Jump to content

Нанотехнология

From Ziyosfera
(Redirected from Nanotechnology)
Молекуляр ўлчамдаги нанотрубалар.

Нанотехнология — фундаментал ва амалий фан ва технология соҳаси бўлиб, у назарий асослаш, тадқиқот, таҳлил ва синтезнинг амалий усуллари, шунингдек, маълум атом тузилишига эга бўлган маҳсулотларни ишлаб чиқариш ва улардан фойдаланиш усуллари билан шуғулланадиган соҳа ҳисобланади[1].

Нанотехнологиянинг амалий жиҳати атомлар, молекулалар ва нанозаррачаларни яратиш, қайта ишлаш ва манипуляция қилиш учун зарур бўлган қурилмалар ва уларнинг таркибий қисмларини ишлаб чиқаришни ўз ичига олади. Наноматериал бўлиши учун камида битта чизиқли ўлчами 100 нм дан кам бўлиши зарур[2].

Нанотехнологиялар анъанавий фанлардан сифат жиҳатидан фарқ қилади, чунки бундай шкалаларда материя билан ишлашнинг одатий макроскопик технологиялари кўпинча қўлланилмайди ва одатдаги шкалада аҳамияциз бўлган микроскопик ҳодисалар сезиларли даражада кучаяди.

Нанотехнология ва хусусан, молекуляр технология янги жуда кам ўрганилган фанлардир. Бу соҳада башорат қилинган асосий кашфиётлар ҳали амалга оширилмаган. Шунга қарамай, олиб борилаётган изланишлар аллақачон амалий натижаларни бермоқда.

Нанотехнологияда илғор фан ютуқларидан фойдаланиш уни юқори технология сифатида таснифлаш имконини беради.

Замонавий электрониканинг ривожланиши қурилмаларнинг ўлчамларини камайтириш устида бормоқда. Бошқа томондан, классик ишлаб чиқариш усуллари ўзларининг табиий иқтисодий ва технологик тўсиғига яқинлашиб бормоқда, бу ерда қурилманинг ўлчами бироз камаяди, аммо иқтисодий жиҳатдан харажатлар экспоненсиал равишда ошади. Нанотехнология - электроника ва бошқа илм-фанни кўп талаб қиладиган тармоқларни ривожлантиришдаги навбатдаги мантиқий қадамдир.

Тарихи

Кўпгина манбалар, биринчи навбатда, инглиз тилида, кейинчалик нанотехнология деб аталадиган усулларнинг биринчи эслатмасини Ричард Фейнманнинг 1959-йилда Калифорния Технология Институтида Калифорния Технология Институтида қилган машҳур „Пастда жуда кўп жойлар бор“ номли нутқи билан боғлайди. Америка жисмоний шахслар жамиятининг йиллик йиғилишида Ричард Фейнман тегишли ўлчамдаги манипулятор ёрдамида атомларни механик равишда кўчириш мумкинлигини таклиф қилди.

У ушбу манипуляторни қуйидаги тарзда қилишни таклиф қилди. Ўз нусхасини яратадиган механизмни яратиш керак, фақат кичикроқ тартиб. Яратилган кичикроқ механизм яна ўз нусхасини яратиши керак, яна кичикроқ катталик тартибини ва механизмнинг ўлчамлари битта атом тартибининг ўлчамларига мос келгунча давом этиши керак. Шу билан бирга, ушбу механизмнинг тузилишига ўзгартиришлар киритиш керак бўлади, чунки макрокосмосда ҳаракат қилувчи тортишиш кучлари камроқ ва камроқ таъсир қилади ва молекулалараро ўзаро таъсир кучлари ва Ван дер Ваалс кучлари тобора кучайиб боради. Охирги босқич — ҳосил бўлган механизм ўз нусхасини алоҳида атомлардан йиғади. Аслида, бундай нусхалар сони чексиздир, қисқа вақт ичида бундай машиналарнинг жуда кўп сонини яратиш мумкин бўлади. Ушбу машиналар макро нарсаларни худди шу тарзда, атомма-атом йиғиш имкониятига эга бўлади.Бундай роботларга (нанороботларга) фақат керакли миқдордаги молекулалар ва энергия берилиши ва керакли нарсаларни йиғиш дастурини ёзиш керак бўлади. Ҳозиргача ҳеч ким бу имкониятни инкор эта олмаган, аммо бундай механизмларни яратишга ҳали ҳеч ким эришмаган. Шундай қилиб Р. Фейнман ўзи тасаввур қилган манипуляторни тасвирлаб берди.


Обектларни атом даражасида ўрганиш имконияти ҳақидаги биринчи тахминларни 1704-йилда нашр этилган Исаак Нютоннинг „Оптиклар“ китобида топиш мумкин. Китобда Нютон келажакдаги микроскоплар қачондир „ корпускулалар сирларини“ ўрганишга қодир бўлишига умид билдиради[3].

„Нанотехнология“ атамаси биринчи марта 1974-йилда Норио Танигучи томонидан ишлатилган[4]. У бу атамани бир неча нанометр ўлчамдаги маҳсулотлар ишлаб чиқариш деб атади. 1980-йилларда бу атама Эрик К. Дрехлер ўзининг китобларида: Нанотехнология ва нанотизимларнинг келаётган даври, молекуляр машиналар, ишлаб чиқариш ва ҳисоблаш сўзларини ишлатди. Унинг тадқиқотида асосий ўринни математик ҳисоб-китоблар ташкил этган бўлиб, улар ёрдамида ўлчамлари бир неча нанометр бўлган қурилманинг ишини таҳлил қилиш мумкин эди.

Нанозаррачалар

Кичкиналаштиришнинг замонавий тенденцияси шуни кўрсатдики, агар модданинг жуда кичик заррачаси ҳосил қилинса, бу ҳолда модда бутунлай янги хусусиятларга эга бўлиши мумкин. Ўлчамлари 1 дан 100 нанометргача бўлган зарралар одатда " нанозаррачалар " деб аталади. Масалан, баъзи материалларнинг нанозарралари жуда яхши каталитик ва адсорбсион хусусиятларга эга эканлиги маълум бўлди.


Нанозаррачаларнинг кўпгина физик-кимёвий хусусиятлари, қуйма материаллардан фарқли ўлароқ, уларнинг ҳажмига боғлиқ бўлганлиги сабабли, сўнгги йилларда эритмалардаги нанозаррачалар ҳажмини ўлчаш усулларига катта қизиқиш бор.

Нанометрлар тартибидаги зарралар ёки нанозаррачалар, илмий доираларда дейилганидек, улардан фойдаланишга катта халақит берадиган битта хусусиятга эга. Улар агломератлар ҳосил қилиши мумкин, яъни бир-бирига ёпишади. Нанозаррачалар керамика, металлургия соҳаларида истиқболли бўлганлиги сабабли, бу муаммони ҳал қилиш керак. Мумкин бўлган ечимлардан бири аммоний ситрат (сувли эритма), имидазолин, олейк спирти (сувда эримайдиган) каби дисперсантлардан фойдаланишдир.

Наноматериаллар

Наноматериалларни олиш усуллари

Наноматериалларни олишнинг мавжуд усуллари қаторига қуйидагилар киради: фуллеренларни, углерод нанотрубаларини олиш учун плазмадаги графит электродлари орасидаги электр ёй разрядидан фойдаланиш, фуллеренларни юқори ҳароратда олишнинг газ фазали усули, юқори ҳароратда углеводородларнинг парчаланиши ва катализатор, чанг технологияси, пресслаш ва деформация усуллари, плёнка қопламаларини физик ва кимёвий чўктириш усуллари [5].

Тадқиқот усуллари

Нанотехнология фанлараро фан бўлганлиги сабабли, илмий тадқиқотларни ўтказиш учун „классик“ биология, кимё ва физика каби усуллардан фойдаланилади. Нанотехнология соҳасидаги нисбатан янги тадқиқот усулларидан бири бу сканловчи зондли микроскопик усули. Ҳозирги вақтда тадқиқот лабораторияларида нафақат „классик“ зонд микроскоплари, балки оптик ва электрон микроскоплар билан биргаликда қўлланади.

Манбалар

  1. ↑ Националний стандарт РФ. Нанотехнологии. Част 1. Основниэ термини и определения. ГОСТ Р 55416-2013 / ИСО/ТС 80004-1:2010 Группа Т00
  2. ↑ ИСО — Течниcал cоммиттеэс — ТC 229 — Нанотечнологиэс
  3. ↑ Жамес Э. МcCлеллан ИИИ, Ҳаролд Дорн. Сcиэнcе анд Течнологй ин Wорлд Ҳисторй. Сеcонд Эдитион. Жоҳнс Ҳопкинс университй пресс, 2006. п.263
  4. ↑ „архив нусхаси“. 2012-йил 27-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 29-май.
  5. ↑ Нанотехнологии. Наука будущего 2009.