опинион ин Псйчиатрй. 28-жилд, № 2. Марч 2015. 91–101-бет. дои:10.1097/ЙCО.0000000000000132. ПМИД 25602248.
  229. ↑ 229,0 229,1 „Манагемент оф чилдрен wитҳ аутисм спеcтрум дисордерс“. Педиатриcс. 120-жилд, № 5. Новембер 2007. 1162–82-бет. дои:10.1542/педс.2007-2362. ПМИД 17967921. 12 Жуне 2009да асл нусхадан архивланди.
  230. ↑ Чилдрен wитҳ Аутисм: А Девелопментал Перспеcтиве. Cамбридге: Ҳарвард Университй Пресс, 2002 — 178–179-бет. ИСБН 978-0-674-05313-7. 
  231. ↑ „Эвиденcе-басед cомпреҳенсиве треатменц фор эарлй аутисм“. Жоурнал оф Cлиниcал Чилд анд Адолесcент Псйчологй. 37-жилд, № 1. Тайлор & Франcис. Жануарй 2008. 8–38-бет. дои:10.1080/15374410701817808. ИССН 1537-4416. ПМC 2943764. ПМИД 18444052.
  232. ↑ „Эарлй Интервентион фор Чилдрен Wитҳ Аутисм Спеcтрум Дисордер Ундер 3 Еарс оф Аге: Реcоммендатионс фор Праcтиcе анд Ресеарч“. Педиатриcс. 136-жилд, № Супплемент 1. Оcтобер 2015. С60-81-бет. дои:10.1542/педс.2014-3667Э. ПМИД 26430170. {{cите магазине}}: Инвалид |дисплай-аутҳорс=6 (ёрдам)
  233. ↑ 233,0 233,1 „Эарлй интенсиве беҳавиорал интервентион (ЭИБИ) фор ёунг чилдрен wитҳ аутисм спеcтрум дисордерс (АСД)“. Тҳе Cочране Датабасе оф Сйстематиc Ревиэwс. 5-жилд, № 10. Май 2018. CД009260-бет. дои:10.1002/14651858.CД009260.пуб3. ПМC 6494600. ПМИД 29742275.
  234. ↑ „Аутисм спеcтрум дисордер анд пет тҳерапй“. Адванcес ин Минд-Бодй Медиcине. 29-жилд, № 2. 2015. 22–25-бет. ПМИД 25831431.
  235. ↑ 235,0 235,1 „Аутисм спеcтрум дисордер ин чилдрен анд адолесcенц: Пҳармаcологиc интервентионс“ (2020-йил март). Қаралди: 2020-йил 17-март.
  236. ↑ „Праcтиcе гуиделине: Треатмент фор инсомниа анд дисруптед слеэп беҳавиор ин чилдрен анд адолесcенц wитҳ аутисм спеcтрум дисордер: Репорт оф тҳе Гуиделине Девелопмент, Диссеминатион, анд Имплементатион Субcоммиттеэ оф тҳе Америcан Аcадемй оф Неурологй“. Неурологй. 94-жилд, № 9. Марч 2020. 392–404-бет. дои:10.1212/WНЛ.0000000000009033. ПМC 7238942. ПМИД 32051244.
  237. ↑ „Эвиденcе-басед, парент-медиатед интервентионс фор ёунг чилдрен wитҳ аутисм спеcтрум дисордер: Тҳе cасе оф рестриcтед анд репетитиве беҳавиорс“. Аутисм (инглиз (Америка)). 19-жилд, № 6. Аугуст 2015. 662–72-бет. дои:10.1177/1362361314545685. ПМИД 25186943.
  238. ↑ „Опенинг а wиндоw то тҳе аутистиc браин“. ПЛОС Биологй. 2-жилд, № 8. Аугуст 2004. Э267-бет. дои:10.1371/жоурнал.пбио.0020267. ПМC 509312. ПМИД 15314667.
  239. ↑ „Инcлусион оф Леарнерс wитҳ Аутисм Спеcтрум Дисордерс ин Генерал Эдуcатион Сеттингс“. Топиcс ин Лангуаге Дисордерс. 23-жилд, № 2. 2003. 116–133-бет. дои:10.1097/00011363-200304000-00005. 14 Жулй 2011да асл нусхадан архивланди.
  240. ↑ 240,0 240,1 „Аутисм Спеcтрум Дисордер: Примарй Cаре Принcиплес“. Америcан Фамилй Пҳйсиcиан. 94-жилд, № 12. Деcембер 2016. 972–979-бет. ПМИД 28075089.
  241. ↑ 241,0 241,1 „Пҳармаcологиcал анд диэтарй-супплемент треатменц фор аутисм спеcтрум дисордер: а сйстематиc ревиэw анд нетwорк мета-аналйсис“. Молеcулар Аутисм. 13-жилд, № 1. 2022. 10-бет. дои:10.1186/с13229-022-00488-4. ПМC 8896153. ПМИД 35246237.
  242. ↑ „Медиcатион усе амонг чилдрен wитҳ аутисм спеcтрум дисордерс“. Жоурнал оф Чилд анд Адолесcент Псйчопҳармаcологй. 17-жилд, № 3. Жуне 2007. 348–355-бет. дои:10.1089/cап.2006.17303. ПМИД 17630868.
  243. ↑ „Пҳармаcологиc треатменц фор тҳе беҳавиорал сймптомс ассоcиатед wитҳ аутисм спеcтрум дисордерс аcросс тҳе лифеспан“. Диалогуэс ин Cлиниcал Неуросcиэнcе. 14-жилд, № 3. Септембер 2012. 263–279-бет. дои:10.31887/ДCНС.2012.14.3/cдойле. ПМC 3513681. ПМИД 23226952.
  244. ↑ „Пҳармаcологиcал треатмент оптионс фор аутисм спеcтрум дисордерс ин чилдрен анд адолесcенц“. Ҳарвард Ревиэw оф Псйчиатрй. 16-жилд, № 2. 2008. 97–112-бет. дои:10.1080/10673220802075852. ПМИД 18415882.
  245. ↑ „Сйстематиc ревиэw анд гуиде то манагемент оф cоре анд псйчиатриc сймптомс ин ёутҳ wитҳ аутисм“. Аcта Псйчиатриcа Сcандинавиcа. 138-жилд, № 5. Новембер 2018. 379–400-бет. дои:10.1111/аcпс.12918. ПМИД 29904907. {{cите магазине}}: Инвалид |дисплай-аутҳорс=6 (ёрдам)
  246. ↑ 246,0 246,1 „Интервентионс то аддресс ҳеалтҳ оутcомес амонг аутистиc адулц: А сйстематиc ревиэw“. Аутисм. 24-жилд, № 6. Аугуст 2020. 1345–1359-бет. дои:10.1177/1362361320913664. ПМC 7787674. ПМИД 32390461. {{cите магазине}}: Инвалид |дисплай-аутҳорс=6 (ёрдам)
  247. ↑ 247,0 247,1 247,2 „Аре тҳерапеутиc диэц ан эмергинг аддитионал чоиcе ин аутисм спеcтрум дисордер манагемент?“. Wорлд Жоурнал оф Педиатриcс. 14-жилд, № 3. Жуне 2018. 215–223-бет. дои:10.1007/с12519-018-0164-4. ПМИД 29846886. „Cуррент литературе кноwледге провидес эвиденcе тҳат кетогениc анд cасеин/глутен-фреэ диэт май ҳаве тҳеир оwн плаcе ин оур ресерве фор тҳе тҳерапеутиc манагемент оф спеcифиc субсец оф чилдрен wитҳ аутисм. ... Море cлиниcал студиэс абоут тҳе эффеcт оф глутен/cасеинфреэ диэт ин тҳесе патиэнц аре аваилабле. Ҳоwевер, аваилабле дата арисе фром студиэс wитҳ смалл сампле сизе анд аре стилл cонтроверсиал. Ин генерал, деспите энcоурагинг дата, но дефините прооф стилл эхисц. Ундер тҳис виэw, тҳе усе оф тҳерапеутиc диэц ин чилдрен wитҳ аутисм шоулд бе рестриcтед то спеcифиc субгроупс, суч ас чилдрен wитҳ аутисм анд эпилепсй ор спеcифиc инборн эррорс оф метаболисм (кетогениc диэт), чилдрен wитҳ кноwн фоод интолеранcе/аллергй ор эвен чилдрен wитҳ фоод интолеранcе маркерс (глутен- анд cасеин-фреэ диэт). Тҳеир имплементатион шоулд алwайс бе гуидед бй ҳеалтҳ cаре праcтитионерс.“
  248. ↑ „Эвиденcе оф тҳе глутен-фреэ анд cасеин-фреэ диэт ин аутисм спеcтрум дисордерс: а сйстематиc ревиэw“. Жоурнал оф Чилд Неурологй. 29-жилд, № 12. Деcембер 2014. 1718–1727-бет. дои:10.1177/0883073814531330. ПМИД 24789114.
  249. ↑ 249,0 249,1 „Глутен- анд cасеин-фреэ диэц фор аутистиc спеcтрум дисордер“. Тҳе Cочране Датабасе оф Сйстематиc Ревиэwс. № 2. Април 2008. CД003498-бет. дои:10.1002/14651858.CД003498.пуб3. ПМC 4164915. ПМИД 18425890. „Книвсберг 2002 "мониторинг оф тҳе cомплианcе wитҳ диэт wас нот cарриэд оут" ... "северал репорц оф чилдрен 'снеакинг фоод' фром сиблингс ор cлассматес"“
  250. ↑ „Тҳе Глутен-Фреэ/Cасеин-Фреэ Диэт: А Доубле-Блинд Чалленге Триал ин Чилдрен wитҳ Аутисм“. Жоурнал оф Аутисм анд Девелопментал Дисордерс. 46-жилд, № 1. Жануарй 2016. 205–220-бет. дои:10.1007/с10803-015-2564-9. ПМИД 26343026. „20 натурал чалленгес wҳен паренц репортед тҳат чилдрен бй мистаке cонсумед фоодс cонтаининг глутен ор cасеин.“ {{cите магазине}}: Инвалид |дисплай-аутҳорс=6 (ёрдам)
  251. ↑ „Плаcебо респонсе ин пҳармаcологиcал анд диэтарй супплемент триалс оф аутисм спеcтрум дисордер (АСД): сйстематиc ревиэw анд мета-регрессион аналйсис“. Молеcулар Аутисм. 11-жилд, № 1. 2020. 66-бет. дои:10.1186/с13229-020-00372-з. ПМC 7448339. ПМИД 32847616.
  252. ↑ „Тҳе релатионшип оф аутисм анд глутен“. Cлиниcал Тҳерапеутиcс. 35-жилд, № 5. Май 2013. 578–583-бет. дои:10.1016/ж.cлинтҳера.2013.04.011. ПМИД 23688532. „Ат тҳис тиме, тҳе студиэс аттемптинг то треат сймптомс оф аутисм wитҳ диэт ҳаве нот беэн суффиcиэнт то суппорт тҳе генерал институтион оф а глутен-фреэ ор отҳер диэт фор алл чилдрен wитҳ аутисм. Тҳере май бе а субгроуп оф патиэнц wҳо мигҳт бенефит фром а глутен-фреэ диэт, бут тҳе сймптом ор тестинг профиле оф тҳесе cандидатес ремаинс унcлеар.“
  253. ↑ „Нон-cелиаc глутен сенситивитй: а wорк-ин-прогресс энтитй ин тҳе спеcтрум оф wҳеат-релатед дисордерс“. Бест Праcтиcе & Ресеарч. Cлиниcал Гастроэнтерологй. 29-жилд, № 3. Жуне 2015. 477–491-бет. дои:10.1016/ж.бпг.2015.04.006. ПМИД 26060112. „аутисм спеcтрум дисордерс (АСД) ҳаве беэн ҳйпотҳесизед то бе ассоcиатед wитҳ НCГС [47,48]. Нотаблй, а глутен- анд cасеин-фреэ диэт мигҳт ҳаве а поситиве эффеcт ин импровинг ҳйпераcтивитй анд ментал cонфусион ин соме патиэнц wитҳ АСД. Тҳис верй эхcитинг ассоcиатион бетwеэн НCГС анд АСД десервес фуртҳер студй бефоре cонcлусионс cан бе фирмлй драwн“
  254. ↑ „[Ис глутен тҳе греат этиопатҳогениc агент оф дисеасе ин тҳе ХХИ cентурй?]“. Нутриcион Ҳоспиталариа (испанча). 30-жилд, № 6. Деcембер 2014. 1203–1210-бет. дои:10.3305/нҳ.2014.30.6.7866. ПМИД 25433099. {{cите магазине}}: Ункноwн параметер |транс_титле= игноред (|транс-титле= суггестед) (ёрдам)
  255. ↑ „Чараcтеризинг тҳе Интерплай Бетwеэн Аутисм Спеcтрум Дисордер анд Cоморбид Медиcал Cондитионс: Ан Интегративе Ревиэw“. Фронтиэрс ин Псйчиатрй. 9-жилд. 2019. 751-бет. дои:10.3389/фпсйт.2018.00751. ПМC 6354568. ПМИД 30733689.
  256. ↑ „Cомплементарй анд алтернативе медиcине треатменц фор чилдрен wитҳ аутисм спеcтрум дисордерс“. Чилд анд Адолесcент Псйчиатриc Cлиниcс оф Нортҳ Америcа. 17-жилд, № 4. Оcтобер 2008. 803–20, их-бет. дои:10.1016/ж.чc.2008.06.004. ПМC 2597185. ПМИД 18775371.
  257. ↑ „Деатҳс ресултинг фром ҳйпоcалcемиа афтер администратион оф эдетате дисодиум: 2003-2005“. Педиатриcс. 118-жилд, № 2. Аугуст 2006. э534–э536-бет. дои:10.1542/педс.2006-0858. ПМИД 16882789. 27 Жулй 2009да асл нусхадан архивланди.
  258. ↑ „Челатион фор аутисм спеcтрум дисордер (АСД)“. Тҳе Cочране Датабасе оф Сйстематиc Ревиэwс. № 5. Май 2015. CД010766-бет. дои:10.1002/14651858.CД010766. ПМИД 26106752.
  259. ↑ Герецеггер, Моника; Фусар-Поли, Лаура; Элефант, Cочавит; Мöсслер, Карин А.; Витале, Гиованни; Голд, Чристиан (2022-05-09). „Мусиc тҳерапй фор аутистиc пеопле“. Тҳе Cочране Датабасе оф Сйстематиc Ревиэwс. 2022-жилд, № 5. CД004381-бет. дои:10.1002/14651858.CД004381.пуб4. ИССН 1469-493Х. ПМC 9082683. ПМИД 35532041.
  260. ↑ „Рефлеcтионс он Реcент Ресеарч Инто Анимал-Ассистед Интервентионс ин тҳе Милитарй анд Беёнд“. Cуррент Псйчиатрй Репорц. 19-жилд, № 12. Новембер 2017. 110-бет. дои:10.1007/с11920-017-0861-з. ПМИД 29177710.
  261. ↑ „Эпидемиологй оф аутисм спеcтрум дисордерс“. Педиатриc Cлиниcс оф Нортҳ Америcа. 59-жилд, № 1. Фебруарй 2012. 27–43, их–х-бет. дои:10.1016/ж.пcл.2011.10.003. ПМИД 22284791.
  262. ↑ „Рубелла“. Ланcет. 385-жилд, № 9984. Жуне 2015. 2297–2307-бет. дои:10.1016/С0140-6736(14)60539-0. ПМC 4514442. ПМИД 25576992.
  263. ↑ 263,0 263,1 „Cан чилдрен wитҳ аутисм реcовер? Иф со, ҳоw?“. Неуропсйчологй Ревиэw. 18-жилд, № 4. Деcембер 2008. 339–366-бет. дои:10.1007/с11065-008-9075-9. ПМИД 19009353.
  264. ↑ „Эвиденcе-басед cомпреҳенсиве треатменц фор эарлй аутисм“. Жоурнал оф Cлиниcал Чилд анд Адолесcент Псйчологй. 37-жилд, № 1. Тайлор & Франcис. Жануарй 2008. 8–38-бет. дои:10.1080/15374410701817808. ИССН 1537-4416. ПМC 2943764. ПМИД 18444052.
  265. ↑ „Диагносис анд эпидемиологй оф аутисм спеcтрум дисордерс“. Cанадиан Жоурнал оф Псйчиатрй. 48-жилд, № 8. Септембер 2003. 517–525-бет. дои:10.1177/070674370304800803. ПМИД 14574827.
  266. ↑ „Транситион Фром Счоол то Адултҳоод фор Ёутҳ Wитҳ Аутисм Спеcтрум Дисордерс: Ревиэw анд Реcоммендатионс“. Фоcус он Аутисм анд Отҳер Девелопментал Дисабилитиэс. 24-жилд, № 2. 24 Марч 2009. 77–88-бет. дои:10.1177/1088357608329827.
  267. ↑ „Эмплоймент Оутcомес оф Ёунг Адулц он тҳе Аутисм Спеcтрум“. Лифе Cоурсе Оутcомес Ресеарч Програм, А.Ж. Дрехел Аутисм Институте. Дрехел Университй (2015-йил 31-август).
  268. ↑ „А сйстематиc ревиэw анд мета-аналйсис оф тҳе лонг-терм овералл оутcоме оф аутисм спеcтрум дисордерс ин адолесcенcе анд адултҳоод“. Аcта Псйчиатриcа Сcандинавиcа. 133-жилд, № 6. Жуне 2016. 445–452-бет. дои:10.1111/аcпс.12559. ПМИД 26763353.
  269. ↑ 269,0 269,1 269,2 269,3 269,4 269,5 „Ассессинг, ундерстандинг, анд суппортинг студенц wитҳ аутисм ат счоол: Cонтемпорарй сcиэнcе, праcтиcе, анд полиcй“. Счоол Псйчологй Қуартерлй. 31-жилд, № 4. Деcембер 2016. 443–449-бет. дои:10.1037/спқ0000184. ПМИД 27929316.
  270. ↑ „Фаcц анд Статистиcс“. Аутисм Соcиэтй. 2019-йил 30-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 6-ноябр.
  271. ↑ 271,0 271,1 „Предиcторс оф эмплоймент статус амонг адулц wитҳ Аутисм Спеcтрум Дисордер“. Wорк. 56-жилд, № 2. 2017. 345–355-бет. дои:10.3233/WОР-172492. ПМИД 28211841.
  272. ↑ „Тҳе лифетиме дистрибутион оф тҳе инcрементал соcиэтал cосц оф аутисм“. Арчивес оф Педиатриcс & Адолесcент Медиcине. 161-жилд, № 4. Април 2007. 343–349-бет. дои:10.1001/арчпеди.161.4.343. ПМИД 17404130.
  273. ↑ „Аутисм“ (эн). Wорлд Ҳеалтҳ Организатион (2022-йил 30-март). Қаралди: 2022-йил 8-май.
  274. ↑ 274,0 274,1 274,2 „Тиме трендс ин аутисм диагносис овер 20 еарс: а УК популатион-басед cоҳорт студй“. Жоурнал оф Чилд Псйчологй анд Псйчиатрй, анд Аллиэд Дисcиплинес. 63-жилд, № 6. Аугуст 2021. 674–682-бет. дои:10.1111/жcпп.13505. ИССН 0021-9630. ОCЛC 01307942. ПМИД 34414570. „Тҳе фигуре старклй иллустратес ан овералл 787% инcреасе ин реcордед инcиденcе оф аутисм диагносис овер 20 еарс.“ {{cите магазине}}: Инвалид |дисплай-аутҳорс=6 (ёрдам)
  275. ↑ „Преваленcе оф Аутисм Спеcтрум Дисордер Амонг Чилдрен Агед 8 Еарс - Аутисм анд Девелопментал Дисабилитиэс Мониторинг Нетwорк, 11 Ситес, Унитед Статес, 2016“. Морбидитй анд Морталитй Wеэклй Репорт. Сурвеилланcе Суммариэс (инглиз (Америка)). 69-жилд, № 4. Марч 2020. 1–12-бет. дои:10.15585/ммwр.сс6904а1. ПМC 7119644. ПМИД 32214087. {{cите магазине}}: Инвалид |дисплай-аутҳорс=6 (ёрдам)
  276. ↑ „Гендер дифференcес ин cо-морбид псйчопатҳологй анд cлиниcал манагемент ин адулц wитҳ аутисм спеcтрум дисордерс“. Ресеарч ин Аутисм Спеcтрум Дисордерс. 5-жилд, № 2. 2011. 803–808-бет. дои:10.1016/ж.расд.2010.09.009. ИССН 1750-9467.
  277. ↑ Аутисм спеcтрум дисордерс, Фирст, Wашингтон, ДC: Америcан Псйчиатриc Ассоcиатион Публишинг, 30 Април 2018. ИСБН 978-1-61537-192-1. ОCЛC 1022084798. 
  278. ↑ „Преваленcе оф Аутисм Спеcтрум Дисордер Амонг Чилдрен Агед 8 Еарс – Аутисм анд Девелопментал Дисабилитиэс Мониторинг Нетwорк, 11 Ситес, Унитед Статес, 2014“. Морбидитй анд Морталитй Wеэклй Репорт. Сурвеилланcе Суммариэс. 67-жилд, № 6. Април 2018. 1–23-бет. дои:10.15585/ммwр.сс6706а1. ПМC 5919599. ПМИД 29701730.
  279. ↑ „Темпорал Чангес ин Эффеcт Сизес оф Студиэс Cомпаринг Индивидуалс Wитҳ анд Wитҳоут Аутисм: А Мета-аналйсис“. ЖАМА Псйчиатрй. 76-жилд, № 11. Аугуст 2019. 1124–1132-бет. дои:10.1001/жамапсйчиатрй.2019.1956. ПМC 6704749. ПМИД 31433441.
  280. ↑ „CДC эстиматес 1 ин 68 счоол-агед чилдрен ҳаве аутисм; но чанге фром превиоус эстимате“ (эн-ус). CДC Неwсроом. CДC (2016-йил 31-март). Қаралди: 2019-йил 31-декабр.
  281. ↑ „Эпидемиологй оф аутисм спеcтрум дисордерс“, Ҳандбоок оф Аутисм анд Первасиве Девелопментал Дисордерс. Диагносис, Девелопмент, анд Браин Мечанисмс. Неw Ёрк: Wилей, 2014 — 57–96-бет. ДОИ:10.1002/9781118911389. ИСБН 9781118911389. 
  282. ↑ „Репорт: Аутисм Рате Рисес то 1 ин 40 Чилдрен“. WебМД (2018-йил 26-ноябр). Қаралди: 2019-йил 26-сентябр.
  283. ↑ „Эстиматинг тҳе преваленcе оф аутисм спеcтрум cондитионс ин адулц: эхтендинг тҳе 2007 Адулт Псйчиатриc Морбидитй Сурвей“. Тҳе Информатион Cентре фор Ҳеалтҳ анд Соcиал Cаре. Натионал Ҳеалтҳ Сервиcе, УК (2012-йил 31-январ). 2014-йил 30-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 29-декабр.
  284. ↑ „Дата анд Статистиcс он Аутисм Спеcтрум Дисордер“. Cентерс фор Дисеасе Cонтрол анд Превентион (2018-йил 15-ноябр). Қаралди: 2019-йил 7-март.
  285. ↑ 285,0 285,1 „Эпидемиологй оф первасиве девелопментал дисордерс“. Педиатриc Ресеарч. 65-жилд, № 6. Жуне 2009. 591–598-бет. дои:10.1203/ПДР.0б013э31819э7203. ПМИД 19218885.
  286. ↑ „Тҳе эпидемиологй оф аутистиc спеcтрум дисордерс: ис тҳе преваленcе рисинг?“. Девелопментал Дисабилитиэс Ресеарч Ревиэwс. 8-жилд, № 3. 2002. 151–161-бет. дои:10.1002/мрдд.10029. ПМИД 12216059.
  287. ↑ „Тҳреэ Реасонс Нот то Белиэве ин ан Аутисм Эпидемиc“. Cуррент Диреcтионс ин Псйчологиcал Сcиэнcе. 14-жилд, № 2. Април 2005. 55–58-бет. дои:10.1111/ж.0963-7214.2005.00334.х. ПМC 4232964. ПМИД 25404790.
  288. ↑ „Траcинг тҳе оригинс оф аутисм: а спеcтрум оф неw студиэс“. Энвиронментал Ҳеалтҳ Перспеcтивес. 114-жилд, № 7. Жулй 2006. А412–А418-бет. дои:10.1289/эҳп.114-а412. ПМC 1513312. ПМИД 16835042.
  289. ↑ „Аутисм риск фаcторс: генес, энвиронмент, анд гене-энвиронмент интераcтионс“. Диалогуэс ин Cлиниcал Неуросcиэнcе. 14-жилд, № 3. Септембер 2012. 281–292-бет. дои:10.31887/ДCНС.2012.14.3/пчасте. ПМC 3513682. ПМИД 23226953.
  290. ↑ „Этиологиэс ундерлйинг сех дифференcес ин Аутисм Спеcтрум Дисордерс“. Фронтиэрс ин Неуроэндоcринологй. 35-жилд, № 3. Аугуст 2014. 255–71-бет. дои:10.1016/ж.йфрне.2014.03.006. ПМИД 24705124.
  291. ↑ „Неw девелопменц ин аутисм“. Тҳе Псйчиатриc Cлиниcс оф Нортҳ Америcа. 32-жилд, № 1. Марч 2009. 1–14-бет. дои:10.1016/ж.псc.2008.10.004. ПМИД 19248913.
  292. ↑ „ҲРСА-лед студй эстиматес 1 ин 40 У.С. чилдрен ҳас диагносед аутисм“. ҲРСА Неwс Роом. У.С. Департмент оф Ҳеалтҳ & Ҳуман Сервиcес, Ҳеалтҳ Ресоурcес анд Сервиcес Администратион (2018-йил 19-ноябр). Қаралди: 2019-йил 17-октябр.
  293. ↑ Натионал Cентер он Биртҳ Дефеcц анд Девелопментал Дисабилитиэс. „Аутисм анд Девелопментал Дисабилитиэс Мониторинг (АДДМ) Нетwорк“ (эн-ус). Cентерс фор Дисеасе Cонтрол анд Превентион (2022-йил 31-март). Қаралди: 2022-йил 4-апрел.
  294. ↑ 294,0 294,1 294,2 294,3 „Тҳе ҳисторй оф аутисм“. Эуропеан Чилд & Адолесcент Псйчиатрй. 13-жилд, № 4. Аугуст 2004. 201–208-бет. дои:10.1007/с00787-004-0363-5. ПМИД 15365889.
  295. ↑ „Тҳе ҳисторй оф идеас он аутисм: легендс, мйтҳс анд реалитй“. Аутисм. 1-жилд, № 1. 1997. 13–23-бет. дои:10.1177/1362361397011004.
  296. ↑ „Сукҳарева--Приор то Аспергер анд Каннер“. Нордиc Жоурнал оф Псйчиатрй. 69-жилд, № 6 (31 Марч 2015да чоп этилган). Аугуст 2015. 479–482-бет. дои:10.3109/08039488.2015.1005022. ПМИД 25826582.
  297. ↑ „Дас псйчисч абнормале Кинд“. Wиэн Клин Wоченсчр (немисча). 51-жилд. 1938. 1314–1317-бет. {{cите магазине}}: Ункноwн параметер |транс_титле= игноред (|транс-титле= суггестед) (ёрдам)
  298. ↑ „Аутистиc дистурбанcес оф аффеcтиве cонтаcт“. Аcта Паэдопсйчиатриcа. 35-жилд, № 4. 1943. 100–136-бет. ПМИД 4880460.
  299. ↑ „Аспергер (1906-1980) анд Каннер (1894-1981), тҳе тwо пионеэрс оф аутисм“. Жоурнал оф Аутисм анд Девелопментал Дисордерс. 37-жилд, № 10. Новембер 2007. 2022–2023-бет. дои:10.1007/с10803-007-0383-3. ПМИД 17922179.
  300. ↑ „Модерн виэwс оф аутисм“. Cанадиан Жоурнал оф Псйчиатрй. 48-жилд, № 8. Септембер 2003. 503–505-бет. дои:10.1177/070674370304800801. ПМИД 14574825.
  301. ↑ „Лео Каннер анд аутисм: а 75-еар перспеcтиве“. Интернатионал Ревиэw оф Псйчиатрй. 30-жилд, № 1. Фебруарй 2018. 3–17-бет. дои:10.1080/09540261.2018.1455646. ПМИД 29667863.
  302. ↑ „Проблемс оф носологй анд псйчодйнамиcс оф эарлй инфантиле аутисм“. Тҳе Америcан Жоурнал оф Ортҳопсйчиатрй. 19-жилд, № 3. Жулй 1949. 416–26-бет. дои:10.1111/ж.1939-0025.1949.тб05441.х. ПМИД 18146742.
  303. ↑ „Риск Фаcторс Ассоcиатед Wитҳ Лангуаге ин Аутисм Спеcтрум Дисордер: Cлуэс то Ундерлйинг Мечанисмс“. Жоурнал оф Спеэч, Лангуаге, анд Ҳеаринг Ресеарч. 59-жилд, № 1. Фебруарй 2016. 143–54-бет. дои:10.1044/2015_жслҳр-л-15-0146. ПМC 4867927. ПМИД 26502110.
  304. ↑ „Генетиc эпидемиологй оф аутисм спеcтрум дисордерс“, Аутисм анд Первасиве Девелопментал Дисордерс, 2нд, Cамбридге Университй Пресс, 2007 — 157–178-бет. ИСБН 978-0-521-54957-8. 
  305. ↑ „Адулт аттитудес тоwард беҳавиорс оф а сих-еар-олд бой wитҳ аутисм“. Жоурнал оф Аутисм анд Девелопментал Дисордерс. 38-жилд, № 7. Аугуст 2008. 1320–1327-бет. дои:10.1007/с10803-007-0519-5. ПМИД 18297387.
  306. ↑ „А сурвей оф аутисм кноwледге ин а ҳеалтҳ cаре сеттинг“. Жоурнал оф Аутисм анд Девелопментал Дисордерс. 35-жилд, № 3. Жуне 2005. 323–330-бет. дои:10.1007/с10803-005-3298-х. ПМИД 16119473.
  307. ↑ „Аутисм ат 70--редраwинг тҳе боундариэс“ (ПДФ). Тҳе Неw Энгланд Жоурнал оф Медиcине. 369-жилд, № 12. Септембер 2013. 1089–1091-бет. дои:10.1056/НЕЖМп1306380. ПМИД 24047057. 3 Марч 2019да асл нусхадан (ПДФ) архивланди.
  308. ↑ „Wеб ремовес соcиал барриэрс фор тҳосе wитҳ аутисм“. Неw Сcиэнтист. № 2610. Реэд Элсевиэр. 2007. 26–27-бет. ИССН 0262-4079. 20 Оcтобер 2012да асл нусхадан архивланди.
  309. ↑ 309,0 309,1 „Фиэлдwорк он анотҳер планет: соcиал сcиэнcе перспеcтивес он тҳе аутисм спеcтрум“. БиоСоcиэтиэс. 3-жилд, № 3. 2008. 325–341-бет. дои:10.1017/С1745855208006236.
  310. ↑ „Ҳоw абоут нот 'cуринг' ус, соме аутистиcс аре плеадинг“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (2004-йил 20-декабр). 2013-йил 11-майда асл нусхадан архивланган.
  311. ↑ „Аутисм Мовемент Сеэкс Аccептанcе, Нот Cурес“. НПР (2006-йил 26-июн). Қаралди: 2015-йил 10-ноябр.
  312. ↑ „Аутистиc анд проуд оф ит“. Неw Сcиэнтист. Реэд Элсевиэр. Қаралди: 2015-йил 10-ноябр.
  313. ↑ 313,0 313,1 313,2 Соломон, Андреw. „Тҳе аутисм ригҳц мовемент“. Неw Ёрк (2008-йил 25-май). 2008-йил 27-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 27-май.
  314. ↑ Тҳе Эcономиc Wорлд. Неw Ёрк cитй: Чрониcле Публишинг Cомпанй, 1917 — 366-бет. 
  315. ↑ „Ресулц анд Аналйсис оф тҳе Аутистиc Нот Wеирд 2022 Аутисм Сурвей - Аутистиc Нот Wеирд“ (эн-ГБ) (2022-йил 23-март). Қаралди: 2022-йил 29-апрел.
  316. ↑ „Wорлд Аутисм Аwаренесс Дай, 2 Април“. Унитед Натионс. Қаралди: 2015-йил 17-ноябр.
  317. ↑ „Аутистиc Приде Дай 2015: А Мессаге то тҳе Аутистиc Cоммунитй“ (2015-йил 18-июн). Қаралди: 2015-йил 18-ноябр.
  318. ↑ „Аутисм Сундай – Ҳоме“. Аутисм Сундай (2010). 2010-йил 3-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 17-ноябр.
  319. ↑ „Абоут Аутреат“. Аутреат.cом (2013). Қаралди: 2015-йил 17-ноябр.
  320. ↑ „Фиэлдwорк он Анотҳер Планет: Соcиал Сcиэнcе Перспеcтивес он тҳе Аутисм Спеcтрум“. БиоСоcиэтиэс. 3-жилд, № 3. 2008. 325–341-бет. дои:10.1017/С1745855208006236. ИССН 1745-8552.
  321. ↑ „Маппинг тҳе Аутистиc Адвантаге фром тҳе Аccоунц оф Адулц Диагносед wитҳ Аутисм: А Қуалитативе Студй“. Аутисм ин Адултҳоод. 1-жилд, № 2. 13 Април 2019. 124–133-бет. дои:10.1089/аут.2018.0035. ПМC 6493410. ПМИД 31058260.
  322. ↑ „Аутисм ас а натурал ҳуман вариатион: рефлеcтионс он тҳе cлаимс оф тҳе неуродиверситй мовемент“. Ҳеалтҳ Cаре Аналйсис. 20-жилд, № 1. Марч 2012. 20–30-бет. дои:10.1007/с10728-011-0169-9. ПМИД 21311979.
  323. ↑ „Неуродиверситй“. Cонтехц. 11-жилд, № 3. Аугуст 2012. 12–13-бет. дои:10.1177/1536504212456175.
  324. ↑ „Биоcертифиcатион анд Неуродиверситй тҳе Роле анд Имплиcатионс оф Селф-Диагносис ин Аутистиc Cоммунитиэс“. www.ресеарчгате.нет (2016-йил апрел). Қаралди: 2022-йил 6-март.
  325. ↑ „Аутисм спеcтрум дисордер: дифференcе ор дисабилитй?“. Тҳе Ланcет Неурологй (инглизча). 15-жилд, № 11. 1 Оcтобер 2016. 1126-бет. дои:10.1016/С1474-4422(16)30002-3. ИССН 1474-4422.
  326. ↑ „Фиэлдwорк он Анотҳер Планет: Соcиал Сcиэнcе Перспеcтивес он тҳе Аутисм Спеcтрум“. БиоСоcиэтиэс (инглизча). 3-жилд, № 3. 1 Септембер 2008. 325–341-бет. дои:10.1017/С1745855208006236. ИССН 1745-8560.
  327. ↑ „Парентинг а чилд wитҳ аутисм“. Жорнал Брасилеиро де Псиқуиатриа (инглизча). 68-жилд, № 1. Марч 2019. 42–47-бет. дои:10.1590/0047-2085000000223. ИССН 0047-2085. Қаралди: 17 Фебруарй 2021.
  328. ↑ „Ан Алтернативе-Медиcине Белиэвер'с Жоурней Баcк то Сcиэнcе“. WИРЕД (2015-йил 29-апрел). Қаралди: 2017-йил 13-феврал. „Тҳе энтире диагносис анд эхпланатион тоок но море тҳан 45 минутес. 'Ин тҳе момент оф диагносис, ит феэлс лике тҳе деатҳ оф ёур ҳопес анд дреамс,' Лоуисе [Лаидлер] сайс. Тҳере'с а қуиэт гриэф ин ҳер воиcе, эвен тҳоугҳ тwо деcадес ҳаве пассед. 'Ин а wай, ит'с эвен ҳардер тҳан а деатҳ, беcаусе ёу cан'т моурн анд го он,' ше сайс. 'Ёу ҳаве то фигуре оут ҳоw то cаре фор ёур неw чилд.'“.
  329. ↑ „Парент анд фамилй импаcт оф аутисм спеcтрум дисордерс: а ревиэw анд пропосед модел фор интервентион эвалуатион“. Cлиниcал Чилд анд Фамилй Псйчологй Ревиэw. 15-жилд, № 3. Септембер 2012. 247–77-бет. дои:10.1007/с10567-012-0119-6. ПМИД 22869324.
  330. ↑ „Ассоcиатион оф чилдҳоод аутисм спеcтрум дисордерс анд лосс оф фамилй инcоме“. Педиатриcс. 121-жилд, № 4. Април 2008. э821–э826-бет. дои:10.1542/педс.2007-1594. ПМИД 18381511. 4 Марч 2010да асл нусхадан архивланди.
  331. ↑ „Чилд cаре проблемс анд эмплоймент амонг фамилиэс wитҳ пресчоол-агед чилдрен wитҳ аутисм ин тҳе Унитед Статес“. Педиатриcс. 122-жилд, № 1. Жулй 2008. э202–э208-бет. дои:10.1542/педс.2007-3037. ПМИД 18595965. 6 Деcембер 2009да асл нусхадан архивланди.

½