Метрополис


Метрополис (/мɪˈтрɒпəлɪс/) — йирик шаҳар ёки конурбация бўлиб, у мамлакат ёки минтақа учун муҳим иқтисодий, сиёсий ва маданий марказ ҳамда минтақавий ёки халқаро алоқалар, савдо алоқалари учун муҳим марказ ҳисобланади[2].
Катта шаҳар агломерациясига тегишли бўлган, лекин бу агломерациянинг ўзаги бўлмаган катта шаҳар одатда метрополис эмас, балки унинг бир қисми ҳисобланади. Сўзнинг кўплиги метрополис[3], лотинчада кўплиги „метрополисес”, юнонча „метрополеис” (μητρоπόλεις)дан олинган.
Ўз минтақаси учун кичикроқ миқёсда шунга ўхшаш диққатга сазовор жойларни яратадиган метрополиялардан ташқаридаги шаҳар марказлари учун региополис (қисқача „регио“) тушунчаси 2006-йилда Германиядаги шаҳар ва минтақавий режалаштириш тадқиқотчилари томонидан киритилган[4].
Этимологияси
Метрополис (мēтрōсíс) юнонча сўзи бўлиб, мḗтēр, мḗтēр–"она" ва „пóлис“, „полис“–„шаҳар“ ёки „шаҳарча“ яъни антик даврдаги юнон мустамлакалари ўзларининг асл шаҳарларини назарда тутган, улар билан маданий ва сиёсий-маданий алоқаларни сақлаб қолгансўзларидан келиб чиққан. Бу сўз классикадан кейинги лотин тилида вилоятнинг бош шаҳри, ҳукумат қароргоҳи ва хусусан, черков маъносида метрополит эпископнинг ўтирадиган жойи ёки кўриш жойи учун ишлатилган. мас'ул эдилар[5]. Бу фойдаланиш провинсияни эпархия ёки епископга қаранг билан тенглаштиради[6].
Мустамлака шароитида бу колониянинг „она шаҳри“, яъни кўчманчиларни юборган шаҳардир. Бу сўз узоқ илдизларга эга Қадимги Юнонистоннинг мустамлакачилик ўтмишида биринчи марта XIV асрда Ўрта инглизча ишлатилган[7]. Кейинчалик бу маълум бир фаолият маркази сифатида қараладиган шаҳар ёки мамлакатдаги ҳар қандай йирик, муҳим шаҳар учун умумлаштирилди.
Маданият маркази сифатида
Метрополислар кўпинча маданият марказлари сифатида таърифланади, аммо бу нуқтаи назар эътироз ва баҳсли. “Олимларнинг хайрихоҳ авлоди” сифатида та’рифланган ба’зилари деҳқон табақасини ҳимоя қилиб, замонавий маданий муносабатлар эрта саноат даврига нисбатан ривожланаётган бўлиши мумкинлигини та’кидладилар[8].
Африка

Ангола
Луанда — Анголанинг пойтахти ва энг йирик шаҳри. Бу шаҳар Анголанинг асосий порти ва унинг йирик саноат, маданий ва шаҳарлашиш марказидир. Ушбу метрополитан ҳудуди дунёдаги энг зич португал тилида сўзлашувчи 8,3 миллиондан ортиқ аҳолига эга бўлган пойтахт шаҳари ҳисобланади[9].
Конго Демократик Республикаси
Киншаса — 15 миллионга яқин аҳолига эга мегаполис. Киншаса Африканинг Қоҳира ва Лагосдан кейинги ўринда турувчи учинчи йирик шахаридир[10]. У 2050-йилда дунёдаги энг катта ўнта шаҳардан бири бўлиши прогноз қилинмоқда[11].
Миср
Қоҳира[10] ва Александрия Мисрнинг энг йирик мегаполислари ҳисобланади.
Эфиопия
Аддис-Абеба — Эфиопиянинг пойтахти бўлиб, унда Африка Иттифоқининг штаб-квартираси жойлашган. 2008-йил ҳолатига кўра метрополис аҳолиси тахминан 4,5 миллион кишини ташкил этади[12].
Гана
Аккра — Гана пойтахти, иқтисодий ва маъмурий марказ бўлиб, йирик Аккра метрополитан ҳудудининг (Греатер Аccра Метрополитан Ареа (ГАМА)) лангари бўлиб хизмат қилади[13].
Кот-дъИвуар
2014-йилги аҳолини рўйхатга олиш маълумотларига кўра, Обиджан аҳолиси 4,7 миллион киши эди. Бу мамлакат умумий аҳолисининг 20 фоизини ташкил қилади ва бу уни Африкадаги Лагос, Қоҳира, Киншаса, Доруссалом ва Ёханнесбургдан кейинги аҳоли энг зич жойлашган олтинчи шаҳарга айлантирди. У расман мамлакатнинг „иқтисодий пойтахти“ сифатида белгиланган. 2020-йилда шаҳар аҳолиси 5 миллиондан ортиқ кишини ташкил этди[14].
Кения
Найроби — Кениянинг пойтахти ва энг йирик шаҳри. 2019-йилги аҳолини рўйхатга олишда шаҳар аҳолиси 4,397,073 кишини ташкил этган бўлса, метрополитанда эса 9,354,580 киши истиқомат қилади[15].
Нигерия
Лагос 2050-йилда дунёдаги энг катта ўнта шаҳардан бири бўлиши прогноз қилинмоқда[10]. 2015-йил ҳолатига кўра, норасмий маълумотларга кўра, аҳолиси сони Логос ва унинг атрофидаги Огун штатигача чўзилган метро ҳудудини ўз ичи олган „Логос Катта Метрополитан“ ҳудуди аҳолиси тахминан 21 миллион киши[16][17].
Танзания
2002-йилдан 2012-йилгача аҳоли сони йилига 5,6 фоизга ошган Доруссалом Африкада Бамако ва Лагосдан кейин энг тез ўсаётган учинчи шаҳар ва дунё бўйича эса тўққизинчи ўринда туради. Метрополис аҳолиси 2020-йилга бориб 12–15 миллион кишига етиши кутилмоқда[18][19].
Уганда
Кампала — Уганданинг пойтахти ва энг йирик шаҳри. Уганда Статистика Бюроси томонидан 2019-йилда Кампаланинг 84,519 сқуаре километре (32,633 кв ми) майдондаги пойтахт ҳудуди аҳолиси 6 709 900 кишига тенг деб баҳоланган[20]. Хабар қилинишича, Кампала Африкадаги энг тез ривожланаётган шаҳарлардан бири бўлиб, аҳолининг йиллик ўсиш сур’ати 4,03 фоизни ташкил этади[21].
Осиё
Афғонистон
Пойтахт Кобул мамлакатнинг ягона метрополисига айланган ва бир миллиондан ортиқ аҳолига эга ягона шаҳардир[22].
Бангладеш

Бангладеш Халқ Республикасида бешта метрополитан раёнлар мавжуд: Дакка, Читтагонг, Ражшаҳи, Сйлҳет ва Кҳулна[23]. Бу ҳудудларда ерлар юқори нархга эга ва аҳоли яхши шаҳар турмуш тарзига эга деб ҳисобланади. Метрополитан шаҳарлар учун махсус полиция бўлимлари ажратилган ва шаҳар корпорациялари мавжуд бўлиб, улар учун мерлар беш йиллик муддатга сайланади. Ушбу шаҳарларнинг аксариятида аҳоли зичлиги 35 000 квадрат миля ёки ундан кўп. Дакка энг бой шаҳар ва мегаcитй ҳисобланади, чунки унинг аҳолиси 10 миллиондан ошган[24].
Хитой

Хитой (Хитой Халқ Республикаси) географик ҳудуди жиҳатидан тўртинчи йирик ҳудуд ва аҳолиси сони бўйича 1,4 миллиарддан ортиқ киши билан биринчи ўринни эгаллаган ва шунингдек, материк метрополисларини таснифловчи „тан олинган даражали“ бўлган кўп миқдордаги метрополлари билан ҳам танилган. Миллий миқёсда энг катта мегаполислар қаторига Пекин, Шанхай, Гуанчжоу ва Шенжен кирувчи тўртта шаҳар „Биринчи даражали шаҳарлар“ (шīнгīнгīнгāн) деб таснифланади. Иккинчи даражали шаҳарлар кўп бўлиб, улар Чангша, Ченду, Чонгқинг, Ханчжоу, Жинан, Нанкин, Қингдао, Шенян, Тянжин, Ухан ва Сиан ва бошқаларкаби минтақавий марказлардан иборат.
Хитойнинг кўпгина метрополислари шаҳарлар кластерини ташкил қилади, масалан, Янгсзи дарёси делтаси мегаполис ва Пеарл дарёси делтаси мегалополиси.
Ҳиндистон
Ҳиндистон (Ҳиндистон Республикаси) — етинчи йирик давлат географик ҳудуди ва [[мамлакатлар ро'йхати] ва аҳоли бўйича қарамликлари|иккинчи аҳоли сони бўйича]] 1,3 миллиарддан ортиқ киши бўлган мамлакат. Ҳиндистон Конституциясига 74-тузатиш метрополитан ҳудуд деганда 10 лакх ёки 1 миллион ёки ундан ортиқ аҳолига эга бўлган, бир ёки бир нечта туманлардан ташкил топган ва икки ёки ундан ортиқ туманлардан иборат ҳудудни белгилайди. Муниципалитетлар ёки Панчаятлар ёки бошқа қўшни ҳудудлар, губернатор томонидан жамоат хабарномаси билан Метрополитан ҳудуди сифатида белгиланган. 2011-йилда Ҳиндистон аҳолини рўйхатга олиш ҳолатига кўра, Ҳиндистон аҳолиси бир миллиондан ортиқ бўлган Аҳолиси бўйича|бошқа 46 та шаҳарга эга.[25] Деҳли, Мумбай, Колката, Ченнай, Бангалоре, Ҳайдаробод, Пуне, Аҳмедабад, Висакхапатнам, [[Кочи пойтахти] майдони|Кочи]], Ҳиндистондаги 23 та метрополитан шаҳарлар орасида энг каттаси.
Индонезия

Индонезияда метрополитан шаҳарлар Жабодетабек (Жакарта, Бекаси, Богор, Депок ва Тангеранг), Жануби-Шарқий Осиёдаги энг йирик ва дунёдаги бешинчи йирик метрополитан ҳудуд (2007). Бошқа метрополиялар: Бандунг, Медан, Семаранг ва Сурабая.
Эрон

Эронда метрополитан шаҳарлар Теҳрон ва Машҳадда ва бошқа шаҳарлар: Широз, Караж, Исфахон, Табриз, [[Ahvaz]], Рашт ва Кермоншоҳ.
Япония
Японча ҳуқуқий атама „тў“ (йáн) атамаси бўйича „метрополис“ деб таржима қилинади[26], аммо мавжуд таржималар белгиланишдан олдинроқ. Оддий шаҳар ўрнига префектурасига ўхшаб тузилган бўлиб, Японияда фақат битта то мавжуд, яъни Токио. {{2020-йил ҳолатига кўра, Японияда аҳолиси бир миллиондан ортиқ бўлган 12 та бошқа шаҳарлар мавжуд. Хитой ёки умумий япон тилидаги бир хил Канжи белгиси (анъанавий ёки ўзига хос бўлмаган) ҳар хил таржима қилинади — шаҳар, муниципалитет, махсус муниципалитет — барчаси мос келади.
Малайзия
Малайзияда пойтахт Куала-Лумпур энг катта шаҳар, машҳурлиги 7,8 миллион киши.[27] Бошқалар Малайзиядаги метрополиялар: Жоҳор Баҳру, Серембан, Малакка Сити, Шаҳ Алам, Куантан, Куала Теренггану, Кота] Баҳру, Ипоҳ, Жоржтаун, Алор Сетар, Кангар, Кота Кинабалу ва Кучинг.
-
Куала-Лумпур, Малайзиянинг энг йирик шаҳри
.
Покистон
2017-йилги аҳолини рўйхатга олиш маълумотларига кўра, Покистонда ҳар бирида камида 2 миллион метро аҳолиси ва шаҳар аҳолиси камида 0,5 миллион бўлган 12 та метрополитан ҳудуд мавжуд.[28][29][30] Карачи Покистон нинг энг йирик пойтахт ҳудуди бўлиб, тахминан 16,01 миллион аҳолига эга, ундан кейин [ [Лаҳор]] (11,12 миллион), Файсалобод (7,873 миллион), Исломобод-Рвалпинди (7,412 миллион), Гужранвала (5,01 миля) ллион), Мултан (4,745 миллион), Пешовар (4,269 миллион), Саргодҳа (3,903 миллион), Сиалкот (3,893 миллион), Баҳавалпур (3,668) миллион), Кветта (2,275 миллион) ва Ҳайдаробод (2,199 миллион)[31].
Филиппин

даги энг гавжум пойтахт ҳудуди
Филиппинда Миллий Иқтисодиёт ва Тараққиёт Аутҳоритй томонидан белгиланган учта метрополия мавжуд. Улар Манила, Себу ва Давао[32].
Метрополитан Манила ёки Метро Манила — Манила шаҳри ва унинг атрофидаги ҳудудларни Филиппинлар ўз ичига олган метрополитан минтақа. У 16 та шаҳар ва 1 та муниципалитетдан ташкил топган, жумладан Манила, Калука, Лас-Пиняс, Макати, Малабон, Мандалуёнг, Марикина, Мунтинлупа, Навотас, Пасай, Пасиг, Паранақуэ, Кезон Сити, Сан-Хуан, Тагуиг, Валенсуэла ва Патерос муниципалитети. Минтақа Филиппиннинг сиёсий, иқтисодий, ижтимоий, маданий ва таълим марказидир. Президентнинг 940-сонли фармонида эълон қилинганидек, Метро Манила умуман Филиппиннинг ҳукумат қароргоҳи, аммо пойтахти Манила шаҳри ҳисобланади. Метрополисдаги энг йирик шаҳар - Қуэзон Сити, энг катта бизнес тумани эса Макати марказий бизнес округидир.
Сингапур

Сингапур Республикаси — суверен орол шаҳар-давлат ва метрополия. Мамлакатнинг пойтахти йўқ.
Жанубий Корея
Корея Республикасида автоном маъмурий даражадаги еттита махсус ва метрополитан шаҳарлар мавжуд. Булар мамлакатнинг энг гавжум пойтахтлари. 2015-йилги аҳолини рўйхатга олиш бўйича аҳолининг камайиш тартибида улар Сеул, Бусан, Инчеон, Даэгу, Даэжон, Гwангжу ва Улсан.
2015-йилги аҳолини рўйхатга олиш маълумотларига кўра, Чангвон ва Сувон шаҳарлари ҳам метрополитан шаҳарлар даражасига кўтарилишлари мумкин (аҳолиси 1 миллиондан ортиқ), аммо келажакда уларни метрополияга айлантириш бўйича ҳар қандай режалар мавжуд. маъмурий бўлинмаларнинг тузилиши ҳақидаги сиёсий хавотирлар туфайли қабул қилиниши даргумон. Аҳоли сони 1 миллионга яқин ортиб бораётган туман даражасидаги шаҳарлар ҳам бор, хусусан, Гоянг, Ёнгин ва Сеонгнам, лекин улар ҳам метрополитенга кўтарилиши даргумон, чунки уларнинг барчаси Сеул нинг сунъий йўлдош шаҳарлари.
Шри-Ланка
Коломбо шаҳри Шри-Ланкадаги энг йирик шаҳардир. Коломбо метрополитан ҳудуди Шри-Ланканинг энг урбанизациялашган ҳудуди бўлиб, аҳолиси 5 миллиондан ошади[33][34][35][36].
Тайван
Тайпей шаҳри — Тайваннинг сиёсий, иқтисодий ва маданий маркази. Тайпей–Килунг метрополитан ҳудуди 4 та маъмурий бўлинмадан (Тайпей, Килунг, Янги Тайпей ва баъзан [[Таоюан, Тайван|Таоюан]ни ўз ичига олади. ]) жами 9 миллиондан ортиқ аҳолига эга[37]. Метрополда Тайвандаги энг йирик халқаро аэропорт ва дунёдаги энг гавжум 36-аэропорт – Тайван Таоюан халқаро аэропорти, йилига қарийб 50 миллион йўловчи ташишга эга[38].
Туркия
Туркияда метрополитан шаҳарлар „бüйüкшеҳир“ деб таърифланади. Ҳозир Туркияда 30 та метрополитан муниципалитет мавжуд. Ҳозиргача энг каттаси Истанбул, ундан кейин Анқара, Измир ва Бурса.
Бирлашган Араб Амирликлари

БААда 8 та метрополия мавжуд: Дубай, Абу-Даби, Шаржа, Ал Айн, Ажман, Рас ал-Хайма, Фужайра ва Умм ал-Қувайн. Улардан Дубай энг йириги ҳисобланади[39].
Ўзбекистон
Тошкент Ўзбекистоннинг энг гавжум шаҳри ва бир миллиондан ортиқ аҳолиси бўлган ягона шаҳардир.
Европа
Австрия
Вена — Австрия нинг пойтахти, қадимги император шаҳри ва кўплаб халқаро ташкилотлар, жумладан, ОПЕК қароргоҳи, шунингдек, [[Бирлашган Миллатлар Ташкилоти] бош офиси жойлашган. ]. Маданий билимлари ва тарихи билан биргаликда бу хусусиятлар Венани Австрияда ягона бўлган ҳақиқий глобал мегаполисга айлантиради.
Белгия
Брюссел минтақаси 1,2 миллион кишидан ортиқ аҳолига эга Белгиянинг пойтахтини ўз ичига олади, бу Бенилüксдаги энг йирик шаҳар ҳудудидир. Минтақада Европа Иттифоқи, НАТО ва бошқа турли халқаро институтлар, масалан, Жаҳон божхона ташкилоти жойлашган. У „Европа пойтахти“ деб номланади.
Босния ва Герцеговина
Сараево — Босния ва Герсеговинанинг пойтахти ва энг йирик шаҳри, мамлакатнинг Президентлиги, ҳукумати, парламент ва мамлакатдаги ягона метрополия[40].
Чехия
Прага Чехия Республикасининг ягона мегаполиси бўлиб, 1,3 миллиондан ортиқ киши шаҳар чегарасида ва 2,6 миллиондан ортиқ киши унинг пойтахти ҳудудида истиқомат қилади. Бу Прага метрополитенини Европадаги энг йирикларидан бирига айлантиради.[41]
Дания
Данияда ягона мегаполис пойтахт Копенгаген бўлиб, Дания пойтахти минтақасида жойлашган. У шаҳарда 750 000 дан ортиқ, шаҳар ҳудудида эса 1,28 миллион киши истиқомат қилади.[42]
Финландия
Финландия пойтахти Хелсинки қўшни ҳудудлар (жумладан, Эспоо, Кауниаинен ва Вантаа билан бирга тахминан 1,45 аҳолига эга бўлган метрополитан ҳудудни ташкил қилади.
Франсия
2014-йилги қонун коммуналарининг ҳар қандай гуруҳига метропол деб номланган каттароқ маъмурий бўлинишда ҳамкорлик қилишга рухсат берди. Бир метропол, Лион, шунингдек, департаменти мақомига эга.
Франсия миллий статистика институти Инсеэ мамлакатдаги 12 та шаҳар ҳудудларини метрополитан раёнлар деб белгилайди. Париж, Лион ва Марсел энг каттаси, қолган тўққизтаси Тулуза, Лилл, Бордо, Ницца, Нант. , Страсбург, Ренн, Гренобл ва Монпеле.[43].
Германия
-
Берлин Германиянинг энг йирик шаҳри.
-
Рейн-Рур Германиянинг энг йирик метрополисидир (фотосуратда Дортмунд кўрсатилган).
-
Франкфурт Германиянинг энг муҳим шаҳарларидан биридир.
Маъмурий чегаралари бўйича Германиянинг энг йирик шаҳри Берлин бўлса, Рейн-Рур эса энг катта метрополитендир (10 миллиондан ортиқ аҳоли). Шаҳарнинг аҳамияти метрополитен функсиялари деб ҳам аталадиган учта кўрсаткич гуруҳи билан ўлчанади: қарор қабул қилиш ва назорат қилиш функсияси, инновация ва рақобат функсияси ва шлюз функсияси. Бу функсиялар метрополитен минтақалари учун уларнинг фаолиятини ривожлантиришда асосий соҳа сифатида қаралади.
Фазовий режалаштиришда метрополия одатда минтақавий контекстда кузатилади, шунинг учун асосий эътибор метрополия минтақаларига қаратилган. Бу ҳудудлар моно марказий ёки кўп марказли бўлиши мумкин. Ушбу кўрсаткичлар бўйича ўн битта метрополия ҳудуди аниқланди: Берлин-Бранденбург, Бремен-Олденбург, Дрезден-Халле-Лейпциг, Франкфурт-Рҳине-Маин, Гамбург, Ганновер-Браунсчwеиг-Гöттинген-Wол , Мюнхен, Нюрнберг, Рейн-Неккар, Рейн-Рур (Кёлн/Бонн билан) ва Штутгарт[44].
Венгрия
Будапешт 1 750 000 аҳолига эга, бу иккинчи йирик шаҳар Дебреcен аҳолисидан саккиз баравар кўпроқ.
Италия
2015-йил 1-январ ҳолатига Италияда 14 та „метрополитан шаҳар“ мавжуд. Рим, Милан, Неапол ва бошқа йирик ядролар ўзларининг атрофидаги шаҳар зоналарини олиб, уларни ҳар уч италияликдан бирининг уйи бўлган янги тузилмаларга бирлаштирдилар. провинсиялари мамлакатнинг ҳеч қандай „Cиттà Метрополитана“га кирмайдиган қисмларида қолди.[45]
Нидерландия
Рандстад Мовий банан ҳудудида жойлашган бўлиб, Амстердам метрополитан ҳудуди ҳамда Роттердам – Гаага метрополитен ҳудудини ўз ичига олади.
Полша

1990-йилда ташкил этилган Полша метрополлари иттифоқи (полякча: Униа Метрополии Полскич), мамлакатнинг энг йирик шаҳарларидан ташкил топган ташкилотдир. Ҳозирда ўн иккита шаҳар ташкилотга аъзо бўлиб, улардан 11 тасида чорак миллиондан ортиқ аҳоли истиқомат қилади. Полшадаги энг катта метрополитан ҳудуд, агар фақат аҳоли сони бўйича ўрин олган бўлса, Силезия метрополиси (аслида метроплекс), тахминан 3 миллион аҳолига эга (5). Силезия метрополиси сўнгги йиллардаги ташаббус бўлиб, йирик конурбацияни битта расмий шаҳар бирлигига бирлаштиришга ҳаракат қилади. Полшанинг бошқа метрополлари Кракоw, Łóдź, Вроcłаw, Познаń, Триcитй, Сзcзеcин ва Бйдгошcз.
Руминия
Руминияда 2,5 миллионга яқин аҳолиси бўлган Бухарест битта йирик мегаполис мавжуд. Ярим миллионга яқин аҳолиси бўлган бошқа метрополиялар - Клуж-Напока, Яșи, Тимиşоара, Браșов, Констанțа, Галати ва Краёва.
Россия
-
Москва, Россиянинг пойтахти ва энг йирик шаҳри.
-
Саинт Петерсбург, тҳе cултурал cапитал анд тҳе сеcонд-ларгест cитй
-
Новосибирск, Сибир даги энг катта шаҳар ва учинчи йирик шаҳар.
-
Екатеринбург, мамлакатдаги тўртинчи йирик шаҳар.
Москва — Россиянинг пойтахти ва энг йирик шаҳри бўлиб, аҳолиси шаҳар чегараларида 12,4 миллион кишини ташкил қилади[46], шаҳар ҳудудида 17 миллиондан ортиқ аҳоли истиқомат қилса[47] ва Москва метрополитен ҳудудида 20 миллиондан ортиқ аҳоли[48]. Москва дунёнинг энг йирик шаҳарлари] қаторига киради. шаҳарлар, энг гавжум шаҳар бутунлай Европа ичида, энг аҳоли гавжум шаҳар ҳудуди Европадаги[47], Европадаги энг аҳоли гавжум шаҳар ҳудуди[48] ва шунингдек, Европа қитъасидаги қуруқликдаги энг катта шаҳар[49]. Санкт-Петербург, маданий пойтахт, иккинчи йирик шаҳар бўлиб, аҳолиси тахминан 200 га яқин. 5,4 миллион аҳоли[50]. Бошқа йирик шаҳарлар: Екатеринбург, Новосибирск, Қозон, Нижний Новгород ва Челябинск.
Испания
Испанияда 500 000 дан ортиқ аҳолиси бўлган 15 га яқин метрополитен мавжуд. Энг каттаси Мадрид бўлиб, Пиреней ярим оролининг марказида жойлашган бўлиб, у Испания ҳукумати ва монархининг қароргоҳи бўлиб, 7 миллион кишилик метрополитен ҳудуди ўзининг автоном ҳудуди чегарасидан ошиб кетади. ҳамжамият ва уни Европанинг энг йирикларидан бирига айлантириш; Барселона Испаниянинг иккинчи йирик шаҳри бўлиб, унинг пойтахти 5,5 миллион кишидан иборат бўлиб, унинг чегаралари ўз провинсиясидан ошиб кетади, бошқа йирик шаҳарлар — Валенсия ва Севилла.
Бирлашган Қироллик

Бирлашган Қиролликда “Метрополис” атамаси тарихан фақат Лондон ёки Лондон конурбациясига нисбатан ишлатилган. Бу атама Лондон полицияси, Метрополитан полиция хизмати („Мет“) томонидан сақланиб қолган. Метрополитан полициясининг бош офицери расмий равишда Метрополис полицияси комиссари сифатида танилган.
1974-йилдан бери Англиядаги олтита конурбация (Лондон ташқарисида) метрополитан округлар деб номланади, уларнинг ҳар бири метрополитан туманларга бўлинган. Бу округлар Жанубий Ёркшир (маркази Шеффилд шаҳрида), Ғарбий Мидлендлар (жумладан, Бирмингем), Ғарбий Ёркшир (жумладан Лидс), Мерсисайд (жумладан, Ливерпул), Буюк Манчестер ва [[Тайн
Шимолий Америка
Канада
Канаданинг олтита энг йирик метрополлари: Торонто, Монреал, Ванкувер, Оттава, Калгари ва Эдмонтон. Статистиcс Cанада Аҳолини рўйхатга олиш бўйича метрополитан ҳудуди деганда шаҳар марказида камида 100 000 аҳолига эга бўлган йирик шаҳар маркази атрофида жойлашган бир ёки бир нечта қўшни муниципалитетлар тушунилади[51]. Канаданинг энг кўп аҳолиси бўлган пойтахти Торонто шаҳри бўлиб, унинг аҳолиси 2,7 миллион ва пойтахт аҳолиси 6 кишидан ошади.
-
Торонто ис Cанада'с ларгест cитй.
-
Монтреал ис Cанада'с ларгест Френч-спеакинг cитй.
-
Ванcоувер ис Cанада'с ларгест cоастал cитй анд мост импортант порт.
Мексика

Мексикада метрополис атамаси иқтисодий, сиёсий ва маданий аҳамиятга эга бўлган шаҳар ҳудудига нисбатан қўлланади. Мехико Сити 27 миллион аҳолига эга мамлакатнинг пойтахти ва молия маркази бўлгани учун барча уч омилни ифодалайди. Бошқа метрополиялар Монтеррей ва Гвадалахара бўлиб, уларнинг иккаласи ҳам 6 000 000 дан ортиқ аҳолиси бўлган метрополитан ҳудудлардир.
Америка Қўшма Штатлари

Америка Қўшма Штатларида йирик инфратузилма лойиҳаларини амалга оширишга ёрдам бериш ва таъминлаш учун 50 000 дан ортиқ аҳолиси бўлган корпорация қилинган ҳудуд ёки ҳудудлар гуруҳида метрополит режалаштириш ташкилоти бўлиши талаб қилинади. молиявий тўлов қобилияти. Шундай қилиб, 50 000 ёки ундан ортиқ аҳоли Қўшма Штатларда „метрополис“ ни аниқлаш учун де-факто стандарт сифатида ишлатилган. Шунга ўхшаш таъриф Америка Қо'шма Штатлари аҳолини ро'йхатга олиш бюроси томонидан қўлланади. Бюро Метрополитан статистик ҳудудини „50 000 ёки ундан ортиқ аҳолидан иборат камида битта урбанизациялашган ҳудуд“ деб белгилайди. АҚСҲнинг олтита энг йирик метрополитенлари: Ню-Ёрк, Лос-Анжелес, Чикаго, Даллас, Хюстон ва Вашингтон, Д.C., Ню-Ёрк энг катта.
Океания
Австралия
Австралия ҳукумати метрополитан ҳудудни аҳолиси сони 100 000 дан ортиқ бўлган ҳар қандай статистик бўлинма ёки туман сифатида белгилайди[52]. Ушбу таърифга кўра, ҳозирда Австралияда ҳар бир штат пойтахтини ҳисобга олган ҳолда 19 та метрополитен мавжуд. Аҳоли бўйича энг катта пойтахт ҳудуди Сидней (2020-йилги аҳолини рўйхатга олиш бўйича шаҳар аҳолиси 5,367,206 киши) ва энг кичиги Бендиго (2020-йилги аҳолини рўйхатга олиш бўйича шаҳар аҳолиси 100.632). Викториядаги шаҳарларнинг тез ўсиши Мелбурннинг „Манхеттенлашуви“ ни кўрсатди, Жанубий Ярра, Бох Ҳилл, Моонеэ Пондс ва Фооцcрайда баланд кластерлар мавжуд. Мелбурндан тахминан 40 мил жануби-ғарбда жойлашган минтақавий Геэлонг шаҳри сўнгги йилларда кўп қаватли офис ва турар-жой биноларининг пайдо бўлишини кўрди. Геэлонг Австралиядаги энг тез ривожланаётган минтақавий шаҳар бўлиб, унинг ўсиши Порт-Пҳиллип минтақасини Сан-Франсисконинг кўрфази ҳудудига ўхшаш тарзда ўзгартиради. (2020-йилдаги аҳолини рўйхатга олиш бўйича шаҳар аҳолиси 160 991 киши)[53].
-
Сидней Австралиянинг энг йирик метрополиси.
-
Мелбурн Австралиянинг иккинчи энг йирик метрополиси.
-
Брисбен Австралиянинг учинчи энг йирик метрополиси.
-
Перт Ғарбий Австралиядаги энг йирик шаҳар.
-
Аделаида Жанубий Австралиядаги энг йирик шаҳар.
-
Голд Cоаст ис Аустралиа'с ларгест регионал cитй.
.
Жанубий Америка



Аргентина
Аргентинада Буэнос-Айрес 15,5 миллионга яқин аҳолига эга асосий мегаполис ҳисобланади[54]. Катта Буэнос-Айрес конурбацияси, у ҳам Буэнос-Айрес провинсиясининг бир қанча туманларини ўз ичига олади ва Лотин Америкасидаги учинчи йирик контурбация ҳисобланади[55]. Буэнос-Айрес Аргентинанинг асосий сиёсий, молиявий, саноат, савдо ва маданий марказидир.
Бразилия
Бразилияда Катта Сан-Паулу 21 миллиондан ортиқ аҳолига эга асосий мегаполис ҳисобланади. Сан-Паулу ва Рио-де-Жанейро каби йирик шаҳарларда (аҳоли 12 киши) Метрополитан ҳудуд учун Бразилия Португал тилида қўлланадиган атама “Региãо Метрополитана”дир. Бразилиянинг бир миллиондан ортиқ аҳолиси бўлган бошқа метрополияларига қуйидагилар киради: Белем, Бело Ҳоризонте, Бразилия, Кампинас, Куритиба, Форталеза, Гоиâниа, Маcеиó, Манаус, Порто Алегре, Ресифе, Салвадор ва Сан-Луис.
Чили
Чилидаги асосий мегаполис унинг пойтахти ҳисобланади: 7 миллион аҳолига эга Сантяго шаҳри, унинг пойтахти бўйлаб яшайди. Сантяго - Чилининг асосий сиёсий, молиявий, саноат, савдо ва маданий маркази. Мамлакатдаги қолган иккита мегаполис — Валпараисо ва Консепсион конурбациялари бўлиб, уларнинг ҳар бири 1 миллионга яқин аҳолига эга.
Колумбия
Колумбияда Богота асосий мегаполис бўлиб, унинг Метрополитан ҳудудида 13 миллиондан ортиқ аҳоли истиқомат қилади, унга Соача, Мосқуэра, Cота ва каби туманлар киради. Чиа. Колумбиядаги иккинчи мегаполис Меделлин бўлиб, у Энвигадо, Итагуи, Ла Эстрелла ва [[Сабанета, Антиокиа|Сабанета] каби туманларни ўз ичига олади. ]. Бу метрополитан ҳудуд Колумбиядаги биринчи ва ягона Метро, Меделлин метроси билан машҳур. Богота Трансмиленио, тезкор транзит метро-автобус тизимига эга.
Перу
Лима метрополитан ҳудуди Перунинг пойтахти ва 10 миллиондан ортиқ аҳолиси бўлган энг йирик шаҳар бўлиб, умумий аҳолининг учдан биридан кўпроғини ташкил қилади.
Метрополис материк ҳудуди сифатида
Франсия, Португалия, Испания ва Голландияда метропол (мéтрополе (Фр.) / метрóполе (Порт.) / метрóполи (Спа.) сўзи. метропоол (Голландия)) Европа материкида ёки унга яқин жойлашган мамлакатнинг материк қисмини билдиради; Франсия мисолида бу хорижий бўлимлари бўлмаган Франсияни билдиради. Португалия ва Испания учун Испания империяси ва Португалия империяси даврида бу атама Португалия ёки Испанияни унинг мустамлакаларини ҳисобга олмаганда (Ултрамар) белгилаш учун ишлатилган. Франсияда метропол катта шаҳар агломерациясини ифодалаш учун ҳам ишлатилиши мумкин; масалан, „Ла Мéтрополе де Лён“ (Лён Метрополис).
Манбалар
- ↑ Кери Блакингер.. „Фром Готҳам то Метрополис: А лоок ат НЙC'с бест ниcкнамес“ (2016-йил 8-март). Қаралди: 2017-йил 6-август.
- ↑ „Метрополис та'рифи“. Оксфорд луг'атлари. 2016-йил 7-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 2-март.
- ↑ "Метрополис та'рифи". Метрополис та'рифи. http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/metropolis.<!--->
- ↑ Проф. Доктор Ирис Ройтер (ФГ Стадт- унд Регионалпланунг, Университäт Кассел): „Региополе Ростоcк“ тақдимоти. 2008-йил 11-декабр. Олинган 2009-йил 13-июн (пдф).
- ↑ Луис Боисгибоулт, Фаҳад Ал Каббани (2020): Метрополислар, қишлоқлар ва чо'лларда энергия алмашинуви (Wайбаcк Мачине сайтида 2020-01-21 санасида архивланган) . Wилей - ИСТЕ. (Энергия серияси) ИСБН 9781786304995.
- ↑ "метрополис, н." ОЭД Онлине, Оксфорд университети нашриёти, 2017-йил июн, www.оэд.cом/виэw/Энтрй/117704. 2017-йил 19-декабрда олинди; „полис, н.2.“ ОЭД Онлине, Оксфорд университети нашриёти, 2017-йил июн, www.оэд.cом/виэw/Энтрй/146859. 2017-йил 19-декабрда олинди.
- ↑ Мерриам-Wебстер
- ↑ Фреэдман, Паул. Оригинс оф Пеасант Сервитуде ин Медиэвал Cаталониа. Cамбридге Университй Пресс, 1991 — 15-бет.
- ↑ „Cитй Популатион Репортинг он Институто Наcионал де Эстатíстиcа, Репúблиcа де Ангола (wеб) Прожеcтион Жулй 2019“. Қаралди: 12-феврал 2018-йил.
- ↑ 10,0 10,1 10,2 Институт Натионал Де Ла Статистиқуэ Л’Институт натионал де ла статистиқуэ эт дес éтудес écономиқуэс „Прожеcтионс демограпҳиқуэс 2019–25 (ин Френч)“. 2-июл 2020-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 23-сентабр 2020-йил.
- ↑ Ҳаррингтон, Ребекка „Булар 2050-йилда дунёдаги энг катта 10 та шаҳар бўлади — ва сиз улардан ба'зилари ҳақида эшитмаган бо'лсангиз керак“. Бусинесс Инсидер. Қаралди: 18-феврал, 2016.
- ↑ „2011 Натионал Статистиcс“. Cса.гов.эт. 30-март 2013-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20-июл 2013-йил.
- ↑ „Энвиронментал анд Струcтурал Инеқуалитиэс ин Греатер Аccра“. Тҳе Жоурнал оф тҳе Интернатионал Институте. 19-октабр 2012-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 22-июл 2010-йил.
- ↑ „Абиджан, Кот-д'Ивуар аҳолиси“.
- ↑ „2019 Кеня Популатион анд Ҳоусинг Cенсус Волуме И: Популатион бй Cоунтй анд Суб-Cоунтй“. кнбс.ор.ке. Қаралди: 7-ноябр 2019-йил.
- ↑ „Популатион“. Лагос Стате Говернмент (2011). 18-октабр 2015-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 3-ноябр 2012-йил.
- ↑ Паcетти, М.; Пассерини, Г.; Бреббиа, C.А.; Латини, Г.. Тҳе Сустаинабле Cитй ВИИ: Урбан Регенератион анд Сустаинабилитй, 2012. ИСБН 9781845645786.
- ↑ „Шаҳар ҳокимлари: Дунёдаги энг тез ривожланаётган шаҳар ҳудудлари (1)“. Қаралди: 25-май 2015-йил.
- ↑ Ҳоорнwег, Даниэл; Папа, Кевин „Ижтимоий-иқтисодий йўллар ва дунёнинг 101 та энг йирик шаҳарларининг минтақавий тақсимоти“. медиа.wих.cом.
- ↑ https://www.ubos.org/wp-content/uploads/publication/09_2019Final_2020_21_LLG_IPFs_Sept_2019.pdf[сайт ишламайди]
- ↑ „Шаҳар мерлари: Дунёдаги энг тез ривожланаётган шаҳар ҳудудлари (1)“. www.cитймаёрс.cом.
- ↑ Сзолдра, Паул „Унбелиэвабле Пҳотос Шоw Кабул'с Драматиc Трансформатион Фром Баттлефиэлд То Модерн Метрополис“. Бусинесс Инсидер.
- ↑ „Бангладеш шаҳарларининг 60% метрополитан шаҳарлардаги аҳоли сони“.
- ↑ „Соутҳ Асиа – Wорлд Популатион Дай – Жулй 11 (Соутҳ Асиа Урбан Гроwтҳ)“. Wорлд Банк. Қаралди: 29-октабр 2012-йил.
- ↑ „Муваққат аҳоли сони шаҳар агломерациялари ва шаҳарлари“. Ҳиндистон аҳолини ро'йхатга олиш 2011. Қаралди: 30-январ 2016.
- ↑ „Япониядаги маҳаллий ҳукумат“. Халқаро алоқалар бо'йича маҳаллий ҳокимиятлар кенгаши. 2007-йил 25-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 16-октябр.
- ↑ „Малайзиядаги энг катта шаҳарлар“ (эн-УС). WорлдАтлас (11-январ 2018-йил). Қаралди: 2022-йил 18-феврал.
- ↑ „Аҳоли сони ва йирик шаҳарларнинг ўсиши“. Демограпҳиа.cом.
- ↑ „Покистонда 6-сонли аҳолини рўйхатга олиш 2016-йил март ойида ўтказилади“. Сиасат.пк Форумлар. 2018-йил 21-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 21-сентябр.
- ↑ „2017-йил марти Покистонда аҳолини рўйхатга олиш ойи сифатида“ (2016-йил 16-декабр).[сайт ишламайди]
- ↑ „ДИСТРИCТ WИСЕ CЕНСУС РЕСУЛТС CЕНСУС 2017“. www.пбсcенсус.гов.пк. 2017-йил 29-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 3-сентабр 2017-йил.
- ↑ „Пҳилиппине Девелопмент План 2017–2022, Чаптер 3: Ан оверлай оф эcономиc гроwтҳ, демограпҳиc трендс анд пҳйсиcал чараcтеристиcс“. Натионал Эcономиc анд Девелопмент Аутҳоритй (2017). 2020-йил 25-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21-апрел 2018-йил.
- ↑ Кумараге А, Амал „Транспорт инфратузилмаси ва хизматларининг шаҳар қашшоқлиги ва ерларни ривожлантиришга таъсири Коломбо, Шри-Ланка“ (1-ноябр, 2007-йил). Қаралди: 24-август 2018.
- ↑ Cоломбо.пдф „Глобал равон метро ҳудудларининг 10 та хусусияти“. 2013. Броокингс Институтион. 2015-йил 2-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 24-август.
- ↑ „Коломбо: Шри-Ланканинг юрак уриши/ Метро Коломбо шаҳарсозлик лойиҳаси“. Жаҳон банки (2013-йил 21-март). Қаралди: 2018-йил 24-август.[сайт ишламайди]
- ↑ „Шри-Ланканинг шаҳар қарашларини сиёсат ва ҳаракатга айлантириш“. 2012. 2016-йил 4-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 24-август, 2018.
- ↑ „зҳ:鄉鎮市區人口及按都會區統計“. Таиwан Министрй оф Интериор (2013). 29-март 2014-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 25-ноябр 2018-йил.
- ↑ „高雄市政府主計處全球資訊網 – 首頁“ (хитойча). дбаскмг.кcг.гов.тw. 2016-йил 11-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 6-июн 2016-йил.
- ↑ „Унитед Араб Эмиратес: метрополитан ареас“. Wорлд-газеттеэр.cом. 1-октабр 2007-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 31-июл 2009-йил.
- ↑ „"Просторни режаси Кантона Сараево, 2003-йил. до 2023. године"“. 2018-йил, 6-сентабрда асл нусхадан архивланган.
- ↑ „Ма'лумотлар базаси – Эуростат“. Европа комиссияси. Қаралди: 2018-йил, 4-декабр.
- ↑ „Статистикбанкен“. статистикбанкен.дк. Қаралди: 2018-йил, 4-декабр.
- ↑ Брутел, Чантал „Ун маиллаге ду территоире франçаис“ [Франсуз ҳудуди тармоғи] (франсузча). Институт Натионал де ла статистиcе эт дес éтудес écономиқуэс (январ 18, 2011).
- ↑ „Инитиативкреисе Эуропäисче Метрополрегион ин Деуцчланд: ИКМ“. Деуцче-метрополрегионен.орг. Қаралди: 2012-йил, 29-октабр.
- ↑ „Италия шаҳарларни қандай назорат қилади“. 2017-йил 3-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 21-сентябр.
- ↑ „РОССИА: Cентрал'нйж Федерал'нйж Округ – Марказий Федерал округ“. Шаҳар Популатион.де (2020-йил 8-август). Қаралди: 2020-йил 1-сентабр.
- ↑ 47,0 47,1 „Демография дунёси Шаҳар ҳудудлари“. Демограпҳиа. Қаралди: 2020-йил 22-июл.
- ↑ 48,0 48,1 „3 соатлик қатнов: Москвага яқиндан назар Мегаполис“. Стрелка Маг (2017-йил 17-август). 17-апрел 2021-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 23-май.
- ↑ „Москва, трансформация қилинаётган шаҳар“. Планèте Éнергиэс (11-сентабр, 2017-йил). Қаралди: 2020-йил, 27-май.
- ↑ „РОССИА: Северо-Западнйй федерал округи: Шимоли-г'арбий федерал округ“ (2020-йил 8-август). Қаралди: 24-октабр, 2020-йил.
- ↑ „Cенсус метрополитан ареа (CМА) ва аҳолини ро'йхатга олиш агломерацияси (тахминан), 2001 аҳолини ро'йхатга олиш“. 2.статcан.cа. 30-сентабр 2020-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 29-октабр, 2012-йил.
- ↑ „1217.0.55.001 – Глоссарй оф Статистиcал Геограпҳй Терминологй, 2003“. Аустралиан Буреау оф Статистиcс.
- ↑ Статистиcс, c=АУ; о=Cоммонwеалтҳ оф Аустралиа; оу=Аустралиан Буреау оф „Медиа Релеасе – Тен еарс оф гроwтҳ: Аустралиа'с популатион ҳоцпоц (Медиа Релеасе)“. абс.гов.ау. 2017-йил 30-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20-январ 2018-йил.
- ↑ „Cенсо 2010. Провисионалес натижалари: cуадрос й графиcос“ (испанча). 10-декабр 2015-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 25-феврал.
- ↑ „Буэнос ҳақида Аирес“. ЭнжойБА. 2019-йил 1-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 17-август, 2015-йил.
Қўшимча ўқиш
- Cенсус.гов, У.С. Аҳолини рўйхатга олиш бюроси, Метрополитан ва микрополитан статистикаси ҳақида
- [1], метрополия бўйича мунозараларга бағишланган форум
- [2], бутун дунё бўйлаб мегаполислар таҳлили билан подкаст (Лотин Америкаси диққат марказида)
- Э-геополис.эу, Либрарй оф Cонгресс сайтида (27-октябр, 2009-йил санасида архивланган): тадқиқот гуруҳи, Париж-Дидро университети, Франсия
- Берлин университети тадқиқотчиси Роналд Дауснинг библиографиясига қаранг.