Анъанавий хитой тиббиёти
Хитой гербологияси — анъанавий хитой ўсимликлари билан даволаш назарияси бўлиб, у анъанавий хитой тиббиётида (ТCМ) кўпчилик даволаш усулларини ташкил қилади. Натуре нашриёти ТCМни „ сохта илмга тўла“ деб таърифлади ва унинг кўп даво бермаслигининг энг аниқ сабаби унинг аксарият муолажаларида мантиқий таъсир механизми йўқлиги эканлигини айтди[1].
Гербология атамаси нотўғри, чунки ўсимлик элементлари энг кўп ишлатиладиган моддалар бўлса-да, ҳайвонлар, инсон ва минерал маҳсулотлар ҳам қўлланади, уларнинг баъзилари заҳарли.
Хитойнинг анъанавий ўсимлик терапиясининг самарадорлиги бўйича тадқиқотлар сифациз ва кўпинча нотўғри[2], самарадорликнинг қатъий далиллари кам ёки умуман йўқ[3]. Бир қатор потенциал заҳарли хитой ўсимликлари ҳақида хавотирлар мавжуд[4].
Тарих
Хитой ўтлари асрлар давомида ишлатилган. Энг қадимги адабиётлар орасида 168 йилда муҳрланган Маwангдуида топилган " 52 касаллик учун рецептлар " қўлёзмаси мисолида аниқ касалликлар учун рецептлар рўйхати мавжуд.
Анъанавий равишда тан олинган биринчи ўсимлик шифокори Шеннóнг афсонавий худога ўхшаш шахс, мил.ав.2800-йил атрофида яшаганлиги айтилади.
Айтишларича, у юзлаб ўтларни тажриба қилиб кўрган ва доривор ва заҳарли ўсимликлар ҳақидаги билимларини деҳқонларга берган. Унинг Шеннóнг Бěн Cǎо 神农本草经 , Шеннонғс Материа Медиcа) Хитой ўсимлик тиббиётига оид энг қадимги китоб ҳисобланади. У 365 турдаги илдизларни, ўтларни, ўрмонларни, мўйналарни, ҳайвонларни ва тошларни ўсимлик дориворлигининг учта тоифасига ажратади[5]:
- Кўп касалликлар учун самарали ўтларни ўз ичига олган „юқори“ тоифаси ва асосан тана мувозанатини сақлаш ва тиклаш учун жавобгардир. Улар деярли ҳеч қандай салбий таъсир кўрсатмайди[5].
- Тониклар ва кучайтиргичларни ўз ичига олган тоифа, истеъмол қилиш муддати узайтирилмаслиги керак[5].
- Одатда кичик дозаларда ва фақат муайян касалликларни даволаш учун қабул қилиниши керак бўлган моддалар тоифаси[5].
Шеннонгнинг Материа Медиcа асл матни йўқолган; аммо ҳозиргача таржималари мавжуд. Ҳақиқий келиб чиқиш тарихи Ғарбий Хан сулоласининг охирига тўғри келади (яъни милоддан аввалги И аср).
Совуқ уруши ва турли касалликлар тўғрисидаги рисола Зҳанг Зҳонгжинг, томонидан, шунингдек, Хан сулоласининг охирида, милодий 196 ва 220 йиллар орасида тўпланган. Дори рецептларига эътибор қаратиб[6], бу Йинянг ва беш босқичли дори терапияси билан бирлаштирган биринчи тиббий иш эди[7]. Ушбу формула, шунингдек, симптомларни клиник жиҳатдан фойдали „намуналар“ учун энг қадимги Хитой тиббий матни эди(зҳенг證). Вақт ўтиши билан кўплаб ўзгаришларни бошдан кечирган ҳолда, у энди иккита алоҳида китоб сифатида тарқалмоқда: „ Совуқ уруши касалликлари ҳақида рисола“ ва "Олтин қутининг асосий рецептлари" ХИ асрда, Сонг сулоласи даврида алоҳида таҳрирланган[8].
Кейинги авлодлар бу асарларни VII асрда Танг сулоласи давридаги Хитой рисоласи бўлган Яохинг Лун (药性论)да кўпайтирдилар.
Бир неча асрлар давомида даволанишга урғу беришда ўзгаришлар юз берди. Неижинг 王冰 74-бобини ўз ичига олган бўлими Ванг Бинг томонидан қўшилган.У ўзининг 765 нашрида шундай ёзган: „Касаллик ҳукмдори уни Суверен деб атайди, Суверенга ёрдам вазир деб атайди, Вазир (ёрдамчи) деб аталган вазирга мос келади, у дейилган юқори уч табақа (сифат) эмас“. Охирги қисм бу учта ҳукмдор юқорида айтиб ўтилган Шеннонгнинг учта тоифаси эмаслигини билдиради. Айниқса, ушбу боб янада кучлироқ ёндашувни белгилайди.
Айтиш мумкинки, ушбу асарларнинг энг муҳими Материа Медиcа тўпламидир (Бенcао Гангму : 本草綱目) Минг сулоласи даврида Ли Шизҳен томонидан тузилган, бугунги кунда ҳам маслаҳат ва маълумот учун фойдаланилади.
Хитой ўтларидан фойдаланиш Ғарбий Осиё ва Ислом мамлакатларида ўрта асрларда машҳур бўлган. Улар Шарқдан Ғарбга Ипак йўли орқали савдо қилинган. Долчин, занжабил, робарб, мускат ёнғоғи ва кубеб ўрта асрлардаги ислом тиббиёт олимлари томонидан хитой ўсимликлари сифатида тилга олинган, масалан, Розий (854-925), Хали Аббос (930-994) ва Абу Али ибн Сино(980-1037). Хитой ва ислом табобатида ушбу ўтларнинг клиник қўлланиши ўртасида ҳам кўплаб ўхшашликлар мавжуд эди[9].
Хомашё
Хитойда 13 000 га яқин дори воситалари қўлланади ва қадимги адабиётларда 100 000 дан ортиқ доривор рецептлар қайд этилган[10]. 1941-йилдаги анъанавий дориларнинг классик қўлланмасида 517 та дори рўйхати келтирилган — улардан фақат 45 таси ҳайвонларнинг қисмлари ва 30 таси минераллар эди. Дори сифатида ишлатиладиган кўплаб ўсимликлар учун батафсил кўрсатмалар нафақат улар энг яхши ўсадиган жойлар ва ҳудудлар, балки уларни экиш ва йиғишнинг энг яхши вақтлари бўйича ҳам берилган.
Дори сифатида ишлатиладиган ҳайвонларнинг баъзи қисмларини жуда ғалати деб ҳисоблаш мумкин, масалан, сигирларнинг ўт пуфагидаги тошлар[11].
Бундан ташқари, классик материа медиcа Бенcао Гангму инсон танасидан олинган 35 та анъанавий хитой дори воситаларидан фойдаланишни тасвирлайди, жумладан, суяклар, тирноқлар, сочлар, қулоқ муми, тишлар, нажас, сийдик, тер ва органлардаги қолдиқлар, лекин уларнинг аксарияти энди ишлатилмаяпти[12][13].
Тайёрлаш
Қайнатма
Одатда, доривор препаратларнинг бир партияси тахминан 9 тадан 18 тагача моддадан иборат қайнатма сифатида тайёрланади. Улардан баъзилари асосий, баъзилари ёрдамчи ўтлар сифатида қаралади; ёрдамчи ўтлар ичида учта тоифани ажратиш мумкин. Асосий таркибий қисмларнинг токсиклигини ёки ён таъсирини бартараф этиш учун баъзи ингредиэнтлар қўшилади. Бунинг устига, баъзи дорилар катализатор сифатида бошқа моддалардан фойдаланишни талаб қилади.
Анъанавий хитой тиббиёти
Анъанавий хитой тиббиёти (中成药)
Қадим замонлардан бери таблеткалар бир нечта ўтлар ва бошқа ингредиэнтларни бирлаштириб, қуритилган ва кукунга айлантирилган. Кейин улар бирлаштирувчи билан аралаштирилади ва қўлда таблеткаларга айлантирилди. Бирлаштирувчи анъанавий равишда асал эди. Бироқ, замонавий чой дамламалари зангламайдиган пўлатдан ясалган идишларда қайнатилади ва ишлатиладиган ўтларга қараб сув ёки спиртли сув қайнатмаси тайёрланади. Муҳим ингредиэнтларни сақлаб қолиш учун улар паст ҳароратда (100 даражадан паст) қайнатилади. Кейин олинган суюқлик яна қуюқлаштирилади ва ўсимлик кукуни аралаштирилади ва ўсимлик хамирини ҳосил қилади. Кейин бу хамир машинада майда бўлакларга бўлинади, силлиқ ва қаттиқ кўриниш учун оз миқдорда ёрдамчи моддалар қўшилади ва улар таблеткаларга айланади.
Ушбу дорилар сўзнинг анъанавий маъносида патентланмаган. Ҳеч ким формулага мутлақ ҳуқуқларга эга эмас. Бунинг ўрнига „патент“ формулани стандартлаштиришга ишора қилади. Хитойда худди шу номдаги барча хитойлик патентли дори-дармонлар бир хил таркибий қисмларга эга бўлади ва қонун билан белгиланган ХХР фармакопеясига мувофиқ ишлаб чиқарилади. Бироқ, ғарбий мамлакатларда бир хил номдаги патентли дори-дармонлар таркибидаги таркибий қисмларнинг нисбатларида ва ҳатто бутунлай бошқа ингредиэнтларда фарқлар бўлиши мумкин.
Хитойнинг ўсимлик дори-дармонларини ишлаб чиқарувчи бир нечта ишлаб чиқарувчилар ўз маҳсулотларини АҚШ ва Европа бозорларида дори сифатида сотиш учун ФДА клиник синовларини ўтказмоқда.
Хитой ўсимлик экстрактлари
Хитой ўсимлик экстрактлари — бу гранулалар ёки суспензия шаклида қуюлтирилган ўсимлик дамламалари. Патент дори-дармонларига ўхшаш ўсимлик экстрактлари беморлар учун осонроқ ва қулайроқдир. Саноат қазиб олиш стандарти 5:1 нисбатда, яъни ҳар беш фунт хомашё учун бир фунт ўсимлик экстракти олинади.
Таснифлаш
Хитойнинг анъанавий дори воситаларини таснифлашнинг бир неча хил усуллари мавжуд:
- Тўрт табиат (四气)
- Бешта лаззат (五味)
- Меридианлар (经络)
- Махсус вазифа.
Тўрт табиат
Тўртта табиат қуйидагилардир: иссиқ (热), илиқ (凉), салқин (温), совуқ (寒) ёки нейтрал (平). Иссиқ ва илиқ ўтлар совуқ касалликларни даволаш учун, салқин ва совуқ ўтлар эса иссиқ касалликларни даволаш учун ишлатилади.
Бешта лаззат

Бешта лаззат, баъзан „ Беш таъм“ деб ҳам таржима қилинади: ўткир (辛), ширин (甘), аччиқ (苦), нордон (酸) ва шўр (咸) Моддалар, шунингдек, бир нечта таъмга эга бўлиши мумкин ёки ҳеч қандай таъмга эга бўлмаслиги мумкин (яъни, 淡лаззат). Хушбўйлик модданинг маълум хусусиятларини ва тахмин қилинган терапевтик „дозаларини“ назарда тутади: шўр „пастга тушади ва қаттиқ массаларни юмшатади“; ширинлик „тўлдирувчи, уйғунлаштирувчи ва намловчи“; ўткир моддалар терни келтириб чиқаради ва қонга таъсир қилади; нордонлик табиатда сиқувчи (涩) бўлишга интилади; аччиқ „ иссиқликни чиқаради, ичакларни тозалайди ва намликни йўқ қилади“.
Махсус вазифа
Ушбу тоифаларга асосан қуйидагилар киради:
- ташқи — чиқариш ёки ташқи ҳал қилиш
- иссиқлик билан тозалаш
- пастга тушадиган ёки чўкма
- шамол намлигини тарқатувчи
- намликни ўзгартирувчи
- сувнинг ҳаракатланишини рағбатлантириш ва намликни сингдириш ёки намликни сингдириш
- ички иситиш
- қи — тартибга солувчи ёки қи-тўғриланувчи
- тарқатувчи озиқ-овқат тўпланиши ёки озиқ-овқат тарқатувчи
- қуртларни қувиб чиқариш
- қон кетишини тўхтатиш ёки қон қуйиш
- Қонни тезлаштириш ва турғунликни йўқотиш [ ёки қонни тезлаштириш ёки Қонни ҳаракатга келтириш.
- балғамни ўзгартирувчи, йўтални тўхтатувчи ва хириллашни тинчитувчи ёки балғамни ўзгартирувчи ва йўтал ва нафас олишни бостирувчи
- Руҳни тинчлантирувчи ёки Шен — тинчлантирувчи.
- Жигарни тинчлантириш ва шамолни чиқариб юбориш ёки Жигарни тинчлантириш ва шамолни ўчириш
- тешик очиш
- тўлдирувчи ёки тонувчи: бунга қи — қўшимча, қон — озиқлантирувчи, йин — бойитиш ва янг — мустаҳкамловчи киради.
- чегараланишни рағбатлантирадиган ёки мустаҳкамловчи ва боғловчи
- қусишни келтириб чиқарадиган
- ташқи қўллаш учун моддалар
Тузилиши
Кўпгина ўтлар ўзларининг ноёб кўриниши туфайли ўз номларини олишади. Бундай номларга мисол қилиб, Ниу Хи (Радих cятҳулаэ сеу ачйрантҳис), сигир тиззаларига ўхшаш катта бўғинларга эга бўлган „сигир тиззалари“ киради; Бай Му Эр (Фруcтифиcатио тремеллаэ фуcиформис), оқ ёғоч қулоғи, оқ ва қулоққа ўхшайди; Гоу Жи (Рҳизома cиботии), итнинг умуртқа поғонасига ўхшаш „ит умуртқаси“.[14]
Ранг
Ранг нафақат ўтларни аниқлашнинг қимматли воситаси, балки кўп ҳолларда ўтнинг терапевтик хусусиятлари ҳақида ҳам маълумот беради. Мисол учун, сариқ ўтлар ҳуанг (сариқ) ёки жин (олтин) деб аталади. Ҳуанг Баи (Cортех Пҳеллодендри) „сариқ арча“ деган маънони англатади ва Жин Йин Ҳуа (Флос Лониcераэ) „олтин кумуш гул“ ёрлиғига эга.[14]
Ҳид ва таъм
Ноёб ҳидлар баъзи ўсимликлар учун махсус номларни белгилайди. Ган „ширин“ деган маънони англатади, шунинг учун Ган Cао (Радих глйcйррҳизаэ) „ширин ўт“, қизилмия илдизи учун адекват тавсиф. „Ку“ аччиқ деган маънони англатади, шунинг учун Ку Шен (Сопҳораэ флавесcентис) „аччиқ ўт“ деб таржима қилинади.[14]
Географик жойлашув
Кўпинча ўтлар ўсадиган жойлар ёки вилоятлар ўтлар номларига айланади. Масалан, Беи Ша Шен (Радих глеҳниаэ) шимолий Хитойда етиштирилади ва йиғилади, Нан Ша Шен (Радих аденопҳораэ) эса жанубий Хитойда пайдо бўлган. Шимол ва жануб учун хитойча сўзлар мос равишда беи ва нан .[14]
Чуан Беи Му (Булбус фритиллариаэ cиррҳосаэ) ва Чуан Ниу Хи (Радих cятҳулаэ) иккаласи ҳам Сичуан провинсиясида топилган, чунки уларнинг номларида „чуан“ белгиси кўрсатилган.[14]
Вазифаси
Фанг Фенг (Радих Сапошниковиаэ) каби баъзи ўтлар том маънода „шамолашни олдини олади“ шамоллаш билан боғлиқ касалликларнинг олдини олади ёки даволайди. Ху Дуан (Радих Дипсаcи), сўзма-сўз „синганни тиклайди“, йиртилган юмшоқ тўқималарни ва синган суякларни самарали даволайди.[14]
келиб чиққан мамлакати
Бошқа мамлакатларга хос бўлган кўплаб ўтлар Хитойнинг материа медиcа таркибига киритилган. Шимолий Америка экинларидан олиб келинган Хи Янг Шен (Радих панаcис қуинқуэфолии) „ғарбий женшен“ деб таржима қилинган бўлса, Шимолий Осиё мамлакатларида етиштирилган ва импорт қилинадиган Донг Янг Шен (Радих гинсенг Жапониcа) эса „шарқий женшен“дир.[14]
Токсиклик
Дори воситаларини қўллаш бўйича энг қадимги ёзувлардан ҳозирги кунгача баъзи моддаларнинг токсиклиги барча Хитой материа медиcаларида тасвирланган.[15] ТCМ Ғарб дунёсида машҳур бўлиб кетганлиги сабабли, кўплаб анъанавий хитой дори воситаларининг, жумладан ўсимликлар, ҳайвонларнинг қисмлари ва минералларнинг токсиклиги ҳақида хавотирлар кучаймоқда.[4] Кўпгина дорилар учун самарадорлик ва токсиклик синовлари лаборатория таҳлилига эмас, балки анъанавий билимларга асосланади.[4] Баъзи ҳолларда токсиклик замонавий тадқиқотлар билан тасдиқланиши мумкин (яъни, чаёнда); баъзи ҳолларда тасдиқланмайди (яъни, Cурcулиго да). Бундан ташқари, ингредиэнтлар турли жойларда ёки тарихий матнларда турли номларга эга бўлиши мумкин ва турли препаратлар бир хил сабабларга кўра ўхшаш номларга эга бўлиши мумкин, бу дори воситаларини яратишда номувофиқлик ва чалкашликларни келтириб чиқариши мумкин, заҳарланиш хавфи билан. Эдзард Эрнст „ўсимлик дори-дармонларининг салбий таъсири дерматологияда эътибордан четда қоладиган муҳим мавзу бўлиб, кейинги тизимли текширишга лойиқ деган хулосага келди“. Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, Хитой ўсимлик дори-дармонларида мавжуд бўлган заҳарли оғир металлар ва эълон қилинмаган дорилар жиддий соғлиқ муаммоси бўлиши мумкин.
Потенциал хавфли бўлиши мумкин бўлган моддаларга аконит, Осиё қурбақасининг секрецияси, Хитой қўнғизи (Мйлабрис пҳалерата, Бан мао) ва баъзи замбуруғлар киради. Аристолочиа билан боғлиқ соғлиқ муаммолари мавжуд.[4] Аcонитум билан заҳарли таъсир ҳам тез-тез учрайди.[4] Унинг токсик салбий таъсиридан қочиш учун Хантҳиум сибириcум қайта ишланиши керак. Рейноутриа мултифлора (синоними Полйгонум мултифлорум), глйcйррҳизин, Сенеcио ва Сймпҳйтум ўз ичига олган маҳсулотларда гепатотоксик таъсир қилади.[4] Далиллар шуни кўрсатадики, гепатотоксик ўтлар, шунингдек, Диcтамнус дасйcарпус, Астрагалус мембранаcеоус ва Паэониа лаcтифлора ; гарчи улар жигарга зарар етказиши ҳақида ҳеч қандай далил йўқ.[4] Ганодерма луcидум қўзиқорин экстракти саратон иммунотерапияси сифатида заҳарланиш потенциалига эга.[16]
Шунингдек, кортикостероидлар, фенилбутазон, фенитоин ва глибенкламид каби жиддий ножўя таъсирларни келтириб чиқариши мумкин бўлган анъанавий дорилар билан баъзи ўсимлик препаратларини сохталаштириш ҳақида хабар берилган.
Бироқ, кўплаб салбий реаксиялар Хитой тиббиётини нотўғри ишлатиш ёки суиистеъмол қилиш билан боғлиқ.[4] Мисол учун, Эпҳедра ўсимлигини нотўғри ишлатиш (эфедринни ўз ичига олган) салбий ҳодисаларга, шу жумладан ошқозон-ичак муаммоларига, шунингдек, кардиёмиёпатиядан тўсатдан ўлимга олиб келиши мумкин.[4] Кило йўқотиш ёки эректил дисфунксия учун фармацевтика билан сохта маҳсулотлар асосий ташвишлардан биридир.[4] Хитой ўсимлик дори-дармонлари ўткир жигар этишмовчилигининг асосий сабаби бўлган.
Кўпгина хитой ўсимликлари хавфсиздир, аммо баъзилари бундай эмаслигини кўрсатди. Ҳисоботларда маҳсулотларнинг дори воситалари, токсинлар билан ифлосланганлиги ёки таркибий қисмлар ҳақида нотўғри хабар берилганлиги кўрсатилган. ТCМда ишлатиладиган баъзи ўтлар дорилар билан реаксияга киришиши, ножўя таъсирларга эга бўлиши ёки муайян тиббий шароитлари бўлган одамлар учун хавфли бўлиши мумкин.
Самарадорлик
Илмий стандартлар бўйича этарли методологияга эга деб ҳисобланган бир нечта синовлар мавжуд. Самарадорлик исботи кам ҳужжатлаштирилган ёки йўқ.[2] 2016-йилда Cочране текшируви менопауза билан боғлиқ симптомларни энгиллаштириш учун „Хитой ўсимлик дори-дармонлари плацебо ёки гормонал терапиядан кўра кўпроқ ёки камроқ самарали эканлиги ҳақида этарли далиллар йўқ“ деб топилди. 2012-йилда Cочране текшируви САРС билан оғриган беморларнинг ўлимини камайтиришда ҳеч қандай фарқни аниқламади, агар Хитой ўсимликлари Ғарб табобати билан бир қаторда фақат Ғарб тиббиётига нисбатан ишлатилганда. 2010-йилда Cочране текшируви шуни кўрсатдики, геморойдан қон кетишини тўхтатиш учун анъанавий хитой тиббиёти ўтларининг самарадорлигини қўллаб-қувватлаш учун этарли ишончли далиллар йўқ. 2008-йилда Cочране текшируви НСАИД ва оғиз контрацептив таблеткалари каби анъанавий тиббиёт билан солиштирганда, оғриқли ҳайз кўришни енгиллаштиришда хитой ўсимликларидан фойдаланиш бўйича истиқболли далилларни топди, аммо топилмалар паст услубий сифатга эга. 2012-йилги Cочране текшируви баъзи хитойлик доривор ўтлар гриппнинг олдини олиш ва даволашда вирусга қарши дори сифатида ўхшаш таъсирга эга эканлигини кўрсатадиган заиф далилларни топди. Ушбу тиббий тадқиқотлар сифати пастлиги сабабли, гриппни даволаш учун Хитой доривор ўтларидан фойдаланишни қўллаб-қувватлаш ёки рад этиш учун этарли далиллар мавжуд эмас. Грипп билан оғриган одамларни даволашда хитой ўсимлик тиббиёти қанчалик самарали эканлигини аниқлаш учун кенгроқ ва юқори сифатли рандомизацияланган клиник синовларга эҳтиёж бор. 2005-йилда Cочране текшируви шуни кўрсатдики, ҳар қандай ўсимликдан фойдаланиш учун далиллар заиф бўлса-да, баъзи Хитой доривор ўтлари ўткир панкреатитни даволашда самарали бўлиши мумкинлиги ҳақида паст сифатли далиллар мавжуд.
Муваффақиятли натижалар кам бўлди:
Безгакни самарали даволаш воситаси бўлиб, у анъанавий равишда иситмани даволаш учун ишлатиладиган Артемисиа аннуадан олинган.[1] Хитой ўсимликшунослиги асосан сохта фан бўлиб, унинг кўпгина даволаш усуллари учун амал қилиш механизми йўқ.[1]
Экологик таъсирлар

Йўқолиб кетиш хавфи остида турган турлардан фойдаланишнинг анъанавий амалиёти ТCМда баҳсли. Бенскй, Cлавей ва Стогернинг кенг қамровли хитой ўсимлик матни каби замонавий Материа Медиcас қўшимчада йўқолиб кетиш хавфи остида турган турлардан олинган моддаларни муҳокама қилиб, алтернативаларни таъкидлайди.
ТCМ дори сифатида ишлатиладиган йўқолиб бораётган турларнинг қисмларига йўлбарс суяклари ва каркидон шохи киради. Браконерлар қора бозорни ана шундай моддалар билан таъминлайди, масалан, каркидон шохидаги қора бозор сўнгги 40 йил ичида дунёда каркидон популяциясини 90 фоиздан кўпроққа камайтирди. Тошбақа пластрони ва денгиз отларидан фойдаланиш билан боғлиқ хавотирлар ҳам пайдо бўлди.
ТCМ айиқ сафросини доривор восита сифатида тан олади. 1988-йилда Хитой Соғлиқни Сақлаш Вазирлиги қиш олдидан ўлдирилган айиқларни ишлатадиган сафро ишлаб чиқаришни назорат қилишни бошлади. Энди айиқларга доимий катетер ўрнатилган, бу айиқларни ўлдиришдан кўра фойдалироқдир. 12 000 дан ортиқ осиёлик қора айиқлар „айиқ фермаларида“ сақланади, улар кичик қафасларда сақланиш пайтида шафқациз шароитларга дуч келишади. Катетер қорин бўшлиғидаги доимий тешикдан тўғридан-тўғри ўт пуфагига олиб боради, бу эса кучли оғриқларга олиб келиши мумкин. Халқаро эътиборнинг ортиши туфайли Хитой сафродан фойдаланишни тўхтатди; Ушбу ингредиэнт ўрнига сўйилган қорамолдан олинган ўт пуфаги (牛胆 ниú дǎн) тавсия этилади.
Осиё анъанавий тиббиёт савдосига ёрдам бериш учун Америка гинсенгини йиғиш женшенни сўнгги икки аср давомида Шимолий Америкада энг кўп йиғиб олинган ёввойи ўсимликка айлантирди ва бу охир-оқибат CИТЕС ИИ иловаси рўйхатига олиб келди.
Амалдаги ўтлар
Хитой ўсимликшунослиги потенциал ишончсиз маҳсулот сифати, хавфсизлик хавфи ёки соғлиқ учун нотўғри маслаҳатларга эга бўлган сохта илмий амалиётдир. Ўсимлик маҳсулотларини Хитой ГМП (Яхши ишлаб чиқариш жараёни) каби тартибга солувчи органлар мавжуд. Бироқ, ўсимлик маҳсулотларини тайёрлашда сифат назорати йўқлигининг сезиларли ҳолатлари мавжуд. Гербология амалиёти ва касалликларга қарши фаолият учун маҳсулот самарадорлиги бўйича юқори сифатли илмий тадқиқотлар этишмаяпти. Қуйида санаб ўтилган ўсимлик манбаларида истеъмолчиларнинг ёш гуруҳлари ва улар учун мўлжалланган касаллик шароитлари бўйича самарадорлик ёки хавфсизликнинг исботи кам ёки умуман йўқ.
Умумий фойдаланишда 300 дан ортиқ ўтлар мавжуд. Энг кўп ишлатиладиган ўтлардан 人参 ; хитойча: 枸杞子 (гǒуқǐзǐ (синенсис 当归 дāнггалáнг 黄耆 (白术) хитойча: 柴胡 долчин (姜 (хитойча: 桂枝 ва 黄连 (хитойча: 肉桂 жиāнг), (хитойча: 茯苓), қизилмия (хитойча: 甘草), эфедра синиcа (麻黄), пион (оқ: хитойча: 白芍 地黄 хитойча: 赤芍 ва рҳубарб (大黄 丹参 салвиа
50 та асосий ўтлар
Хитой ўцҳунослигида маълумотнома матнида келтирилган 50 та „асосий“ ўтлар мавжуд, гарчи бу ўтлар бошқа матнларда умуман тан олинмаган. Ўсимликлар қуйидагилардир:
| Биномиал тузилиши | Хитойча номи | Инглизча умумий ном (мавжуд бўлса) |
|---|---|---|
| Агастаче ругоса, Погостемон cаблин[17] | ҳуò хиāнг (藿香)[18] | Кореан минт, Патчоули |
| Алангиум чиненсе[19] | бā жиǎо фēнг (八角枫)[20] | Чинесе Алангиум роот |
| Анемоне чиненсис (сйн. Пулсатилла чиненсис)[21] | бáи тóу wенг (白头翁)[20][21] | Чинесе анемоне |
| Анисодус тангутиcус | шāн лàнг дàнг (山莨菪)[22] | (транс.) Моунтаин ҳенбане |
| Ардисиа жапониcа | зǐ жīн ниú (紫金牛)[23] | Марлберрй |
| Астер татариcус | зǐ wǎн (紫菀) | Татар астер, Тартар астер |
| Астрагалус пропинқуус (сйн. Астрагалус мембранаcеус)[24] | ҳуáнг қí (黄芪)[25] ор бěи қí (北芪)[25] | Монголиан милкветч |
| Cамеллиа синенсис | чá шù (茶树) ор чá йè (茶叶) | Теа плант |
| Cаннабис сатива | дà мá (大麻) | Cаннабис |
| Cартҳамус тинcториус | ҳóнг ҳуā (红花) | Саффлоwер |
| Cиннамомум cассиа | рòу гùи (肉桂) | Cассиа, Чинесе cиннамон |
| Cиссампелос пареира | хí шēнг тéнг (锡生藤) ор (亞乎奴) | Велвет леаф |
| Cоптис чиненсис | дуǎн è ҳуáнг лиáн (短萼黄连) | Чинесе голдтҳреад |
| Cорйдалис янҳусуо | йáн ҳú суǒ (延胡索) | Чинесе поппй оф Ян Ҳу Соу |
| Cротон тиглиум | бā дòу (巴豆) | Пургинг cротон |
| Дапҳне генкwа | юáн ҳуā (芫花) | Лилаc дапҳне |
| Датура метел | йáнг жīн ҳуā (洋金花) | Девил’с трумпет |
| Датура страмониум | зǐ ҳуā мàн туó луó (紫花曼陀萝) | Жимсон wеэд |
| Дендробиум нобиле | шí ҳú (石斛) ор шí ҳú лáн (石斛兰) | Нобле дендробиум |
| Дичроа фебрифуга[26] | чáнг шāн (常山) | Блуэ эвергреэн ҳйдрангеа, Чинесе қуинине |
| Эпҳедра синиcа | cǎо мá ҳуáнг (草麻黄) | Чинесе эпҳедра |
| Эуcоммиа улмоидес | дù зҳòнг (杜仲) | Ҳардй руббер треэ |
| Эупҳорбиа пекиненсис[27] | дà жǐ (大戟) | Пекинг спурге |
| Флуэггеа суффрутиcоса (формерлй Сеcуринега суффрутиcоса) | йī йè қиū (一叶秋)[28] | |
| Форсйтҳиа суспенса | лиáнқиáо[29] (连翘) | Wеэпинг форсйтҳиа |
| Гентиана лоуреирои | дì дīнг (地丁) | |
| Гледициа синенсис | зàо жиá (皂荚) | Чинесе ҳонейлоcуст |
| Глйcйррҳиза ураленсис | гāн cǎо (甘草)[30] | Лиcориcе |
| Ҳйдноcарпус антҳелминтиcус (сйн. Ҳ. антҳелминтҳиcа) | дà фēнг зǐ (大风子) | Чаулмоогра треэ |
| Илех пурпуреа | дōнгқīнг (冬青) | Пурпле ҳоллй |
| Леонурус жапониcус | йì мǔ cǎо (益母草) | Чинесе мотҳерwорт |
| Лигустиcум wалличии[31] | чуāн хиōнг (川芎) | Сзечwан ловаге |
| Лобелиа чиненсис | бàн биāн лиáн (半边莲) | Cреэпинг лобелиа |
| Пҳеллодендрон амуренсе | ҳуáнг бǎи (黄柏) | Амур cорк треэ |
| Платйcладус ориэнталис (формерлй Тҳужа ориэнталис) | cè бǎи (侧柏) | Чинесе арборвитаэ |
| Псеудоларих амабилис | жīн қиáн сōнг (金钱松) | Голден ларч |
| Псилопеганум синенсе | шāн мá ҳуáнг (山麻黄) | Накед руэ |
| Пуэрариа лобата | гé гēн (葛根) | Кудзу |
| Рауволфиа серпентина | шéгēнмù (蛇根木), cóнг шéгēнмù (從蛇根木) ор йìндù шé мù (印度蛇木) | Сарпагандҳа, Индиан снакероот |
| Реҳманниа глутиноса | дìҳуáнг (地黄)[32] | Чинесе фохглове |
| Рҳеум оффиcинале | йàо йòнг дà ҳуáнг (药用大黄) | Чинесе ор Эастерн рҳубарб |
| Рҳододендрон қингҳаиэнсе | Қīнг ҳǎи дù жуāн (青海杜鹃) | |
| Сауссуреа cостус | йúн мù хиāнг (云木香) | Cостус роот |
| Счисандра чиненсис | wǔ wèи зи (五味子) | Чинесе магнолиа вине |
| Сcутеллариа баиcаленсис | ҳуáнг қíн (黄芩) | Баикал скуллcап |
| Стемона тубероса | бǎи бù (百部) | |
| Степҳаниа тетрандра | фáнг жǐ (防己) | Степҳаниа роот |
| Стйпҳнолобиум жапониcум (формерлй Сопҳора жапониcа) | ҳуáи (槐), ҳуáи шù (槐树), ор ҳуáи ҳуā (槐花) | Пагода треэ |
| Тричосантҳес кирилоwии | гуā лóу (栝楼) | Чинесе cуcумбер |
| Wикстроэмиа индиcа | лиāо гē wáнг (了哥王) | Индиан стрингбуш |
Бошқа хитой ўсимликлари
Юқоридагиларга қўшимча равишда, кўплаб бошқа хитой ўсимликлари ва бошқа моддалар кенг тарқалган бўлиб, улар орасида:
- Акебиа қуината (木通)
- Арисаэма ҳетеропҳйллум[33][34] (胆南星)
- Ченпи (сун-дриэд тангерине (мандарин) пеэл) (陳皮)
- Cлематис (威灵仙)
- Cонcретио силиcеа бамбусаэ (天竺黄)
- Cордйcепс синенсис (冬虫夏草)
- Cурcума (郁金)
- Далбергиа одорифера (降香)
- Мйррҳ (没药)
- Франкинcенсе (乳香)
- Персиcариа (桃仁)
- Патчоули' (广藿香)
- Полйгонум (虎杖)
- Спарганиум (三棱)
- Зедоарй (Cурcума зедоариа) (莪朮)
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 „Ҳард то сwаллоw“. Натуре. 448-жилд, № 7150. 2007. 105–6-бет. Бибcоде:2007Натур.448С.105.. дои:10.1038/448106а. ПМИД 17625521. Cите эррор: Инвалид
<ref>таг; наме "сwаллоw" дефинед мултипле тимес wитҳ дифферент cонтент - ↑ 2,0 2,1 Шанг, А.; Ҳуwилер, К.; Нартей, Л.; Жüни, П.; Эггер, М. (2007). „Плаcебо-cонтроллед триалс оф Чинесе ҳербал медиcине анд cонвентионал медиcине cомпаративе студй“. Интернатионал Жоурнал оф Эпидемиологй. 36-жилд, № 5. 1086–92-бет. дои:10.1093/иже/дйм119. ПМИД 17602184.
- ↑ Сиэгфриэд, Н. Л; Ҳугҳес, Г (2012). „Ҳербал медиcине, рандомисед cонтроллед триалс анд глобал cоре cомпетенcиэс“. Соутҳ Африcан Медиcал Жоурнал. 102-жилд, № 12. 912–3-бет. дои:10.7196/самж.6392. ПМИД 23498035.
- ↑ 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 Шаw Д (2012). „Тохиcологиcал рискс оф Чинесе ҳербс“. Планта Медиcа. 76-жилд, № 17. 2012–8-бет. дои:10.1055/с-0030-1250533. ПМИД 21077025. Cите эррор: Инвалид
<ref>таг; наме "Шаw-2012" дефинед мултипле тимес wитҳ дифферент cонтент - ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 Унсчулд, Паул Улрич (1986), Медиcине ин Чина, А Ҳисторй оф Пҳармаcеутиcс, 本草, Университй оф Cалифорниа Пресс.
- ↑ Сивин 1987, с. 179; Эргил 2009, с. 30
- ↑ Унсчулд 1985, с. 169
- ↑ Голдсчмидт 2009, пп. 100-101.
- ↑ Ҳеядри, Можтаба; Ҳашемпур, Моҳаммад Ҳашем; Аяти, Моҳаммад Ҳосеин; Қуинтерн, Детлев; Нимроузи, Мажид; Мосават, Сеед Ҳамдоллаҳ (2015). „Тҳе усе оф Чинесе ҳербал другс ин Исламиc медиcине“. Жоурнал оф Интегративе Медиcине. 13-жилд, № 6. 363–367-бет. дои:10.1016/С2095-4964(15)60205-9. ПМИД 26559361. 2015-09-25да асл нусхадан архивланди.
- ↑ Чен, К; Ю, Б (1999). „Cертаин прогресс оф cлиниcал ресеарч он Чинесе интегративе медиcине“. Чинесе Медиcал Жоурнал. 112-жилд, № 10. 934–7-бет. ПМИД 11717980.
- ↑ Ҳескетҳ, Т; Зҳу, WХ (1997). „Ҳеалтҳ ин Чина. Традитионал Чинесе медиcине: Оне cоунтрй, тwо сйстемс“. БМЖ (Cлиниcал Ресеарч Эд.). 315-жилд, № 7100. 115–7-бет. дои:10.1136/бмж.315.7100.115. ПМC 2127090. ПМИД 9240055.
- ↑ Ниэ, Жинг-Бао „'Ҳуман Другс' ин Чинесе Медиcине анд тҳе Cонфуcиан Виэw: Ан Интерпретиве Студй“, . Cонфуcиан Биоэтҳиcс, Пҳилосопҳй анд Медиcине, 2002 — 167–206-бет. ДОИ:10.1007/0-306-46867-0_7. ИСБН 978-0-7923-5723-0.
- ↑ Аwая, Цуёши (Жуне 1999). „Тҳе Ҳуман Бодй ас а Неw Cоммодитй“. Тҳе Ревиэw оф Токуяма Университй.
- ↑ 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 14,5 14,6 Чен & Чен (2004)
- ↑ Эргил 2009, сс. 234–236
- ↑ Гилл, С. К.; Риэдер, М. Ж. (2008). „Тохиcитй оф а традитионал Чинесе медиcине, Ганодерма луcидум, ин чилдрен wитҳ cанcер“. Cанадиан Жоурнал оф Cлиниcал Пҳармаcологй. 15-жилд, № 2. э275–э285-бет. ПМИД 18603664.
- ↑ „Агастаче ругоса | Планц Фор А Футуре датабасе репорт“. 2006-йил 12-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 14-феврал.
- ↑ „Агастаче ругоса ин Флора оф Чина @ эфлорас.орг“. Қаралди: 2008-йил 19-феврал.
- ↑ „Алангиум чиненсе | Планц Фор А Футуре датабасе репорт“. Планц фор а Футуре (2004-йил июн). 2010-йил 6-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 5-феврал.
- ↑ 20,0 20,1 „Алангиум чиненсе ин Флора оф Чина @ эфлорас.орг“. Қаралди: 2008-йил 14-феврал.
- ↑ 21,0 21,1 „2015 Топ МББС Програмс ин Чина“. CУCАС. 2014-йил 11-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 5-феврал.
- ↑ „Анисодус тангутиcус ин Флора оф Чина @эфлорас.орг“. Қаралди: 2008-йил 5-феврал.
- ↑ Флора оф Чина: Ардисиа жапониcа
- ↑ „Астрагалус пропинқуус“. ИЛДИС ЛегумеWеб. Интернатионал Легуме Датабасе & Информатион Сервиcе (2018-йил 16-июн). Қаралди: 2019-йил 25-октябр.
- ↑ 25,0 25,1 „Ҳуанг қи, Cомплементарй анд Алтернативе Ҳеалинг Университй“. Қаралди: 2008-йил 19-феврал.
- ↑ „Дичроа фебрифуга | Планц Фор А Футуре датабасе репорт“. 2009-йил 17-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 5-феврал.
- ↑ „Эупҳорбиа пекиненсис | Планц Фор А Футуре датабасе репорт“. 2009-йил 16-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 5-феврал.
- ↑ „Сеcуринега суффрутиcоса – Планц Фор А Футуре датабасе репорт“. 2009-йил 17-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 6-феврал.
- ↑ Хиандаи Ҳаню Cидиан. Cоммерcиал Пресс, фифтҳ Эдитион, п. 844.
- ↑ „Глйcйррҳиза ураленсис – Планц Фор А Футуре датабасе репорт“. 2009-йил 15-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 8-феврал.
- ↑ „Лигустиcум wалличии | Планц Фор А Футуре датабасе репорт“. 2008-йил 3-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 21-феврал.
- ↑ „Реҳманниа глутиноса“. Қаралди: 2012-йил 4-ноябр.
- ↑ „зҳ:天南星“ (зҳ). Ҳонг Конг Баптист Университй. 2015-йил 19-октябрда асл нусхадан архивланган.
- ↑ „Cап 549 Счед 2 CҲИНЕСЕ ҲЕРБАЛ МЕДИCИНЕС (CҲИНЕСЕ МЕДИCИНЕ ОРДИНАНCЕ)“. Легислатион.гов.ҳк. Қаралди: 2012-йил 4-ноябр.