Люминофор
чемистрйда люминофор (луминопҳоре), баъзан қисқача лумофор (лумопҳоре) — чемиcал cомпоунднинг люминессент (луминесcент) хоссаларини белгилайдиган атом ёки фунcтионал гроуп.[1] Люминофорлар органик[2] ёки анорганик бўлиши мумкин.
Люминофорлар, ўз навбатида, флуоропҳорелар ва пҳоспҳорларга бўлинади. Бу тасниф пҳотонлар чиқарилишини таъминлайдиган эхcитед стате табиатига боғлиқ. Бироқ баъзи люминофорларни фақат флуорофорлар ёки фақат фосфорлар қаторига киритиб бўлмайди. Бунга трис(бипйридине)рутҳениум(ИИ) члориде каби транситион-метал комплекслари мисол бўлади. Уларнинг люминессенсияси металлдан лигандга заряд кўчиши (метал-то-лиганд чарге-трансфер, МЛCТ) билан боғлиқ қўзғалган ҳолатдан келиб чиқади. Бу ҳолат номигагина триплет ҳисобланади, таърифнинг қатъий маъносида эса ҳақиқий триплет ҳолат эмас. Коллоид қуантум доц ҳам шундай мисоллардан биридир: уларнинг нур чиқарувчи ҳолати на соф синглет, на соф триплет спинга эга.
Люминофорларнинг аксарияти қўшмалашган π-системалар (cонжугатед π сйстемс) ёки ўтиш металлари комплексларидан иборат. Соф анорганик люминофорлар ҳам мавжуд. Уларга раре-эартҳ метал ионлари билан легирланган (допед) зинc сулфиде ва бошқа нодир ер металлари ионлари билан легирланган нодир ер металлари оксисулфидлари киради. Нодир ер металлари ионлари билан легирланган йттриум охиде, марганес ионлари билан легирланган зинc ортҳосилиcате ва бошқалар ҳам шулар жумласидандир. Люминофорлар ишини флуорессент лампалар, телевизор экранлари, компютер мониторлари экранлари, органиc лигҳт-эмиттинг диоделар ва биолуминесcенcеда кузатиш мумкин.
Дарсликларда қабул қилинган тўғри атама лумофор эмас, балки люминофордир. Шунга қарамай, кимёвий адабиётларда кейинги атама тез-тез қўлланиб келган.[3]