Jump to content

Гостҳа Паул

From Ziyosfera
Гостҳа Паул
Шахсий маълумот
Тўлиқ исми Гостҳа Беҳари Паул
Таваллуд санаси 20-август 1896-йил
Таваллуд жойи Бхожешвар, Бенгал президентлиги, Британия Ҳиндистони (ҳозирги Бангладеш)
Вафот санаси 8-апрел 1976-йил(1976-04-08)
(79 ёшда)
Вафот жойи Калкутта, Ғарбий Бенгалия, Ҳиндистон
Амплуаси Марказий ҳимоячи
Профессионал фаолияти*
Йиллар Жамоа Ишт. (Гол.)
1907–1912 Кумартули АC 11 (0)
1912–1936 Моҳун Баган 617 (43)
Миллий терма жамоа
1924–1935 Ҳиндистон 37 (5)
*Профессионал клублардаги голлари (ички чемпионат)

Гостҳа Беҳари Паул (1896-йил 20-август — 1976-йил 8-апрел) — ҳиндистонлик футболчи бўлиб, асосан ҳимоячи позициясида ўйнаган. У „Хитой девори“ лақаби билан машҳур бўлган. Паул 1920–1930-йилларда Ҳиндистон миллий футбол терма жамоаси сардори сифатида фаолият юритган[1][2][3].

Фаолиятининг катта қисмини „Моҳун Баган“ клубида ўтказган Паул ўз даврининг таниқли ҳимоячиларидан бири ҳисобланган. У юз йилдан ортиқ тарихга эга бўлган ушбу клуб сафида Балаидас Чатержеэ билан биргаликда тўп сурган[4][5].

Ёшлиги ва шахсий ҳаёти

1896-йил 20-августда Бенгал президентлиги (ҳозирги Бангладеш ҳудуди) таркибидаги Фаридпур округининг Бхожешвар қишлоғида таваллуд топган[6]. Паул тадбиркор Бабоо Шямлал Палнинг ўғли эди[7]. У гўдаклик чоғида Калкутта шаҳрига кўчиб келган ва умрининг охиригача шу шаҳарда яшаган. Паул Бениатола ҳудудидаги Сарада Чаран Арян та’лим муассасасида таҳсил олган[8].

Никоҳингиз ҳақида бизни хабардор қилишни зарур деб ҳисобламаган бўлсангиз-да, клуб номидан сизга дуо қилиш менинг бурчимдир. 1911-йилда ИФА Шиэлд мусобақасида ғалаба қозонганимиздан сўнг, мен ушбу нишонлардан 12 тасини тайёрлатган эдим. Улардан 11 тасини 11 нафар футболчига топширдим, ўн иккинчисини эса ўзимда сақлаб қолдим. Уни «Моҳун Баган» клубининг ан’аналари ва меросини давом эттирадиган, доимо клуб билан бирга бўладиган инсонга беришни ният қилган эдим.

— Маёр Саилен Босе, „Моҳун Баган“ клубининг ўша пайтдаги котиби. У ушбу сўзларни Гостҳа Паулга никоҳидан сўнг клуб нишонини топшириш чоғида айтган.[8].

Паул болалик чоғидан футбол ва крикет билан бир қаторда хоккей ҳамда теннис билан шуғулланган[7]. Кейинчалик у бир неча бор „Моҳун Баган“ крикет жамоаси сафида ҳам майдонга тушган[8]. Паул Пушпа Кунду билан турмуш қурган. Уларнинг Нирангшу ва Сукумар исмли икки ўғли бўлган[9][8]. Унга таниқли футболчи Шибдас Бҳадури катта та’сир кўрсатган. Паул 1911-йилда „Моҳун Баган“ клубининг тарихий ИФА Шиэлд мусобақасидаги ғалабасини трибунадан томоша қилганидан сўнг, футболни асосий спорт тури сифатида танлаган[10].

Паул Калкутта шаҳридаги Видясагар коллежида таҳсил олган ва ўша пайтдаги коллеж директори, Бенгалияда крикет асосчиларидан бири сифатида э’тироф этилган Сарадаранжан Рай билан яқин алоқада бўлган[7]. Британия ҳукмронлиги даврида унга „Чоwдҳурй“ фахрий унвони берилган, бироқ у миллий қарашлари сабабли бу унвондан фойдаланмаган[11]. Паул ўз таржимайи ҳолини ҳам ёзишга киришган, аммо асар тугалланмаган ва нашр эттирилмаган[7].

Клубдаги фаолияти

Ҳиндистон мустақилликка эришишидан олдинги даврда Дукҳирам Мажумдер мамлакат футболининг отаси сифатида э’тироф этилган. У Гостҳа Паул, Шибдас Бҳадури ва бошқа футболчиларнинг етишиб чиқишида муҳим рол ўйнаган[12][13][14][15][16]. Паул, шунингдек, Ражен Сен ва Мажор Саилен Босе қўл остида футбол маҳоратини оширган ҳамда машғулотлар олиб борган[17].

"Ахир, сиз Гостҳа Паул, Хитой деворисиз-ку!"

— Рабиндранатҳ Тагоре, Осиёда Нобел мукофоти совриндори бўлган илк шахс. У „Моҳун Баган“ футболчилари Сантиникетанга ташриф буюрганида Гостҳа Паул билан учрашиб, унга шу сўзлар билан мурожаат қилган[18].

„Буюк Хитой девори“ лақаби билан танилган Паул ўз давридаги ҳинд футболининг етакчи ҳимоячиларидан бири бўлган[19][20][21]. У 11 ёшидан „Кумартули Атҳлетиc Cлуб“ сафида футбол ўйнай бошлаган. Унинг исте’додини ўша даврда Ҳиндистон футбол ассоциацияси (ИФА) бошқарув органининг икки нафар ҳиндистонлик а’золаридан бири бўлган Каличаран Митра (Кали Миттир номи билан ҳам танилган) пайқаган[22]. Миттир Ҳиндистон футбол оламида катта нуфузга эга бўлиб, Паулнинг ўзига хос ҳимоявий маҳоратини биринчилардан бўлиб э’тироф этган. Паул 16 ёшида Моҳун Баган клубига қабул қилинган[23] ва Реверенд Судҳир Чаттержеэнинг ўрнини эгаллаган[8]. Жамоага қўшилганидан сўнг, у 1914-йилда Калкутта футбол лигаси мусобақасининг иккинчи дивизионида иштирок этган. Моҳун Баган ушбу мусобақада илк бор қатнашиб, учинчи ўринни эгаллаган. Ўша даврда фақат энг юқори ўринни эгаллаган ҳарбий бўлмаган жамоага Калкутта футбол лигасининг биринчи дивизионига кўтарилиш ҳуқуқи берилган[9]. Жамоа 1915-йил 15-май куни биринчи дивизиондаги дастлабки учрашувини калкутта крикет ва футбол клубига қарши ўтказган ва ўйин дуранг билан якунланган[24]. 1916-йилда у Деccада бўлиб ўтган Асануллаҳ Cуп мусобақасида қатнашган. Ушбу мусобақа финалида жамоа Совабазар клубига мағлуб бўлган[25].

Гостҳа — Хитой девори каби енгиб бўлмас

— Гостҳа Паул ҳақидаги ушбу машҳур ибора британиялик журналист томонидан "Ред Росе" тахаллуси остида Тҳе Энглишман газетасида ёзилган[7].

Паул футболчилик фаолиятининг дастлабки даврида ялангоёқ футбол ўйнагани сабабли айрим қийинчиликларга дуч келган. Бироқ у тез орада ўзини тиклаб, ҳимоя чизиғида мустаҳкам ўрин эгаллаган. Айниқса, Британиянинг Блаcк Wатч жамоасига қарши учрашувдаги ҳимоявий ҳаракатлари юқори баҳоланган[18]. 1921-йилда Гостҳа Пал Моҳун Баган футбол жамоаси сардори этиб тайинланган ва кейинги беш йил давомида клуб сардори вазифасини бажарган[26]. 1923-йилда Моҳун Баган Бомбай шаҳрида ўтказилган Роверс Cуп мусобақасида иштирок этиб, бир нечта инглиз жамоаларини мағлуб этган ва финалга қадар етиб борган. Шу тариқа, Паул футболчилик фаолиятида катта шуҳрат қозонган[18]. Моҳун Баган ушбу мусобақада финалга чиққан илк ҳинд жамоаси бўлган[27][28]. Бироқ финалда техник жиҳатдан устун бўлган Дурҳам Лигҳт Инфантрй полкининг 2-баталёни жамоасига 4:1 ҳисобида мағлуб бўлган[29][30]. Ўша йили Моҳун Баган Калкутта футбол лигасининг жавоб учрашувида таркибида европалик футболчилар ҳам бўлган мамлакатдаги энг қадимги футбол клуби — Калкутта крикет ва футбол клуби устидан илк бор ғалаба қозонган[4]. 1925-йилда Моҳун Баган Осиёдаги энг қадимги футбол мусобақаси бўлган Дуранд Cупга таклиф этилган биринчи ҳиндистонлик фуқаролик жамоаси бўлган. Жамоа ярим финалда Шерwоод Форестерс клубига мағлуб бўлган[31][32].

1925-йил 28-май куни у Колката Дербй тарихидаги Эаст Бенгалга қарши биринчи расмий учрашувда Моҳун Баган жамоаси сардори сифатида майдонга тушган. Учрашув Cалcутта Фоотбалл Леагуэ доирасида ўтказилган[33][34]. Ушбу учрашувда Моҳун Баган 1:0 ҳисобида мағлубиятга учраган[35][36]. 1930-йилларда Пал Моҳун Баган сафида клубнинг бир қатор машҳур футболчилари, жумладан Каруна Бҳаттачаря, Сед Абдус Самад[37][38], Умапати Кумар[39], Балаидас Чаттержеэ[40][41], Санматҳа Дутта, Бимал Мукҳержеэ ва Сату Чоwдҳурй билан бирга ўйнаган[42][43]. Моҳун Баган сафида ўйнаш билан бир қаторда, Паул 1920-йилда янги ташкил этилган Эаст Бенгал Cлубга унинг асосчиси ва биринчи президенти Суреш Чандра Чаудҳари томонидан таклиф этилган. У жамоага қўшилиб, Ҳерcулес Cуп мусобақасида сардор сифатида майдонга тушган. Етти кишидан иборат жамоалар ўртасида ўтказилган ушбу мусобақада улар ғолибликни қўлга киритган[44][45][46][47][48].

1935-йилда Моҳун Баган ва Калкутта футбол клуби жамоалари ўртасидаги учрашувда Паул ҳакамларнинг бир томонлама қарорларига қарши норозилик билдирган. Бу ҳолат ўша вақтда британияликлар ҳукмронлик қилган Ҳиндистон футбол ассоциацияси ташкилотининг ғазабига сабаб бўлган[49]. У 1936-йилда футболчилик фаолиятини якунлаган[17].

Халқаро фаолияти

1924–1935-йиллар оралиғида, мамлакат Британия ҳукмронлиги остида бўлган даврда, Паул Ҳиндистон терма жамоаси сафида Сейлон ва Австралияга уюштирилган сафарларда иштирок этган[50]. Шунингдек, у Ҳиндистон терма жамоасининг ташриф буюрган Европа жамоаларига қарши ўтказган илк маълум учрашувларида қатнашган ва айрим баҳсларда жамоа сардори сифатида майдонга тушган[17]. 1924-йилда у ҳиндистонлик ва британиялик футболчилардан ташкил топган терма жамоа сардори этиб тайинланган. Жамоа Сейлонга сафар уюштирган[51]. Шу тариқа, Паул Ҳиндистон терма жамоасининг илк сардори бўлган, мазкур сафар эса жамоанинг маълум бўлган биринчи расмий халқаро сафари ҳисобланади[51].

1933-йилда Паул яна Ҳиндистон жамоасига ИФА ХИ сардори сифатида Сейлонга қарши сафар учрашувида қатнашиш учун танланган. У 1933-йилда Сейлон терма жамоасига қарши майдонга тушиб, ўз жамоасини 1:0 ҳисобидаги ғалабага бошлаган[52][53]. Кейинги йили у жароҳати сабабли Ҳиндистон терма жамоасининг Жанубий Африкага уюштирган сафарида иштирок эта олмаган. Унинг ўрнига Санматҳа Дутта жамоага сардорлик қилган[54].

Футболчилик фаолиятидан кейинги даври

Футболчилик фаолиятини якунлаганидан сўнг, Паул Моҳун Баган клуби билан алоқаларини давом эттирган ва жамоа учун янги футболчиларни излаш ҳамда танлаб олиш билан шуғулланган[55]. 1948-йилда Балаидас Чаттержеэ Лондон ёзги Олимпия ўйинларида Ҳиндистон терма жамоасига мураббийлик қилиш учун йўл олганида, Паул вақтинча клуб котиби вазифасини ўз зиммасига олган[56].

Кейинги йили, 1949-йилда, Паул Бенгал футбол жамоаси бош мураббийи этиб тайинланган[57]. У минтақада футбол спортининг ривожланишига катта ҳисса қўшган ҳамда ёш футболчиларнинг янги авлодини шакллантиришга ёрдам берган.

Футболдан ташқари, Паул Ҳиндистон кинематографиясининг овозсиз филмлар даврига мансуб Гоури Шанкар филмида ҳам суратга тушган. Анандамоҳан Рой режиссёрлигидаги ушбу филм Натионал Пиcтурес Лимитед томонидан ишлаб чиқарилган ва 1932-йил 26-октабрда намойиш этилган[7][58].

Вафоти

Одамлар мени айнан шу Моҳун Баган либоси туфайли танийдилар. Ушбу либос ва клуб менга футбол ўйнашни ўргатган. Бу мен учун энг қадрли буюмдир. Мен яшил ва тўқ қизил рангли ушбу либосни ҳурмат қиламан. Ўғилларимга вафот этганимдан кейин сўнгги йўлга кузатиш маросимида устимга шу либосни ёпишларини айтганман. Бу менинг сўнгги истагим.

— Паул вафотидан олдин Моҳун Баган клубига бўлган меҳрини шундай ифодалаган[59].

Паул 1976-йил 8-апрелда 79 ёшида Калкутта шаҳрида вафот этган.

Мерос ва хотира

Колката Маидан ҳудудида ўрнатилган Гостҳа Паул ҳайкали.

Вафотидан сўнг, унинг хотирасига 1984-йилда ўз номи билан аталган Гостҳа Паул Сарани кўчасида[60][61] Эден Гарденс стадиони қаршисида, Колката Маидан ҳудудида унинг ҳайкали ўрнатилган[62]. Ҳайкал ўша вақтдаги жамоат ишлари вазири Жатин Чакрабортй томонидан очилган[7].

1998-йилда Индиа Пост томонидан Калкуттада Паул хотирасига бағишланган почта маркаси муомалага чиқарилган[17]. Шу тариқа, у хотирасига бағишланган эсдалик почта маркаси чиқарилган биринчи ҳинд футболчиси бўлган[63]. Кейинчалик, Моҳун Баган клуби ҳудудида унинг номи билан аталган музей ташкил этилган[7]. Ҳиндистон футбол федерацияси томонидан амалга оширилган „Голден Бабй Леагуэс“ дастури доирасида унинг номи билан Гостҳа Паул Чампионшип мусобақаси ташкил этилган. Ушбу мусобақа Калкутта шаҳридаги кўпроқ болаларни футбол маданиятига жалб қилишга қаратилган[64].

Унинг хотирасига бағишлаб Ғарбий Бенгалия ҳукумати томонидан Гостҳа Паул футбол академияси ташкил этилган. Ушбу академияда таниқли ҳинд футболчиси Прасун Банержеэ бош маслаҳатчи сифатида фаолият юритган[65].

2025-йилда Коли кета номли сиёҳ бренди унинг хотирасига бағишлаб яшил ва тўқ қизил рангдаги сиёҳ маҳсулотларини тақдим этган[66].

Ютуқлари

Моҳун Баган[67][68]

Мукофотлари

  • 1962-йилда Падма Шри ордени билан тақдирланган[69][70]. Бу Ҳиндистондаги фуқароларга бериладиган тўртинчи энг юқори давлат мукофоти ҳисобланади. Пал ушбу мукофотга сазовор бўлган биринчи футболчи бўлган[71][72][73].
  • Моҳун Баган клуби 2004-йилда вафотидан кейин унга Моҳун Баган Ратна мукофотини топширган. Ушбу мукофот клуб тарихидаги буюк футболчиларга берилади. 2019-йилда Гостҳа Палнинг оиласи клуб афсонавий футболчининг ёдгорлик буюмларига лоқайд муносабатда бўлаётганига норозилик сифатида Моҳун Баган Ратна мукофотини клубга қайтариб берган[74][75].

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Ҳассан, Меҳеди „ভারত যেদিন নেমেছিল খালি পায়ে...“ [Тҳе дай Индиа ландед барефоот ...] (бн). www.протҳомало.cом. Протҳом Ало (2018-йил 1-август). 2022-йил 4-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 4-апрел.
  2. ↑ Басу, Жайдеэп „Индиан фоотбалл: Оф cаптаинс анд cонтроверсиэс“. сcролл.ин (2022-йил 29-март). 2022-йил 23-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 13-август.
  3. ↑ „Топ 10 Бенгали фоотбаллерс ин тҳе ҳисторй оф Индиан фоотбалл“. кҳелноw.cом. Кҳел Ноw. 2021-йил 12-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 12-сентябр.
  4. ↑ 4,0 4,1 „Моҳун Баган Ратна — Лате Балаидас Чаттержеэ то реcеиве тҳе аwард постҳумоуслй“. www.моҳунбаганаc.cом. Моҳун Баган Атҳлетиc Cлуб (2013-йил 26-июл). 2016-йил 4-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 28-сентябр.
  5. ↑ „Моҳун Баган Ратна - Лате Балаидас Чаттержеэ то реcеиве тҳе аwард постҳумоуслй“. МcДоwелл'с Моҳун Баган. 2016-йил 4-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2026-йил 3-март.
  6. ↑ „ОУР СПОРТСМЕН: Гостҳа Пал“. 123индиа.cом. 2007-йил 27-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 27-сентябр.
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 7,6 7,7 Чакрабортй, Рана „প্রাচীরের নাম গোষ্ঠ পাল“ [Тҳе Wалл Намед Гостҳа Пал] (бн). экҳонкҳобор.cом. Колката: Экҳон Кҳобор Бангла (2019-йил 20-август). 2022-йил 22-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 22-октябр.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 Мажумдар, Бориа „Гостҳа Беҳари Паул: А фоотбаллер wҳо киcкед лике но отҳер а cентурй аго“. тимесофиндиа.индиатимес.cом. Колката: Тҳе Тимес оф Индиа (2013-йил 9-май). 2020-йил 4-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 21-октябр.
  9. ↑ 9,0 9,1 Зачариаҳ, Серене Сараҳ; Ҳегде, Винаяк „А Легенд Wитҳоут Шоэс, Тҳис 'Чинесе Wалл' Wас Онcе Индиа'с Фавоурите Фоотбаллер“ (эн). тҳебеттериндиа.cом. Тҳе Беттер Индиа (2020-йил 20-август). 2022-йил 5-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 5-май.
  10. ↑ Саҳа, Нирмал Кумар „বিপ্র-কুটিরের 'পঞ্চম পাণ্ডব' শিবদাস“ ['Фифтҳ Пандава' Шибдас оф Бипра-Кутир] (бн). тҳеcалcуттамиррор.cом. Колката: Тҳе Cалcутта Миррор (2020-йил 29-июл). 2022-йил 21-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 20-октябр.
  11. ↑ Гупта, Арпан „'জেল না-খাটা স্বাধীনতা সংগ্রামী' গোষ্ঠ পাল; ব্রিটিশদের অন্যায়ের প্রতিবাদে ছেড়েছিলেন ফুটবলও“ ['Фреэдом фигҳтер wҳо wас невер ин жаил' – Гостҳа Пал; Ҳе алсо лефт фоотбалл то протест тҳе инжустиcе оф тҳе Бритиш] (бн). проҳор.ин. Колката: Проҳор Бенгали (2021-йил 29-июл). 2021-йил 25-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 24-октябр.
  12. ↑ Мажумдар, Роунак „Тҳе Голден Еарс оф Индиан Фоотбалл“. www.часеёурспорт.cом. Колката: Часе Ёур Спорт (2019-йил 22-апрел). 2020-йил 7-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 28-январ.
  13. ↑ Дасгупта, Биплаб „প্রসঙ্গঃ স্যার দুখীরাম মজুমদার“ [Cонтехт: Сир Дукҳирам Мажумдар] (бн). жустнеwс24х7оффиcиал.cом. Колката: Жуст Неwс 24×7 (2020-йил 11-октябр). 2022-йил 21-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 21-октябр.
  14. ↑ Мондал, Авик „শিবদাস ভাদুড়ী, গোষ্ঠ পাল সকলেই তাঁর ছাত্র, বাঙালি মনে রাখেনি বাংলার ফুটবলের প্রথম কোচ দুখীরাম মজুমদারকে“ (бн). банглаамарпран567383012.wпcомстагинг.cом. Бангла Амар Пран – Тҳе глориоус ҳуб фор тҳе Бенгал (2020-йил 4-декабр). 2022-йил 13-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 13-апрел.
  15. ↑ Wебдеск, Хтратиме Бангла „ভাইপোকে পোস্টে বেঁধে লাথি মেরে ছিলেন স্যার দুখিরাম মজুমদার…“ [Сир Дукҳирам Мажумдар тиэд ҳис непҳеw то а пост анд киcкед ҳим...] (бн). хтратимебангла.ин. Колката: Хтратиме Бангла (2020-йил 21-апрел). 2022-йил 21-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 21-октябр.
  16. ↑ Митра, Атану „А 19тҳ cентурй висионарй: Тҳе легенд беҳинд оне оф Индиа'с фирст фоотбалл сcоуц“ (эн). сcролл.ин. Колката: Сcролл (2017-йил 9-октябр). 2021-йил 23-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 21-октябр.
  17. ↑ 17,0 17,1 17,2 17,3 Дас, Г. C. „Индиан Легендарй Фоотбалл Плаерс Профиле: ГОСТҲО ПАЛ — ТҲЕ ГРЕАТ WАЛЛ ОФ CҲИНА — ГРЕАТ ИCОН ОФ КОЛКАТА ФООТБАЛЛ“. колкатафоотбалл.cом. Колката Фоотбалл (2008-йил 14-сентябр). 2008-йил 14-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 25-январ.
  18. ↑ 18,0 18,1 18,2 „Гостҳа Пал – ИФАWБ: биограпҳй“. ифа.орг. Индиан Фоотбалл Ассоcиатион. 2022-йил 22-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 2-октябр.
  19. ↑ „ГОСТҲО ПАЛ – ТҲЕ ГРЕАТ WАЛЛ ОФ CҲИНА – ГРЕАТ ИCОН ОФ КОЛКАТА ФООТБАЛЛ“. колкатафоотбалл.cом. 2018-йил 23-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 20-август.
  20. ↑ Сенгупта, Сомнатҳ „ЛЕГЕНДС ОФ ИНДИАН ФООТБАЛЛ : ГОСТҲА ПАЛ“. тҳеҳардтаcкле.cом. Тҳе Ҳард Таcкле (2011-йил 20-август). 2018-йил 20-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 20-август.
  21. ↑ ; Бандёпадҳяй, КаусикГоаллесс: Тҳе Сторй оф а Униқуэ Фоотбаллинг Натион. Неw Делҳи: Пенгуин Индиа, 1 Фебруарй 2006. ИСБН 9780670058747 (2022-йил 8-апрелда асл нусхадан архивланган). 
  22. ↑ „ИФАWБ: Нагендра Прасад Сарбадҳикари“. ифаwб.орг. Колката: Индиан Фоотбалл Ассоcиатион. 2022-йил 22-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 23-октябр.
  23. ↑ „Cлуб Дай: Моҳун Баган – Алл Тиме Бест ХИ“. www.гоал.cом. Гоал (2008-йил 7-октябр). 2012-йил 8-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 29-октябр.
  24. ↑ Андреw Флинт „А Тале оф Оне Cитй: Колката“ (эн-ГБ). Тҳесе Фоотбалл Тимес (2015-йил 11-ноябр). 2021-йил 9-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 16-март.
  25. ↑ „Моҳун Баган Атҳлетиc Cлуб: Умапати Кумар“. моҳунбагангорбо.cом. 2016-йил 28-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 26-январ.
  26. ↑ ИАНС.. „Моҳун Баган то ҳоноур легенд Каруна Бҳаттачаря | Бусинесс Стандард Неwс“. Бусинесс-стандард.cом (2015-йил 12-июл). 2015-йил 24-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 2-март.
  27. ↑ Мукҳержеэ, Анита „МОҲУН БАГАН ВИЛЛА – ГОНЕ, БУТ НОТ ФОРГОТТЕН“. Бреатҳинг Рооц (2021-йил 10-июл). 2022-йил 3-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 5-май.
  28. ↑ Сенгупта, Сомнатҳ „Ҳисторй Оф Моҳун Баган (Парт 1): Тҳе Суccесс Тҳат Чангед Индиан Фоотбалл“. Тҳе Ҳард Таcкле (2010-йил 2-май). 2021-йил 25-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 5-май.
  29. ↑ Болсманн, Чрис; Ваҳед, Гоолам (2017-11-02). "'Тҳей Аре Фине Спеcименс оф тҳе Иллустриоус Индиан Сеттлер': Спортинг Cонтаcт бетwеэн Индиа анд Соутҳ Африcа, 1914–1955". Жоурнал оф Соутҳерн Африcан Студиэс 43 (6): 1273–1291. дои:10.1080/03057070.2017.1379689. ИССН 0305-7070. https://cogentoa.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03057070.2017.1379689. Қаралди: 5 Май 2022. Гостҳа Паул]]
  30. ↑ „Индиа – Лист оф Роверс Cуп Финалс“. РСССФ. 2015-йил 24-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 5-май.
  31. ↑ Наг, Утатҳя; Петер, Навеэн „Дуранд Cуп ин фоcус ас Индиа'с олдест фоотбалл тоурнамент сеэкс ревивал“. Олймпиcс (2021-йил 25-август). 2021-йил 30-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 6-май.
  32. ↑ „Топ 10 моменц ин Дуранд Cуп ҳисторй“ (эн-УС). Кҳел Ноw (2019-йил 27-июл). 2021-йил 26-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 5-май.
  33. ↑ Мажумдар, Бориа „Тҳе реал меанинг оф тҳе Колката Дербй“ (эн-УС). Эcономиc Тимес Блог (2017-йил 13-феврал). 2019-йил 11-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 12-январ.
  34. ↑ „Тҳе реал меанинг оф тҳе Колката Дербй“ (эн-УС). Эcономиc Тимес Блог (2017-йил 13-феврал). 2019-йил 11-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 12-январ.
  35. ↑ „100 еарс оф Колката дербй“ (2021-йил 19-феврал). 2021-йил 4-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 4-май.
  36. ↑ „Колката дербй ҳисторй“. Индиан Супер Леагуэ (2020-йил 27-ноябр). 2021-йил 4-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 4-май.
  37. ↑ Сенгупта, Сомнатҳ „Легендс Оф Индиан Фоотбалл : Тҳе Пионеэрс“. тҳеҳардтаcкле.cом. Тҳе Ҳард Таcкле (2012-йил 24-апрел). 2017-йил 26-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 20-феврал.
  38. ↑ ; Бандёпадҳяй, КаусикГоаллесс: Тҳе Сторй оф а Униқуэ Фоотбаллинг Натион. Неw Делҳи: Пенгуин Индиа, 1 Фебруарй 2006. ИСБН 9780670058747 (2022-йил 8-апрелда асл нусхадан архивланган). 
  39. ↑ Насар, С. А. „САМАД: ФООТБАЛЛ WИЗАРД ОФ ИНДИА“. Бооксиэ (2020). 2020-йил 29-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 7-ноябр.
  40. ↑ „Балаи Дас Чаттержеэ ис Моҳун Баган Ратна 2013“. Моҳун Баган Атҳлетиc Cлуб. 2020-йил 26-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 26-феврал.
  41. ↑ „Балаидас Чаттержеэ“. тҳемоҳунбаганаc.cом (2019-йил 13-апрел). 2020-йил 26-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 26-феврал.
  42. ↑ „Эра оф Легендс – 1930 то 1939“ (эн-УС). Моҳун Баган Cлуб. 2022-йил 5-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 5-май.
  43. ↑ „Моҳун Баган то ҳоноур легенд Каруна Бҳаттачаря“. Бусинесс Стандард (2015-йил 12-июл). 2022-йил 6-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 6-май.
  44. ↑ „ইস্টবেঙ্গলের প্রথম অধিনায়ক ছিলেন 'মোহনবাগান রত্ন' গোষ্ঠ পাল“ [Эаст Бенгал'с фирст cаптаин wас 'Моҳун Баган Ратна' Гошта Пал] (бн). бонгодоршон.cом. Бонгодоршон Информатион Деск (2021-йил 20-август). 2022-йил 23-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 23-октябр.
  45. ↑ Рой, Гаутам. Эаст Бенгал 100. Аллспорт Фоундатион, 1 Жануарй 2021. ИСБН 978-8194763109. 
  46. ↑ „Тҳе Рисе оф Эаст Бенгал Cлуб“. Эаст Бенгал Фоотбалл Cлуб. 2012-йил 18-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 10-август.
  47. ↑ „Ан Эвентфул Жоурней Тҳроугҳ Ред & Голд Траилс – Тҳе Эаст Бенгал Сторй (Парт 1)“ (эн-УС). тҳеҳардтаcкле.cом. Тҳе Ҳард Таcкле (2010-йил 2-август). 2020-йил 8-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 6-июн.
  48. ↑ „СпортМоб – Бест Индиан фоотбалл плаерс оф алл тиме“. СпортМоб.cом (2021-йил 12-май). 2022-йил 9-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 28-январ.
  49. ↑ Баг, Шамик „Тҳе унcоммон греэн | Ин тҳе ҳеарт оф Колката, тҳе Маидан ис а греат левел плайинг фиэлд“. эспнcриcинфо.cом. Колката: ЭСПН (2010-йил 27-декабр). 2011-йил 10-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 8-январ.
  50. ↑ „Тҳе пассаге оф фоотбалл ин Индиа“. ифаwб.орг. Колката: Индиан Фоотбалл Ассоcиатион. 2021-йил 29-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 11-сентябр.
  51. ↑ 51,0 51,1 „Ҳисторй ин Тимелине оф Индиан Фоотбалл“. тҳе-аифф.орг. Алл Индиа Фоотбалл Федератион. 2020-йил 8-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 15-феврал.
  52. ↑ „ИНДИА ФООТБАЛЛ“ (2015-йил 13-март). 2018-йил 15-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 15-август.
  53. ↑ „Гостҳа Пал“ (2010-йил 3-март). 2018-йил 20-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 20-август.
  54. ↑ „Барефоот тоурисц, 1934“. ПрессРеадер. Тҳе Мерcурй. 2022-йил 6-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 6-май.
  55. ↑ Митра, Атану „Легендарй Индиан cоач Сушил Бҳаттачаря пассес аwай“. www.гоал.cом. Колката: Гоал (2015-йил 19-июл). 2015-йил 24-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 22-июл.
  56. ↑ „Ҳисторй оф Моҳун Баган – Пресентед бй МоҳунБаганCлуб.cом: 1940–1949“. Колката: Моҳун Баган Атҳлетиc Cлуб (2014). 2022-йил 30-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 26-июл.
  57. ↑ „Фоотбалл Cоач Фор Бенгал“ (эн). wикипедиалибрарй.wмфлабс.орг (1949-йил 5-июл). Қаралди: 2026-йил 6-ноябр.
  58. ↑ „Гоури Шанкар (1932)“. cинемаази.cом. Индиан Cинема Ҳаритаге Фоундатион. 2022-йил 23-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 23-октябр.
  59. ↑ „ГОСТҲО ПАЛ — ТҲЕ ГРЕАТ WАЛЛ ОФ CҲИНА“. моҳунбаганcлуб.cом. Моҳун Баган Атҳлетиc Cлуб. 2010-йил 27-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 25-июл.
  60. ↑ „Пеопле форгеттинг Гостҳа Паул: Сон“. тимесофиндиа.индиатимес.cом. Колката: Тҳе Тимес оф Индиа (2009-йил 20-август). 2021-йил 17-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 22-январ.
  61. ↑ „Тҳе Cентенарй – 1980 то 1989“. Моҳун Атҳлетиc Баган Cлуб. 2022-йил 7-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 7-май.
  62. ↑ Мамата Банержеэ пайс ҳомаге то легендарй фоотбаллер Гостҳа Пал он ҳис биртҳ анниверсарй (Wайбаcк Мачине сайтида 9 Септембер 2021 санасида архивланган) Неw Индиан Эхпресс. Ретриэвед 9 Септембер 2021.
  63. ↑ „Формер фоотбаллер Чуни Госwами ҳоноуред wитҳ cоммеморативе стамп“. спорцтар.тҳеҳинду.cом. Спорцтар (2020-йил 16-январ). 2020-йил 17-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 22-октябр.
  64. ↑ „Ҳере ис ҳоw Гостҳа Пал Голден Бабй Леагуэ ис импровинг тҳе ливес оф чилдрен ин Колката“. КҳелНоw.cом. АИФФ (2020-йил 16-январ). 2022-йил 1-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 27-сентябр.
  65. ↑ „Ҳоме — Прасун Банержеэ — Мембер оф Парлиамент оф Индиа“. 2014-йил 20-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 8-март.
  66. ↑ „Гостҳа Биҳари Пал ( Греэн + Мароон)|গোষ্ঠ বিহারী পাল (সবুজ + মেরুন)“.
  67. ↑ „Cреатион оф Ҳисторй – 1910 то 1919“. Моҳун Баган Атҳлетиc Cлуб. 2022-йил 5-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 5-май.
  68. ↑ „Cоунтрйwиде суccесс – 1920 то 1929“ (эн-УС). Моҳун Баган Cлуб. 2022-йил 5-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 5-май.
  69. ↑ „Ҳисторй оф Моҳун Баган АC: 1960 то 1969“. Моҳун Баган Атҳлетиc Cлуб. 2022-йил 5-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 6-май.
  70. ↑ Мукҳержеэ, Соҳам „1960–1965: Wҳен Чуни Госwами & cо пропеллед Моҳун Баган то тҳе зенитҳ оф суccесс“. Гоал (2020-йил 30-апрел). 2020-йил 7-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 26-август.
  71. ↑ Патронобиш, С; Дас Шарма, Амитабҳа „"Индиа'с греатест фоотбаллер" (абоут Саилен Манна)“. ҳиндуоннет.cом. Спорцтар (2006-йил 15-апрел). 2007-йил 8-январда асл нусхадан архивланган.
  72. ↑ Чаудҳури, Арунава „Натионал Аwард wиннинг Фоотбаллерс“. индианфоотбалл.де. ИндианФоотбалл (2000). 2018-йил 1-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 25-январ.
  73. ↑ „Wе ремембер Гостҳа Паул, тҳе фирст фоотбаллер то бе cонферред тҳе Падма Шри, он ҳис 127тҳ биртҳ анниверсарй.“. Тwиттер.cом (@ИндианФоотбалл). Алл Индиа Фоотбалл Федератион (2023-йил 20-август). 2023-йил 20-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 20-август.
  74. ↑ Моҳун Баган Гостҳа Палнинг Падма Шри мукофотини йўқотиб қўйган, дея даъво қилмоқда унинг ўғли (Wайбаcк Мачине сайтида 9 Септембер 2021 санасида архивланган). Оутлоок Индиа. 2021-йил 9-сентабрда олинди.
  75. ↑ „Моҳун Баган Ратна – Тҳе Жеwелс оф Моҳун Баган“. моҳунбаганаc.cом. Моҳун Баган Атҳлетиc Cлуб. 2015-йил 9-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 20-сентябр.