Қамоқхона таълими

Қамоқхона таълими — қамоқхонада йўлга қўйилган ҳар қандай таълим фаолияти. Курслар базавий саводхонлик, ўрта мактаб эквивалентлик дастурларини, касб-ҳунар таълими ва олий таълимни ўз ичига олиши мумкин. Реабилитация дастурлари, жисмоний тарбия, санъат ва ҳунармандчилик дастурлари каби бошқа тадбирлар ҳам қамоқхона таълимининг бир шакли сифатида кўриб чиқилиши мумкин. Дастурлар одатда қамоқхона тизими томонидан тақдим этилади, бошқарилади ва молиялаштирилади, шунингдек, масофавий таълим дастурлари учун маҳбуслардан ҳақ тўлаш талаб қилиниши мумкин. Турли мамлакатларда қамоқхона таълимининг тарихи ва жорий амалиётлари фарқ қилади.
Бутун дунё бўйлаб қамоқхонага тушганларнинг таълим даражаси умумий аҳоли кўрсаткичларига қараганда ўртачадан пастроқ. Қамоқхона таълими кўпинча маҳбусни озодликка чиққанидан кейин иш билан таъминлашга қаратилган бўлади. Қамоқхоналардаги таълим дастурларини бошқариш ва уларга қатнашиш қийин бўлиши мумкин. Ходимлар ва бюджет тақчиллиги, таълим ресурслари ва компютерларнинг етишмаслиги, маҳкумларни муассасалар ўртасида кўчириш қайд этиладиган асосий тўсиқлардир. Маҳкумлар дарсларда иштирок этишни истамасликлари мумкин ва бу кўп ҳолларда ўтмишдаги таълим билан боғлиқ муваффақияцизликлар ёки мотивациянинг етишмаслиги туфайли содир бўлади.
Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, қамоқхонада таълим олиш рецидив жиноятларини камайтиришнинг самарали усули бўлиб, келажакдаги қамоқ жазолари харажатларини тежайди. Бирлашган Қиролликда қамоқхонада таълим олиш учун сарфланган ҳар бир фунт икки фунтдан кўпроқ келажак ҳаражатларини тежайди, АҚШда эса ҳар бир сарфланган доллар учун ставка 4-5 долларни тежайди. Бундай таълим дастурларининг афзалликларига қарамай, кўплаб мамлакатларда қамоқхона таълими даражаси пастлигича қолмоқда ва қамоқхоналардаги таълимни молиялаштиришни оширишга уринишларга қарши бўлган. Мухолифлар қамоқхонадаги таълим пулни беҳуда сарфлашини ва маҳбуслар имтиёзга лойиқ эмаслигини таъкидлайдилар.
Тарихи
Европа
Европада қамоқхона таълимининг тарихи ва мавжудлиги мамлакатлар кесимида катта фарқ қилади. Скандинавия мамлакатлари маҳбусларга таълим бериш бўйича узоқ тарихга эга ва айниқса Швеция бу соҳада кашшоф ҳисобланади[1]. 1842-йилда 35 ёшгача бўлган маҳбуслар учун қамоқхона таълими мажбурий этиб белгиланди, касбий таълимга ҳам алоҳида эътибор берилди, хусусан, буни 1874-йилда Уппсала округи қамоқхонасида маҳбусларга ёғочга ишлов беришни ўргатиш учун дурадгор ёллаганидан ҳам билиш мумкин[2]. Данияда вояга этмаган жиноятчилар 1850-йиллардан бошлаб таълим олиш имкониятига эга бўлган, 1930-йилдан таълим дастурлари улар учун мажбурий бўлган. Катталар учун қамоқхоналар 1866-йилдан бери таълим дастурларига эга ва 30 ёшгача бўлган барча маҳбусларнинг таълим курсларида иштирок этишини талаб қилувчи қонунчилик 1952-йилда кучга кирди[2]. Норвегия 1851-йилда реабилитация шакли сифатида таълимга эътибор қаратишга йўналтирилган ўзининг биринчи қамоқхонасини очди[2]. 1875-йилга келиб мамлакатдаги барча саккизта қамоқхона маҳбусларга таълим берарди[3]. Аср охирига келиб, қонунчилик амалда бошланғич ва тўлиқ ўрта мактабни тугатмаган ҳар қандай маҳбуснинг қамоқхонада бўлган вақтида таълим олишини таъминлади[2]. 2007-йилдан буён Норвегиядаги ҳар бир қамоқхонада маҳбуслар учун мактаб мавжуд[3]. Финландияда 1866-йилда барча маҳбусларнинг бошланғич таълим олишларини таъминловчи қонун қабул қилинди. Гарчи буйруқни амалга оширишда амалий қийинчиликларга дуч келинган бўлсада, 1899-йилда янада муваффақиятли таълим ислоҳоти амалга оширилди, бу ислоҳот 1975-йилгача ўзгармади[2]. 2011-йил ҳолатига кўра атиги 137 нафар маҳкум мавжуд бўлган Исландия[4] таълим дастурларини фақат 1971-йилда амалга ошира бошлаган[2].
1939—1975-йиллар оралиғида Франсиско Франко ҳукмронлиги даврида Испаниядаги қамоқхоналар ўзларининг оғир шароитлари ва қатағон кўлами билан машҳур эди. 1978-йилги Конституцияга кўра қамоқхоналар мажбурий меҳнат эмас, балки қайта тарбиялашга йўналтирилган бўлиши кераклиги эълон қилиниши билан кейинчалик маҳбусларга бўлган муносабат бирмунча юмшади[5]. Университетга кириш имкони мавжуд бўлса-да, 1992-йилда Ҳуман Ригҳц Wатч ҳисоботида кўрсатилгандек, кўпчилик қамоқхоналар фақат асосий ва баъзи касбий таълим кўникмаларини таклиф қилади, маҳкум аёлларнинг таълим олиш имконияти эса эркакларникига қараганда камроқ[5]. 2018-йил ҳолатига кўра, Миллий масофавий таълим университети маҳбусларга университетда таълим беришга рухсат этилган ягона муассасадир[6]. 1976-йилда Италия қонунчилиги маҳбуслар университетда таълим олиш ҳуқуқига эга эканлигига аниқлик киритди. Бироқ ахлоқ тузатиш муассасалари на ўқитувчиларга кириш ва на талабаларга имтиҳонларни топшириш имкониятини таъминламаганлиги сабабли маҳкумлар курсларни тугата олмадилар. 1986-йилдан бошлаб қонунлар юмшатилиб, 2000-йилда қўшимча ҳуқуқлар белгилангач, маҳбусларнинг университетда ўқиши сифати яхшиланди. Бу эса таълим олиш имкониятини сезиларли даражада яхшилади. 2000-йилларнинг бошидан 2010-йилларнинг ўрталарига қадар қамоқхоналар ва университетлар ўртасида кўплаб ҳамкорлик алоқалари ўрнатилган[6].
Англияда қамоқхона таълимининг ривожланишидаги илк муҳим босқич Роберт Пҳиллнинг 1823-йилдаги парламент қонуни бўлиб, у барча қамоқхоналарда ўқиш ва ёзиш дарсларини ўтказишга чақирди[7]. 1850-йилларда қамоқхона ходимлари асосий саводхонликнинг муҳимлигини тан олган бўлсалар-да, улар маҳкумларга ҳар қандай шаклда олий маълумот берилишига қарши эдилар, чунки, уларнинг фикрича, таълимнинг ўзи ҳеч қандай „ахлоқий юксалиш“ни таъминламасди[8]. 1877-йилдаги қамоқхона ҳақидаги қонун 1990-йилларгача амалда бўлган қамоқхона тизимининг тамал тоши бўлиб хизмат қилган деб ҳисобланади, у фақат „тор ва танлаб олинган“ таълимни таклиф қилган[7]. 1928-йилда Буюк Британиядаги қамоқхоналарнинг аксарияти ҳали ҳам фақат энг асосий таълим курсларини таклиф қиларди[9]. 1958-йилга келиб қамоқхоналардаги таълим ходимлари сони кўпайган бўлса-да, бошқа сезиларли ютуқлар кўзга ташланмади. Таълим дастурлари 1992-йилга қадар такомиллаштирилмади, бунда таълимни танлов асосида ауцорсинг қилиш тўғрисида қарор қабул қилинди. 150 дан ортиқ ташкилот ариза берди. 1994-йилга келиб 125 та қамоқхонада 45 та таълим муассасаси мавжуд бўлиб, улар турли хил таълим шакллари, шу жумладан, ўрта ва олий таълимни таъминладилар[7].
Россияда маҳбусларни реабилитация қилишга уринишлар 1819-йилда, эҳтимол, мамлакат тарихида биринчи марта амалга оширилган. Ислоҳотлар уларни „тақво ва гўзал ахлоқ“га ўргатишни ҳам ўз ичига олган бўлса-да, етарли бўлмаган шароит, ўта қашшоқлик ва бошқа хизматларнинг йўқлиги туфайли буни таъминлашнинг иложи бўлмади. Бунинг ўрнига, дастлаб шарт-шароитларни умумий яхшилаш ишлари амалга оширилди, шундан сўнг „диний ва ахлоқий тарбия“ аста-секин жорий этилди[10]. 1918-йилда Россия қамоқхоналаридаги болаларга жазо билан бир қаторда таълим олиш тавсия қилинди. Бироқ турли юрисдиксиялар ва идораларнинг бир-бирига зид бўлган кун тартиби туфайли бир нечта таълим дастурлари амалга оширилди холос[9]. 1920-йилларда Гулаг қамоқ лагерларида саводсизликни йўқ қилишга ҳаракат қилинган. Деярли барча оромгоҳларда „сиёсий таълим“ фани, баъзиларида эса табиацҳунослик, маданият тарихи, чет тиллари каби дарслар ҳам бор эди[11].
Шимолий Америка

Қўшма Штатларда ХИХ аср бошларида маҳкумларга руҳонийлар томонидан диний таълим берилган ва биринчи марта Инжил ва бошқа диний матнларни ўқишга ёрдам бериш учун дунёвий қамоқхона таълим дастурлари ишлаб чиқилган. Маҳкумларни реабилитация қилишга қаратилган биринчи йирик таълим дастури 1876-йилда бошланган[12]. Неw-Ёркдаги Элмира Реформаториясининг бошлиғи Зебулон Броcкwай бундай дастурни амалга оширган биринчи шахс эди. 1900-йилга келиб Массачусец, Огаё, Пеннсилвания, Индиана, Иллинойс ва Миннесота штатлари таълимнинг „Элмира тизими“ни қабул қилдилар[13] ва 1930-йилларга келиб бу каби таълим дастурларини кўпчилик қамоқхоналарда учратиш мумкин эди[12]. Кўп ўтмай олий таълим дастурлари ҳам пайдо бўлди. 1960-йилларда фақат тўққизта штат маҳбусларга коллеж даражасида таълим беришни таклиф қилган бўлса, 1983-йилга келиб бундай дастурлар аксарият штатларда мавжуд эди[12].
Қўшма Штатларда таълим дастурларини қўллаб-қувватлаш ва ва бундай дастурларнинг мавжудлиги кўрсаткичлари ўзгариб турди, чунки мавжуд сиёсат реабилитация ва жиноятчиликка қарши курашга қаратилган эди[14]. 1972 ва 1995-йиллар оралиғида АҚШдаги маҳбуслар АҚШ федерал ҳукумати томонидан бошқариладиган ва талабалар учун маблағ ажратадиган Пелл Гранц субсидия дастурига ариза топширишлари мумкин эди[15]. Бироқ 1994-йилда Конгресс „ Зўравон жиноятчиликни назорат қилиш ва ҳуқуқни муҳофаза қилиш тўғрисида“ ги қонунни қабул қилди, у қамоққа олинган кишилар учун Пелл Гранц дастурини рад этди[16]. Натижада, 1990-йилларнинг бошида 350 та қамоқхона ўрта таълимдан кейинги таълимни таклиф қилган бўлса, 2005-йилга келиб атиги ўнга яқин қамоқхонада бундай имконият мавжуд эди[15]; Неw-Ёркдаги бу рақам 70 тадан 4 тага камайди[17]. 2015-йилда Президент Барак Обама чекланган миқдордаги маҳбусларга Пелл грантларини олиш имконини берувчи пилот дастур яратди. 47 штатдаги 200 дан ортиқ коллежлар маҳбуслар учун таълим дастурларини амалга оширишга қизиқиш билдиришди[17]. Пелл тақиқи 2020-йил декабр ойида бекор қилинди ва АҚШда қамоққа олинган минглаб одамларнинг федерал молиявий ёрдам олиш ҳуқуқи тикланди[18].
Канадада қамоқхона таълимининг ривожланиши АҚШники билан параллел. 1914 ва 1936-йилларда қироллик комиссиялари иш дастурларини ҳеч бўлмаганда маълум даражада реабилитация, шу жумладан, таълим дастурлари билан алмаштиришни тавсия қилдилар[12]. Бироқ таълим дастурлари 1940-йилларнинг ўрталарига қадар одатий ҳолга айланмади[12].
Кариб денгизи
Барбадосдаги қамоқхона тизими 1945-йилда ташкил этилган. Таълим дастурлари 1956-йилда расман киритилган ва асосий саводхонлик ва ҳисоб-китоблар илмига қаратилган. Аммо 1961—1966-йиллардаги қамоқхона ислоҳоти тўғрисидаги қонун қабул қилинмагунча маҳкум аёлларга дарсларга қатнашишга рухсат берилмаган. 25 ёшдан ошган маҳбусларга 1990-йилгача, Барбадос „Ҳамма учун таълим“ бўйича Бутунжаҳон конференсияси мандатини қабул қилгунга қадар, дастурларда иштирок этишга рухсат берилмаган. Мандат, шунингдек, қамоқхона тизимида касбий ва ўрта таълимни таклиф қилишни кўриб чиқди[19]. Доминикан Республикасида 2003-йилдан бошлаб қамоқхона ислоҳоти ўтказилди, мамлакатдаги 35 қамоқхонанинг деярли ярмида асосий саводхонлик курслари мажбурий бўлиб қолди; маҳбуслар дарсларга иштирок этишдан бош торцалар, уларга яқинлар билан учрашув каби имтиёзлар берилмасди. 2012-йил ҳолатига кўра, Нажаё аёллар қамоқхонасидаги 268 маҳбусдан 36 нафари ҳуқуқ ёки психология бўйича университет даражасини тамомлаган[20].
1950-йиллардаги сиёсий инқилобдан сўнг Кубадаги қамоқхоналар шароитлари ҳақида маълумот олиш ва улардан тарқатиш мақсадида фойдаланиш чекланган. Ҳукумат 2013-йилдан айрим журналистлар учун чекланган визитларга рухсат берган, бироқ бу муассасалар бутун мамлакат қамоқхоналаридаги ҳолатни қай даражада ифодалагани номаълум. Якка суҳбатларга рухсат берилмаган, бироқ расмийлар тизимнинг иш ва ўқув дастурлари, жумладан, дурадгорлик каби малакали касбларни ўргатиш масалаларига алоҳида эътибор қаратишган[21][22]. Сиёсацҳунослик институтининг 1988-йилдаги ҳисоботига кўра, маҳбуслар тўққизинчи синфгача таълим олган, маҳкумлар техник кўникмаларга ўргатилган ва аҳолининг 85 % ишлаган. Куба пенологиясида сиёсий қайта тарбия ҳам катта рол ўйнади[23].
Жанубий Америка
Қамоқхонадаги таълим имкониятлари Жанубий Америкада Европа ва Шимолий Америкага нисбатан одатда қолоқроқ деб ҳисобланади[20]. Қамоқхоналар сонининг ошиб бориши ва ҳаддан ташқари кўплиги қисман наркотиклар айланмасига қарши урушнинг қўшимча маҳсули бўлгани сабабли таълим ресурслари нисбатан кам[24]. Қамоқхоналарда таълим дастурлари Аргентинада 1950-йилларда бошланган. Дастурлар ва уларнинг самарадорлиги ҳақида батафсил маълумотлар чекланган бўлса-да, мавжуд маълумотларнинг етишмаслиги қамоқхона тизимидаги коррупсия, ёмон турмуш шароити ва юқори даражадаги зўравонлик билан боғлиқ[25]. 1996-йилда мажбурий тўққиз йиллик таълимни якунламаган барча маҳкумларнинг таълим дастурларида иштирок этишини таъминлайдиган қонун қабул қилинган. Маъмурий чекловлар туфайли, 2010-йил ҳолатига кўра, ўртача маҳкумларнинг атиги 25 фоизи ушбу дастурларда қатнашган[25].
2009-йил ҳолатига кўра, Бразилия Жанубий Америкадаги қамоқхона таълими бўйича энг илғор сиёсатлардан бирига эга эди[26]. 1984-йилда Бразилия Миллий Конгресси қамоқхона ислоҳоти тўғрисидаги қонунни қабул қилиб, маҳкумларнинг таълим олиш ва бошқа хизматларга бўлган ҳуқуқини тан олди, аммо қонун самарали амалга оширилмаган[26]. 1998-йил ҳолатига кўра, баъзи қамоқхоналарда умуман таълим берилмаган, бошқаларида эса маҳбусларнинг фақат „бир қисми“ ўқиётган эди; Сан-Паулу штати қамоқхонасидаги маҳбусларнинг тахминан 23 %и таълимнинг қайсидир шаклига жалб қиолинган[27]; таълим олиш имконияти аёллар қамоқхоналарида „осонроқ“ эди[27]. Федерал Ҳисоб суди томонидан тақдим этилган 2002-йил ҳисоботида айтилишича, қамоқхоналар учун федерал бюджетнинг 90 % дан ортиғи янги қамоқхоналар қуришга сарфланган[26]. 2004-йил ҳолатига кўра, Бразилиядаги 400 000 маҳбуснинг 20 % дан камроғи таълим олиш имкониятига эга эди[26].
Океания

Австралиянинг Янги Жанубий Уэлс штатида амалга оширилган биринчи расмий таълим дастури 1862-йилда Дарлингҳурст Гаолда амалга оширилган бўлиб, унда қатнашишни истаган ҳар қандай маҳбусга бошланғич ва ахлоқий таълим бериш учун мактаб директори ёлланган. Бунгача маҳбуслардан бири бошқа маҳбусларга тарбиявий сабоқ бериб келган[28]. 1900-йилларнинг бошларига келиб асосий саводхонлик дастурлари Австралия қамоқхоналари бўйлаб кенг тарқалган эди[29] ва 1950-йилларга келиб мамлакатдаги барча йирик қамоқхоналар, гарчи уларнинг сони 15-20 % дан ошмаса ҳам, қандайдир таълим ва ўқув дастурларини таклиф қиларди. Ҳар қандай қамоқхонадаги маҳбуслар бир вақтнинг ўзида турли таълим дастурларида иштирок этишлари мумкин эди.[28]
Сенатнинг Бандлик, таълим ва кадрлар тайёрлаш масалалари бўйича қўмитаси 1996-йилда ахлоқ тузатиш муассасаларида таълим ва тарбия масалалари бўйича сўров юзасидан Сенат ҳисоботини тайёрлади[29]. Ҳисоботда айтилишича, Австралиядаги қамоқхона таълими тарихини „шармандали“ деб таърифлаш мумкин, бу ерда мавжуд ўқув дастурлари ва ресурслари эскирган ёки умуман мавжуд эмас[30]. Унда қамоқхона таълимини яхшилаш, жумладан, миллий стратегияни ишлаб чиқиш бўйича бир қанча тавсиялар берилди. 2001-йилда миллий стратегия ишга туширилди ва 2006-йилга келиб барча штатлар ва ҳудудлар маҳбусларга олий таълимнинг қандайдир шаклини таклиф қила бошладилар[29]. Бироқ ҳар бир штат ва ҳудуд ўзининг қамоқхона таълим тизимлари устидан назоратни ушлаб туради; таълимни таклиф қилишда фарқларга олиб келадиган миллий тизим[29][31] йўқ. Мисол учун, Австралия пойтахти ҳудудидаги маҳбусларга 2006-йилдан бери ўқув мақсадлари учун камераларида ноутбук компютерлари бўлишига рухсат берилган, аммо 2020-йилдан бошлаб бу имконият Янги Жанубий Уэлсдаги маҳбуслар учун мавжуд эмас. Шунга кўра, у ерда компютерни талаб қиладиган баъзи таълим ва реабилитация дастурларини таклиф қилиш мумкин эмас[32][33][34].
Янги Зеландиянинг йиллик таълим шарҳига кўра, 1959—2005-йиллар оралиғида мамлакатда қамоқхона таълимининг мавжудлиги кўрсаткичлари ва сифати сезиларли даражада пасайган, чунки ҳукумат сиёсати реабилитацияга қаратилган қамоқхоналардан жазога қаратилган қамоқхоналарга ўзгарган. Омбудсманнинг 2005-йилги ҳисоботига кўра, Янги Зеландияда маҳбуслар учун „реабилитация ва самарали фаолиятнинг даражаси паст“[35].
Осиё
Ма’лумки, жиноят содир этишнинг сабаби ахлоқий ва интеллектуал тарбиянинг йўқлигидир. Замонавий қамоқхона тамойили маҳкумларни тавба қилдириш, жоҳил, жанжалкаш ва заиф кишидан солиҳ ватандошларга айлантириш бо'лгани учун ахлоқий ва ақлий тарбия ажралмасдир.
(Хитойдаги расмий қамоқхона брошураси. 1930-йиллар).
|
Япониядаги қамоқхона таълимини 1871-йилдан, Токиодаги қамоқхонада амалий ахлоқий маърузалар жорий этилгандан бошлаб кузатиш мумкин[36]. Ўқиш ва ёзиш дарслари 1881-йилга келиб қамоқхона тизимида кенгроқ миқёсда жорий этила бошланди. 1880-йилларнинг охирига келиб ахлоқ дарслари маҳкумлар учун таълимнинг энг муҳим шакли эканлигига ишонч пайдо бўлди ва 1890-йилларга келиб унга қамоқхона таълими тизимининг энг муҳим масалаларидан бири сифатида қарала бошланди[37]. 1910-йилда Японияда кучга кирган қамоқхона қонуни барча вояга этмаган ва муҳтож деб ҳисобланган ҳар қандай катта ёшли маҳбусларга таълим бериш тартибини белгилади. Белгиланган қоидаларга кўра, кунига икки соатдан тўрт соатгача вақт таълим учун ажратилади[38]. 1952-йилда барча қамоқхоналарда сиртқи курслар жорий этилди ва 1955-йилда Мацумото вояга этмаганлар қамоқхонасида мажбурий таълимни тугатмаган балоғатга этмаган маҳкумлар учун ўрта мактаб ташкил этилди[39]. 2018-йил ҳолатига кўра бу мамлакатдаги қамоқхоналар тизимида мавжуд ягона ўрта мактаб бўлиб, мамлакат бўйлаб эркак маҳбуслар сўров бўйича у ерга кўчирилиши мумкин[40][41].
1920-йилларда Хитой Республикаси ташкил этилгандан сўнг мамлакатда қамоқхоналар тизимига ўзгартиришлар киритилди. Ўша пайтда маҳкумлар учун таълим йўлга қўйилмаганлиги танқид қилиниши натижасида қамоқхона тизимида диний ва ахлоқий таълимдан воз кечиш, ақлий тарбия ва реабилитациянинг асосий воситаси сифатида оғир меҳнатга ўтиш амалга оширилди[42]. Ҳокимият самарали ва хилма-хил таълим ўқув дастурини ишлаб чиқиш учун катта куч сарфлади. Саводхонлик ва арифметикани ўргатиш билан бир қаторда, дарсларда мусиқа ва композиция, оммавий ахлоқ, конфуцийлик ва ватанпарварлик, сиёсий таълимот кабилар ўргатилди; 30-йилларда партия таълимотини ўқитиш даражаси сезиларли даражада ошди[42]. 1981-йилда Хитой Халқ Республикаси қамоқхона таълимини ўзининг миллий таълим дастурига киритди ва маҳбуслар учун таълим имкониятларини сезиларли даражада оширди[43].
Ҳиндистонда қамоқхоналарда таълим олиш зарурлиги тўғрисидаги ҳисоботлар ХИХ асрдаёқ эълон қилинган, аммо мамлакат қамоқхоналари асосан жазо чораларига эътибор қаратган. 1983-йилда умумтаълим ва касб-ҳунар таълими дастурлари амалда бўлган бир пайтда улар етарли кадрлар билан таъминланмаган ва маблағ билан таъминланмаган, таклиф этилаётган касбий таълим турлари эскирган деб ҳисобланган[44]. Индира Ганди Миллий Очиқ Университети (ИГНОУ) Ҳиндистон қамоқхона таълимида катта рол ўйнайди. У 1994-йилда Тиҳар қамоқхонасида қамоқхонада ўқув марказини бошқарган мамлакатдаги биринчи университет бўлди. 2010-йилга келиб ИГНОУда тахминан 1500 талабадан иборат 52 та қамоқхона ўқув марказлари мавжуд эди; бошқа бир қанча университетлар ҳам Ҳиндистон қамоқхоналарида таълим дастурларини олиб боришган. Бироқ бугунгача рўйхатга олишлар кўрсаткичлари нисбатан пастлигича қолмоқда, чунки фақат тўлов қилиш имкониятига эга бўлган талабаларга курсларга киришга рухсат берилган. 2010-йилда ИГНОУ маҳбусларга бепул таълим беришни бошлаш учун Ички ишлар вазирлиги билан ҳамкорлик қила бошлади[45].
Африка

Ғарб дунёси билан таққослаганда қамоқхона таълими Африка бўйлаб нисбатан сустроқ йўлга қўйилган[47]. Нигериядаги биринчи қамоқхона 1872-йилда ташкил этилган, аммо 2010-йилдан бошлаб Нигерия ҳукумати томонидан ҳеч қандай расмий таълим дастури амалга оширилмаган[48][49]. 1986-йилда битта қамоқхона маҳбуслар томонидан бошқарилган ва молиялаштирилган бўлса-да, ташкиллаштирилган таълим дастурларини бошлади[50]. 1998-йилда де-факто Нигерия президенти Сани Абачанинг ўлимидан сўнг кўплаб сиёсий маҳбуслар озод этилди, бу эса оммавий ахборот воситаларининг эътиборини улар дуч келган „оғир шароитларга“ қаратди; Нигериядаги қамоқхона тизими фақат жазо воситаси сифатида кўрилган, таълим каби инфратузилма ва реабилитация дастурлари учун жуда кам ёки умуман ресурслар ажратилмаган. Таълим қамоқхонадан қамоққа ўзгариб турарди, лекин одатда қамоқхоналарнинг ишлашини таъминлаш учун зарур бўлган норасмий шогирдликдан бошқа ҳеч нарса таклиф қилмаган[49]. Бироқ 2016-йилга келиб Нигерия Миллий очиқ университети олтита Нигерия қамоқхонасида ўқув марказларини ташкил этди ва маҳкумларга барча ўқув тўловлари учун 50% чегирма таклиф қилди[51].
1961-йилда Жанубий Африка Роббен оролидаги қамоқхонада жиноий ва сиёсий маҳбусларни ушлаб туришни бошлади. Қамоқхона очилганда маҳбуслар ўқишга рағбатлантирилди ва уларнинг барчасининг саводли бўлишини таъминлаш учун таълим дастурлари бошланди. Уларда фақат оиласи ўқиш тўловларини тўлашга қодир бўлган маҳкумлар иштирок этишига рухсат берилди ва таълим олиш имконияти яхшиланди, кейинчалик барчаси қамоқхонанинг доимий ўзгарувчан сиёсати билан орқага қайтди; 1960-йилларнинг охирига келиб дастурлар „маҳбусларнинг маънавиятини ҳаддан ташқари ошириб юборганлиги сабабли“ чекланган эди. Тарихчилар қамоқхона тизими маҳбуслар соқчиларга қараганда юқорироқ маълумотга эга бўлиб бораётганидан хавотирга тушишган деб тахмин қилишади[52]. Маҳбуслар Лондон университети халқаро дастурлари орқали сиртқи курсларда қатнашишлари мумкин эди; Нелсон Мандела ҳибсда бўлганида ҳуқуқ бакалавриатини тамомлаган[46]. Маҳкумларнинг ўзларини сиёсий жиҳатдан тарбиялаш ҳаракатларига қамоқхонанинг маҳбусларга газеталар, радио ва телевидениега киришини тақиқлаш сиёсати сезиларли даражада тўсқинлик қилди. Бу чекловлар 1970-йилларнинг охирида бекор қилинди; Жефф Радебе 1980-йилларда қамоқхонада сиёсий таълим дастурини бошқарган[52]. 1993-йилдан бошлаб таълим маҳбусларнинг ҳуқуқларидан бири эмас, балки имтиёзи эди. Асосий саводхонлик курслари малакали ўқитувчилар эмас, балки маҳбуслар томонидан олиб борилди ва юқори даражадаги таълим фақат сиртқи курсларда ўқиш имкониятига эга бўлган маҳкумлар учун мавжуд эди[53].
Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Тараққиёт Дастури томонидан молиялаштирилган ҳолда 2003-йилда Ганада маҳбуслар учун асосий саводхонлик дастури ишга туширилди ва 2008-йилга келиб барча қамоқхоналар маҳкумларга таълим имкониятини таклиф қилди, аммо дастур самарадорлигига ресурсларнинг етишмаслиги жиддий таъсир кўрсатмоқда[54]. Кўп йиллар давомида Марокашда тақдим этилган ягона қамоқхона таълими мамлакат қишлоқ хўжалиги қамоқхоналаридаги деҳқончилик кўникмалари эди, аммо 2014-йил ҳисоботида таълим имкониятлари ортиб бораётгани ва саводхонлик, касбий ва бошқа таълим дастурлари таклиф қилинаётгани қайд этилган[55].
Мавжуд дастурлар
Қамоқхоналардаги таълим курслари асосий саводхонлик курслари ва ўрта мактаб эквиваленти дастурларидан тортиб, касбий таълим ва олий таълим дастурларигача бўлиши мумкин. Маҳкумларга санъат ва ҳунармандчилик ёки ҳаваскор театр спектакллари каби янги кўникмаларни ўргатадиган норасмий фаолият ҳам таълим шакли сифатида кўрилиши мумкин[56]. Худди шундай, баъзи мамлакатлар реабилитация дастурлари ёки жисмоний тарбияни таълим дастурлари сифатида билишади, бошқалари эса йўқ[57]. Қамоқхоналардаги таълим дастурлари одатда қамоқхоналарнинг ўзлари томонидан молиялаштирилади. Шунингдек, улар алоҳида қамоқхоналар томонидан бошқарилиши ёки ташқи провайдерлар билан шартнома тузилиши мумкин. Бошланғич, ўрта ва касбий таълим одатда бепул, аммо баъзи мамлакатлар маҳкумлар ёки уларнинг оила аъзоларидан сиртқи курслар учун пул тўлашни талаб қилади. 2012-йилги сўровда қатнашган 28 та Европа давлатидан 15 таси маҳбусларга бепул масофавий таълим беришни таклиф қилган, 13 таси эса маҳбуслар барча харажатларни тўлаши кераклигини маълум қилган. Баъзи ҳолларда фақат маълум курслар бепул эди; Данияда бошланғич ва қуйи ўрта таълим даражасидаги сиртқи курслар бепул, аммо юқори даражадаги курсларнинг бир қисмига маҳкум томонидан ҳақ тўланиши керак[57]. Кўпгина қамоқхоналар таълим дастурлари асосий адабий кўникмаларга қаратилган бўлиши керак деб кўрсатма беради[58] ва шунга кўра, баъзилари юқори даражадаги таълимни таклиф қилмайди[59]. Таъкидланишича, бундай ёндашув кейинги кўникмаларни ривожлантириш учун бўш жой яратади[60] ва фақат энг оддий кўникмаларга эга бўлган одамлар энди жиноят қилмаслигини нотўғри таъкидлайди[61][62].
Буюк Британиядаги маҳбуслар Австралиядагилари каби[57] кенг жамоатчиликка очиқ бўлган университет учун ҳукумат талаба кредитларидан фойдаланишлари мумкин[63]. Буюк Британиядаги Присонерс' Эдуcатион Труст каби хайрия гуруҳлари масофавий таълимни молиялаштира олмайдиган маҳкумлардан грант олиш учун аризаларни қабул қилиши мумкин[64]. Австралияда, Полшада ва Буюк Британияда ҳам қамоққа олинган ёки касалхонада ётган маҳбуслар таълим олиш ҳуқуқига эга эмаслар[59][65][43]. Бироқ Норвегия ва Финландия ҳибсда сақланаётганларни алоҳида жойлаштирмайди ва улар оддий маҳбуслар каби таълим олиш ҳуқуқига эга. Дания ва Швецияда қамоққа олинган маҳбуслар бошқа маҳбуслар учун мавжуд бўлганидан камроқ бўлса-да, баъзи таълим дастурларига эга[2].
Қийинчиликлар
Кўпгина асосий педагогик амалиётлар бевосита қамоқхона таълимига ўтади ва қамоқхона чекловлари уларни амалга оширишга зарар етказиши мумкин бўлса-да, умумий педагогик мулоҳазалар кўпинча энг самарали ҳисобланади[66]. Қамоқхоналардаги таълим дастурлари жиноий адлия тизими билан етарли даражада ҳамкорлик ва мазмунли ўрганиш тажрибасини таклиф қилиш бўйича чинакам саъй-ҳаракатлар ўртасидаги „нозик мувозанатлаш ҳаракати“ деб ҳисобланади. Мисол учун, ўқитувчилар доимий ёрдам кўрсатишни хоҳлашлари мумкин бўлса-да, қамоқхоналар маҳкумларга доимий алоқа ва ўқишда ёрдам олиш учун дарс вақтидан ташқарида улар билан боғланишни тақиқлаши мумкин[66]. Баъзи қамоқхоналарда ўқитувчилардан маҳбусларга уларнинг исмлари билан мурожаат қилмаслик ва уларни „ҳуқуқбузарлар“ деб аташлари талаб қилиниши мумкин, бу эса ўқитувчилар ва талабалар ўртасидаги ишончни ривожлантиришга тўсқинлик қилади, ишонч эса кўпинча муваффақиятли таълим учун муҳим омил ҳисобланади[66].
Қамоқхоналарда ишлаш ва таълим дастурларида қатнашиш учун бошқа кўплаб тўсиқлар мавжуд. Ўқитувчилар ёши, таълим даражаси ёки иш тарихи бўйича катта тафовутга эга бўлган синфга кўрсатма бериш муаммосига дуч келиши мумкин[67]. Шунга ўхшаш муаммолар балоғатга етмаганлар учун қамоқхоналарда ҳам мавжуд, чунки болаларнинг турли хил академик ва ҳиссий эҳтиёжлари бор[68]. Қамоқхоналар хавфсизлик масалаларини таълим мақсадларидан кўра муҳимроқ деб билишади[59][67][69], бу эса маҳкумларнинг қурол ишлаб чиқариши билан боғлиқ хавотирлар туфайли баъзи касбий ҳунарлар таълимининг амалга оширилишини чеклайди[70]. Ишчилар сони ва қидирувлар каби стандарт хавфсизлик чоралари тез-тез узилишларга олиб келади[63]. Агар қамоқхоналар ёпилган бўлса, маҳбуслар дарсларга қатнаша олмайди; блокировкалар бир неча ҳафта давом этиши мумкин[71].
Маҳкумларнинг бўш вақти кўп бўлиши ҳақида умумий фикр мавжуд; аммо уларга таълим ресурсларидан фойдаланиш учун ўта чекланган вақт ажратилиши мумкин[71]. Таълим курслари тобора кўпроқ асосан онлайн тарзда таклиф қилинмоқда, бу эса катта тўсиқни келтириб чиқаради, чунки кўпчилик мамлакатлар маҳбусларга интернетдан фойдаланишга рухсат этилмайди[59][72][73]. Мавжуд таълим дастурларида бўш жой етишмаслиги рўйхатга олиш учун катта кутиш рўйхатларини келтириб чиқариши мумкин. Бунда баъзи ҳолларда маҳбуслар таълим олиш имкониятига эга бўлмайдилар, чунки кутиш вақтлари жазо муддатидан кўпроқ[29]. Чет эллик маҳбусларни қамоқхоналарда ўқитиш ҳам тил тўсиқлари туфайли қийинчилик туғдириши мумкин[60][40]; маҳбуслар, агар улар етарлича тил кўникмаларига эга бўлмаса, курсларга кириш ҳуқуқига эга бўлмасликлари мумкин, шунингдек, уларга тил ўргатадиган таржимонлар етишмаслиги ҳам кузатилади[74].
Қамоқхоналарда таълим олишдаги энг катта тўсиқлардан бири маҳкумларни ахлоқ тузатиш муассасалари аро тез-тез кўчиришдир[59][71]. Маҳбуслар турли сабабларга кўра исталган вақтда бошқа муассасага кўчирилиши мумкин, масалан, маҳкумларнинг ҳаддан ташқари кўплиги, хавфсизлик даражасининг пасайиши, судга чиқиш ёки тиббий тайинлаш кабилар бунга мисол бўла олади[30][59]. Турли хил қамоқхоналарнинг таълимга бўлган муносабати ёки ундан фойдаланиш имконияти тубдан фарқ қилиши мумкин[30][71]. Агар таълим курси қамоқхонада ўтказилса, рўйхатга олинган шахсни бошқа қамоқхонага кўчириш уларни ўқишни тарк этишга мажбур қилади[30]. Сиртқи курсларда таҳсил олаётган маҳбуслар, одатда, почта орқали вазият ўзгаргани ҳақида курс провайдерини хабардор қилишлари керак ва улар ўтказиб юборилган топшириқларни бажаришда ёрдам бериш учун курс провайдери ва янги қамоқхона ходимларининг хайрихоҳлигига таянади. Бир муассасадан иккинчисига кўчиш маҳкумларнинг университет даражасида ўқишни тўхтатишининг асосий сабабидир[71].
Қамоқхоналарда таълим олишнинг бошқа тўсиқлари — ходимларнинг етишмаслиги[59], ўқитувчилар ёки бошқа талабалар билан осонгина боғлана олмаслик[75][76], қамоқхона кутубхоналарида таълим ресурсларининг етишмаслиги[77], дарс жараёнларини ташкил қилиш учун махсус хонанинг йўқлиги[78], аудио-визуал ускуналар ва компютерларнинг етишмаслиги[67] (ёки шунчаки улардан фойдаланишдаги тўсиқлар)[71], ўқиш учун мос жойнинг йўқлиги (умумий камераларда кўпинча столлар йўқ) ва дарс соатларидан кейин жамоавий иш фаолияти учун мос жойнинг йўқлиги[67] кабилардир. Ўқитувчилар ўз роли учун қамоқхонадан етарли тайёргарликка эга бўлмаслиги[59][67] ва қамоқхоналар таклиф қиладиган маош ставкалари учун ишлашга тайёр ташқи ўқитувчиларни топишда қийинчиликларга дуч келиши мумкин[79]. Хизматлар учун бир-биридан ҳақ оладиган давлат идоралари ҳам тўсиқ бўлиши, масалан, давлатга қарашли қамоқхона бюджети давлат таълим муассасаси томонидан белгиланган тўловларни тўлашга имкон бермаслиги мумкин[31]. Қамоқхоналардаги таълим дастурлари, шунингдек, улар фаолият юритаётган қамоқхона ходимлари томонидан қўллаб-қувватланмаслик ёки очиқ қаршиликка дуч келиши ҳам кузатилади[55]. Мисол учун, баъзи қамоқхона ходимлари маҳбусларнинг таълим олиш имкониятларидан норози бўлишлари мумкин, чунки улар ўзлари паст даражадаги маълумотга эга[80]. Шунингдек, маҳбуслар бепул таълим олаётган бир пайтда улар ўқишлари учун пул тўлашлари кераклиги уларни норози қилади[78]. Бироқ, шунингдек, ўқиш учун пул тўлаши керак бўлган маҳбуслар рўйхатдан ўтишни истамаслиги мумкин, чунки агар блокировкалар ёки уларнинг назорати остида бўлмаган бошқа ҳолатлар туфайли ўқишни якунлай олмасалар, уларнинг пуллари қайтарилмайди. Улар, шунингдек, қамоқдан қарз билан чиқиб кетишдан қўрқиб, кўпинча талаба кредитини олишни истамайдилар[81].
Маҳбуслар дастурларда иштирок этишни истамасликларининг бошқа сабаблари орасида таълимдаги олдинги муваффақияцизликлар ва мотивациянинг йўқлиги ҳам бор[60]. Жазо муддати тугаганидан кейин депортация қилинадиган чет эллик маҳбуслар кўпинча қамоқда бўлган мамлакат тилини ўрганиш ёки у ерда малака олиш учун рағбатлантирилмайди[60]. Ғарб дунёсидаги қамоқхоналар томонидан таклиф қилинадиган касбий таълим турлари, масалан, ишлаб чиқариш кўпинча ишлаб чиқариш саноати яхши ривожланмаган мамлакатга депортация қилинадиган киши учун фойдали бўлмайди. Касбий таълимнинг бошқа турлари, масалан, ёғочга ишлов беришнинг маълум шакллари эскирган ва ҳақиқатан ҳам ишга жойлашиш имкониятларига олиб келмайди[82]. Вояга етмаган маҳкумлар қамоқхонада ўқиганлари учун курс кредитини тан олиш муаммолари туфайли озодликка чиққандан кейин яна оддий мактабга ўтишда қийинчиликларга дуч келишлари мумкин[83]. Моддий рағбатлантириш, шунингдек, маҳкумнинг таълим дастурларида иштирок этиш қарорида ҳам омил бўлади. Буюк Британияда ҳам, Белгияда ҳам ўқишга кирган маҳбусларга бериладиган нафақа уй ишларини, масалан, тозалаш ёки овқат тайёрлаш билан шуғулланадиган маҳбусларникига нисбатан пастроқдир, бу эса маҳбусларнинг уй ишларини афзал кўришига олиб келади. Болалари бор маҳбуслар қамоқхонада таълим олишдан кўра ишга жойлашишни афзал кўрадилар, чунки бу уларга оилаларига кўпроқ пул жўнатиш имконини беради[60].
Қийинчиликларга қарамай баъзи маҳбуслар камроқ чалғитадиган омиллар туфайли қамоқхонада ўқишни осонлаштираётганини айтишади ва маҳкумлар ҳам кўпинча умумий аҳолига қараганда ўқишга кўпроқ интилишади[84][85]. Қамоқхонада ишлайдиган ўқитувчиларнинг маълум қилишича, маҳбуслар умумий аҳоли таркибидаги талабаларга қараганда кўпроқ дарсларга тайёргарлик кўрган ва курс эслатмаларини ўқиган[86].
CОВИД-19 пандемияси қамоқхоналарда таълим олиш учун мавжуд бўлган кўплаб муаммолар, масалан, блокировкаларни кучайтириш ва маҳбусларни муассасалар ўртасида ўтказиш кабиларни кучайтирди[87]. Ўқитувчилар ва ходимларга чекловлар туфайли кўпинча қамоқхоналарга киришга рухсат берилмаган, натижада таълим дастурлари тўхтатилган. Бошқа ҳолларда, пандемия даврида қамоқхоналарга таълим берган ташқи муассасалар ўзлари ёпилди. Карантинга жойлаштирилган материаллар ўз ишини давом эттирадиган дастурларга ҳам таъсир кўрсатди, натижада ўқитувчилар кўпинча маҳкумлардан курс ишларини муддатидан кейин олишади[87]. Пандемия даврида кўплаб таълим провайдерлари интернет орқали масофавий таълимга ўтишга муваффақ бўлган бўлса-да, ушбу давомий таълим шакли кўплаб қамоқхоналарга тақдим этилмади, чунки улар интернетга киришга рухсат берилмайди[83][88].
Ресидив жиноятларининг камайиши
Тарифлар
Кўпгина мамлакатларда рецидив ҳолатлар кўрсаткичлари 50 % дан юқори[89]. Қонунлардаги тафовутлар, шунингдек, такроран жиноят содир этишга олиб келувчи омиллар туфайли мамлакатлар ўртасида такрорий жиноятлар кўрсаткичларини солиштириш қийин. Баъзи мамлакатлар оддийгина қайта ҳибсга олишни такроран жиноят деб ҳисобласа, бошқалари қайта судланганлик ёки қайта қамоққа олинишини ҳисобга олади. Ўлчанган вақт оралиғида ҳам бир оз изчиллик мавжуд[89] ва баъзи мамлакатлар рақамларни умуман эълон қилмайди[90]. 2019-йилда 23 мамлакат ва ўзини ўзи бошқариш ҳудудларида мавжуд бўлган сўнгги маълумотларни таҳлил қилган тадқиқот шуни кўрсатдики, озодликка чиққандан кейин икки йил ичида қайта ҳибсга олиш даражаси 26 % (Сингапур) дан 60 % (АҚШ) гача, қайта судланганлик даражаси эса 20 % (Норвегия) дан 63 % гача (Дания) ва қайта қамоққа олиш ставкалари 14 % (Орегон, АҚШ) дан 45 % гача (Австралия) бўлган[90].
Сабаблари
Бутун дунё бўйлаб қамоқхоналардаги маҳбуслар умумий аҳолига қараганда доимий равишда пастроқ маълумот даражасига эга[55][60][91][92][93][94] ва собиқ маҳбусларда ҳам худди шу турдаги одамларга қараганда озод қилингандан кейин ишга жойлашиш эҳтимоли камроқ[95]. Қамоқхоналардаги таълим дастурлари маҳкумнинг бандлигини таъминлаш қобилиятини ошириш орқали такрор жиноят содир этишни камайтиришга қаратилган[96][97]. 2002-йилда Буюк Британияда ўтказилган тадқиқот натижалари шуни кўрсатдики, ишга жойлашиш собиқ маҳбуснинг қайта жиноят содир этиш имкониятини камида учдан бирига камайтиради[60]. Шунингдек, РАНД корпорацияси томонидан ўтказилган мета-таҳлил кенг қамровли адабиётларни тўлдирди. 1980—2011-йилларда АҚШда чоп этилган тадқиқотлар шуни кўрсатдики, таълим курсларида қатнашиш маҳкумнинг озодликка чиққандан кейин ишга жойлашиш имкониятини 13 фоизга оширади[97].
Қамоқхоналардаги таълим дастурлари мунтазам равишда жиноят такрорланишини камайтиришга сезиларли таъсир кўрсатади, ҳолбуки, қамоқхонада одатда таълимдан кўра кўпроқ тарқалган қамоқхона меҳнатининг таъсири жуда оз ёки ҳеч қандай таъсир кўрсатмайди[98]. Қамоқхоналардаги таълим, шунингдек, зерикишни енгиллаштирадиган, ўз-ўзини ҳурмат қилишни яхшилаш ва ижодкорликни рағбатлантириш каби терапевтик афзалликларга эга, буларнинг барчаси такрорий жиноятлар кўрсаткичларининг камайиши билан боғлиқ[59][99]; тадқиқотлар шуни кўрсатдики, қамоқхонадаги ўрта мактабга тенглаштирилган дастурлардан кўп фойдалар малака олгандан кейин пайдо бўладиган имкониятлардан кўра ўрганиш тажрибасидан келиб чиқади[68]. Шунингдек, таълим дастурлари қамоқхоналардаги зўравонлик даражасини камайтириши қайд этилган[80][98][54]; УНЕСCО экстремизмга қарши кураш усули сифатида маҳкумлар учун умумий таълим дастурларини таклиф қилди[100]. Таълим, шунингдек, қамоқхона жамоатчилигида яхши муҳитни яратишга ёрдам беради ва умрбод қамоқ жазосини ўтаётган маҳбуслар кўпинча бошқаларга намуна бўлиб хизмат қилади, чунки ҳеч қачон озод этилиши кутилмайдиган маҳбуслар учун таълим бериш тарғиб қилинган[101].
Таъсирлар
Ўқув дизайнлари
Таълимнинг такрорий жиноятларга таъсирини кузатиш бўйича ўтказилган тадқиқотлар баъзи мутахассислар томонидан танқид танқид қилинди: такрорий жиноятлар таълим курсларининг ўзи билан эмас, балки улар учун кўнгилли бўлган одамларнинг ижобий муносабатини билан боғлиқ, деб таъкидланган[59]. Шимолий Каролинада 1990—1991-йиллардаги маълумотлардан фойдаланган ҳолда ўтказилган тадқиқот натижалари шуни кўрсатдики, дастурларга кўнгилли бўлган маҳбуслар учун расмий мандатлар туфайли таълимда иштирок этишлари керак бўлганлар билан солиштирганда, саводхонлик даражасини ошириш бўйича мажбурий дастурларга чақирувни қўллаб-қувватлаганлар билан солиштирганда сезиларли фарқ йўқ[102].
Қамоқхоналардаги таълим бўйича тадқиқотлар фақат такрорий жиноятлар кўрсаткичларига нисбатан самарадорликни ўлчаш учун обрўга эга ва талабалар ёки ўқитувчилар нуқтаи назаридан тажриба каби бошқа омилларни ҳисобга олмайди[103].
Тарих ва натижалар
АҚШда 1970-йилларга қадар таълим дастурлари ва рецидив жиноятлари ўртасидаги боғлиқлик бўйича бир нечта тадқиқотлар мавжуд эди[12]. Улардан биринчиси 1924-йилда Огаё қамоқхонасида ўтказилган ва курсларни тамомлаган 200 та маҳбусни текширган. Дастурдаги маҳбуслар озодликка чиққандан кейин кўпроқ муваффақиятга эришганлигини аниқлаган натижалар АҚШда қамоқхона таълими ва такрорий жиноятлар ўртасидаги биринчи боғлиқликни аниқлади[104]. 1948-йилда Висконсин штати қамоқхонасида ўтказилган тадқиқот озод этилганидан кейин икки йил давомида ҳибсда тўлиқ вақтда ўқиган 680 маҳбусни текширди. Натижалар такрорий жиноятларнинг „кичик, аммо статистик жиҳатдан аҳамиятли“ камайишини кўрсатди[12]. Ўзаро муносабатларни ўрганиш учун олиб борилган биринчи кенг қамровли тадқиқот Прожеcт Неwгате деб номланган[12]. 1969-йилдан бошлаб Миннесота штатида беш йил давомида 145 маҳбусни ўрганиш натижалари шуни кўрсатдики, таълим дастурида қатнашган маҳбуслар қамоқхонага қайтиш эҳтимоли 33 % дан камроқ[105][106]. Ўша пайтдаги бошқа натижалар бир овоздан эмас эди. 1975-йилда ва 1983-йилда ўтказилган мета-таҳлил шуни кўрсатдики, қамоқхонадаги таълим дастурлари маҳбуслар учун фойдали бўлса-да, уларнинг такрор жиноят содир этишга таъсири аниқ эмас[12]; ушбу мета-таҳлилларда қўлланиладиган усуллар замонавий стандартларга кўра сифациз деб ҳисобланади[107]. Бироқ кейинги тадқиқотлар шуни кўрсатадики, таълим дастурлари қайта жиноят содир этиш даражасини пасайтиради[96]. 1987-йилда Федерал Қамоқхоналар Бюроси маҳбуслари ўртасида ўтказилган тадқиқот шуни кўрсатдики, таълим дастурларида қатнашганларнинг қамоққа қайтиш эҳтимоли 8,6 % га кам бўлган[108] ва 1997-йилда Марйланд, Миннесота ва Огаё штатларида 3200 маҳбусни ўрганиш бу кўрсаткич 29 % га камайганлигини аниқлади[16]. 1990-йилларда АҚСҲда ўтказилган 15 та тадқиқотнинг мета-таҳлили шуни кўрсатдики, қамоқхонада олий таълимда ўқиган маҳбуслар ўртача 31 % га камайган[104]. РАНД корпорациясининг мета-таҳлили шуни кўрсатдики, таълим дастурларида қатнашган маҳбуслар учун қайта жиноят содир этиш ҳолатлари ўртача 13 % га камайган[97][107]. Бард Присон Инитиативе томонидан яратилган таълим дастури фақат курсда қатнашган одамлар учун 4 % ва уни тамомлаганлар учун 2,5 % рецидивга эга[17].
2001-йилнинг июлидан 2002-йил ноябригача озодликка чиққан маҳбуслар билан ўтказилган австралиялик тадқиқотчиларнинг қайдлари шуни кўрсатдики, таълим дастурларида қатнашган маҳбусларнинг озодликка чиққандан кейинги икки йил ичида қамоқхонага қайтиш эҳтимоли тўққиз фоизга кам бўлган[72][79]. 2005-йилги ҳисобот Австралиянинг Квинсленд штатида таълим курсларини тамомлаган маҳбуслар ўртасида рецидив қилиш даражаси 24-28 фоизга камайганлигини аниқлади[109]. Ғарбий Австралияда 2005-йилдан 2010-йилгача 14 643 маҳбусни ўрганиш натижалари шуни кўрсатдики, қамоқхонада таълим олганларнинг қайта қамоққа олиниши эҳтимоли 11,25% га кам[110]. Англия ва Уэлсда 2014-йилда 6000 дан ортиқ маҳбуслар иштирокида ўтказилган тадқиқот шуни кўрсатдики, таълим курсларини ўтаганлар қамоқхонага қайтиш эҳтимоли етти фоизга камроқ[111]. Украинадаги 2013-йилги қамоқхоналардаги таълим дастурида қатнашган маҳбусларнинг 168 тадан фақат учтаси (1,8 %) қайта жиноят содир этган[55]; Украинада 1993-йилда қайта жиноят содир этиш даражаси уч йил ичида 30 % ва беш йил ичида 66% ни ташкил этарди[112]. 2012-йил ҳолатига кўра, Доминикан Республикасида мажбурий таълим дастурлари бўлган қамоқхоналарда сақланаётган шахсларнинг қайта жиноят содир этиш даражаси уч йилдан кейин 3% дан кам, бундай дастурларсиз қамоқхоналарда бўлганлар учун тахминан 50% ни ташкил қилган[20].
Қамоқхоналардаги таълим курсларининг таъсири сезиларли эканлиги аниқланди; Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, қамоқхонада қанчалик кўп машғулотлар ўтган бўлса, маҳбуснинг қайта жиноят содир этиш эҳтимоли шунчалик кам бўлади[72][110]. Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, юқори даражадаги малака эгаллаш ҳам қайта жиноят содир этиш даражасининг пастлиги билан боғлиқ[96][113]. 2000-йилда Техас Таълим Департаменти томонидан ўтказилган тадқиқот натижалари шуни кўрсатдики, жиноятнинг такрорланиш даражаси умумий ҳолларда 40-43 % ни, шунингдек, аспирантура ёки бакалавр даражасини тугатган маҳкумлар учун бу кўрсаткич мос равишда 27,2 % ва 7,8 % ни ташкил қилади[16].
Балоғатга етмаган болаларни қамоққа олишда таълим дастурлари ва рецидив ўртасидаги боғлиқлик тўғрисида камроқ маълумотлар мавжуд[14]. Натижаларни ўлчаш қийин, чунки вояга этмаган маҳбусларнинг мактабда ўқиш тугагунга қадар ўз жазоларини тугатишлари эҳтимоли кўпроқ[68]. 2014-йилда АҚШда ўтказилган мета-таҳлил шуни кўрсатдики, ўрта мактаб эквиваленти дастурларини тамомлаган ўсмирлар жиноят қилиш эҳтимоли 47% га кам. Вояга этмаган жиноятчиларга касбий таълимнинг таъсири бўйича мета-таҳлил фақат статистик аҳамиятга эга бўлган даражадан пастроқ яхшиланишларни кўрсатган[68].
Харажат ва молиявий фойда

2013-йилда Қўшма Штатларда бир маҳбусга таълим бериш нархи йилига 1,400 доллардан 1,744 долларгача, қамоқхонада эса ҳар бир маҳбус учун 28,323 доллардан 31,286 долларгача бўлган[97]. Канадада маҳбуслар таълими учун йилига ўртача 2950 доллар ва ҳар бир эркак маҳбус учун қамоқ таълими 111 202 долларга тушади; аёл маҳбуслар учун мазкур рақамлар бу суммадан икки баравар қиммат туради[114][115]. Англия ва Уэлсда рецидивнинг камайиши билан боғлиқ таълим курслари ҳар бир маҳбус учун ўртача йиллик 37,648 фунт стерлингга нисбатан 2014-йилдан бошлаб тахминан 250 фунт стерлингга баҳоланади[111]. 1988-йилда Австралияда маҳбусни қамоққа олиш ҳаражати йилига 40 000 долларни ташкил этган бўлса, Батҳурст ахлоқ тузатиш мажмуасида қамоқхона таълими учун бутун бюджет йилига 120 000 долларни ташкил этган[116]. 2015-йил ҳолатига кўра, Австралияда маҳбусни қамоққа олишнинг ўртача нархи йилига 109 821 долларни ташкил қилади[117].
Тадқиқотлар шуни кўрсатдики, озодликка чиққандан сўнг бандликнинг кўпайиши ва қамоқхонада таълим билан боғлиқ рецидивизмнинг камайиши туфайли жамиятга молиявий тежаш дастурларнинг харажатларини қоплагандан кўра кўпроқ[118]. 2003-йилда ўтказилган тадқиқот шуни кўрсатдики, Мериленд штатидаги қамоқхона таълим дастури такрорий жиноятларни 20 фоизга камайтирди. Ҳукумат таҳлилчиларининг ҳисоб-китобларига кўра, дастур солиқ тўловчиларга 24 доллардан кўпроқ тежаш имконини беради[119]. Вашингтон штатида 2016-йилда ўрта мактабдан кейинги қамоқхонада таълим олиш нархи ҳар бир маҳбус учун 1249 долларни ташкил этган бўлса, курслар туфайли ҳар бир маҳбус учун жами молиявий тежаш 26 630 долларни ташкил қилган. 2019-йилда Вашингтон давлат сиёсат институти ўрта таълимдан кейинги таълим дастурлари курс харажатларидан кўра кўпроқ фойда келтириши учун 100 % имконият бор деган хулосага келди[120], касбий ва асосий саводхонлик таълими иккаласида ҳам 98 % имконият борлиги аниқланди. Бу жараён анча тежамкор бўлиб, ҳар бир маҳкум учун мос равишда 17,226 ва 11,364 АҚШ долларини ташкил этади[121]. Қамоқхоналардаги таълимнинг иқтисодий самарадорлигини баҳолаш одатда консервативдир, чунки улар қурбонлар сонининг ва полиция, суд ва ижтимоий хизмат тизимларига юкнинг камайиши натижасида билвосита тежашни ўлчашга қодир эмас. Солиқ тўловчилар қўшимча пул тежайди, чунки ишга жойлашадиган собиқ маҳбуслар солиқ тўлайдилар, ўз оилаларини боқиш имкониятига эга бўладилар[119][14] ва давлат молиявий ёрдамига камроқ таянадилар[110][116].
2004-йилда Лос-Анжелесдаги Калифорния университети томонидан ўтказилган тадқиқот натижалари шуни кўрсатдики, қамоқхона таълими учун сарфланган бир миллион доллар 600 га яқин жиноятларни бартараф этади, қамоққа олиш учун сарфланган худди шу миқдор эса фақат 350 та жиноятнинг олдини олади[122]. 2009-йилги тадқиқот шуни кўрсатдики, Буюк Британияда қамоқхонада таълимга сарфланган ҳар бир фунт стерлинг солиқ тўловчиларнинг 2,50 фунт стерлингини тежайди[60]. РАНД корпорациясининг 2013-йилги тадқиқотига кўра, таълимга сарфланган ҳар бир доллар солиқ тўловчиларнинг 4 дан 5 долларгача маблағини тежайди[17][123][124]. Шунингдек, таълим дастурлари харажатларидан қутулиш учун рецидив жиноятларини 1,9 % дан 2,6 % гача камайтириш керак[97]. Форбес журналида чоп этилган Гленн C. Алцчулер ва Девид Ж. Скортонларнинг 2013-йилдаги мақоласига кўра, таълимнинг нисбатан паст харажати ва узоқ муддатли молиявий жамғармалар ҳисобга олинса, „нима учун ҳар бир [АҚШ қамоқхонаси] муассасада миллий, тўлиқ молиялаштирилган таълим дастури йўқлигини тушуниш қийин“[15].
Молиялаштиришнинг тақсимланиши ва тарқалиши
Қамоқхоналардаги таълим дастурларида иштирок этишнинг мавжудлиги ва даражаси, шунингдек, дастурларни молиялаштириш бутун дунёда бўйлаб тубдан фарқ қилади. Кўпинча қамоқхоналардаги таълим учун ажратилган маблағлар тўғрисида мазмунли маълумотларни олиш қийин, чунки пул ажратилган бюджетдан эмас, балки турли манбалардан олиниши мумкин. Айрим ҳолларда ҳар бир алоҳида қамоқхона маълум миқдорда маблағ олади ва қамоқхона бошлиғи таълимга қанча маблағ сарфланишини ўзи белгилаши керак[57]. 2012-йилда Европа Комиссияси томонидан молиялаштирилган сўров натижаларига кўра, Европанинг 31 мамлакатидан кўпчилигининг охирги уч йил ичидаги қамоқхоналардаги таълим бюджетида ҳеч қандай ўзгариш бўлмаган. Маълумотларга кўра, умумий таълимни молиялаштириш уч мамлакатда камайган ва тўрттасида кўпайган. Молиялаштиришни камайтирган мамлакатларда қамоқхоналар бюджети ҳам камайган кўринади, ўсиш ҳақида хабар берган мамлакатларда эса қамоқхоналар сонининг ўсиши ва шунга мос равишда умумий харажатларнинг ўсиши акс этган бўлиши мумкин[57]. Норвегияда қамоқхоналарда таълим учун бюджет 2005-йилдаги 107 миллион НОКдан 2012-йилда 225 миллион НОКгача кўтарилди[57]. Қўшма Штатларда қамоқхоналар тизими учун бюджет умумий ҳисобда кўпайган бўлса-да, айнан таълимга сарфланадиган харажатлар камайган. 2010-йилда қамоқхона бюджетларининг 29 фоизи таълимга ажратилган, бу охирги уч ўн йилликдаги энг паст кўрсаткичдир; 1982-йилда бу кўрсаткич 33 % ни ташкил этган[123][125]. Олий таълим дастурларини молиялаштириш 2008-йилдаги 23 миллион доллардан 2009-йилда 17 миллион долларга камайтирилди[69]. Гондурасда, 2012-йил ҳолатига кўра, қамоқхона тизими бюджетининг 97 % тўлиқ ходимларнинг маоши ва озиқ-овқатга сарфланади ва санитария ёки бошқа хизматлар учун деярли маблағ қолмаган[20].
1994-йилда 34 мамлакатда ўтказилган тадқиқот натижалари шуни кўрсатдики, уларнинг ярми маҳбусларга саводхонлик даражасини ошириш дастурларини, учдан бир қисми эса ундан юқорироқ таълим турларини таклиф қилган[43]. 2004-йилда АҚСҲ маҳбусларининг 27 %и таълим курсида қатнашган[107], шунингдек, 2005-йилда АҚСҲ қамоқхоналарининг 35-42 %и олий таълим дастурларини таклиф қилган. 2009—2010-йиллар ҳолатига кўра, АҚШнинг иштирокчи штатларидаги маҳбусларнинг олти фоизи олий таълим дастурига ўқишга кирган[69]. Қирғизистон Жиноят кодекси маҳбусларнинг таълим олиш ҳуқуқини кафолатлаган бўлса-да, мамлакат қамоқхоналар тизими 1991-йилда Совет Иттифоқи парчаланганидан бери бюджетнинг етарли эмаслиги ва таълим ходимларининг малакасини ошириш билан боғлиқ муаммоларга дуч келмоқда. 2014-йил ҳолатига кўра, мамлакатдаги 31 та қамоқхонадан олтитаси касбий таълимни таклиф қилган ва маҳкумларнинг 13,5 фоизи бундай дастурларга киритилган[55]. Багама ороллари 1994-йилда қамоқхона таълим дастурини бошлади, бу дастур муваффақиятга эришган бўлса-да, маҳбусларнинг фақат 10,75 фоизига етадиган ресурсларга эга эди[19]. 1996-йил ҳолатига кўра, Венесуэладаги маҳбусларнинг атиги 6 фоизи таълим олиш имкониятига эга эди ва у ердаги кўплаб қамоқхоналар умуман таълим бермайди[126].
2012—2013-йилларда Марокашдаги 70 675 маҳбусдан 14 353 нафари таълим дастурларида қатнашди, бу ўтган йилга нисбатан қарийб 20 фоизга ортиқ эди[55]. Марокашдаги маҳбусларни ўқитиш айниқса қийин, чунки уларнинг тахминан 79 фоизи саводсиз ва 46 фоизи ҳибсда[54]. 2014-йилдан бошлаб Жанубий Африкадаги маҳбуслар мактабнинг камида 9-синфини тугатишлари шарт этиб белгиланди[127]. 2017-йил ҳолатига кўра, Кениядаги Наиваша қамоқхонаси маҳбусларининг 50 фоизи расмий таълим олади ва бутун мамлакат бўйлаб маҳбуслар Лондон университети орқали масофавий таълимни якунлаш имкониятига эгалар[128][129]. 2016-йилдан бошлаб Мисрда қамоққа олинган талабаларга университет даражаларини тамомлашларига рухсат берилган, хусусан, бундай талабалар қаторига фақат илмий даражалар талаб қиладиган лаборатория иши каби амалий компонентларни талаб қилмайдиганлар кирган. Маҳкумлар Тҳанаwея Амма тестларини топширишга ҳам ҳақлилар[54]. 1992-йил ҳолатига кўра, Мисрда 440 маҳбус (маҳкумларнинг 1,3 %и) ўрта таълимда ёки университетда таҳсил олган[130]. Ҳуман Ригҳц Wатч инспекторларига иккита қамоқхонада бошланғич саводхонликни ўргатиш учун мўлжалланган синф хоналари кўрсатилган, бироқ улар бу хоналардан бир мунча вақтдан буён фойдаланилмаётгани ҳақида хабар беришган. Шунингдек, маҳбусларга фақат исломни қабул қилсалар, таълим олишга рухсат берилгани ҳақидаги даъволар мавжуд[130]. Иорданиядаги маҳбуслар ўрта ва олий таълим олиш имкониятига эга, аёл маҳкумлар учун эса одатда эркакларникига қараганда камроқ таълим дастурлари мавжуд[54][54]. Маҳбусларнинг қарийб ярми сақланувчи Румия қамоқхонасида, 2014-йил ҳолатига кўра, маҳбусларнинг 12 фоизи ўрта таълимда ва 7 фоизи олий таълимда ўқиган. Аммо бу дастурлар қурол ишлаб чиқариш билан боғлиқ хавотирлар туфайли 1975-йилда тугатилган; 2017-йилдан бошлаб таклиф қилинадиган ягона касбий таълим — бу компютер саводхонлиги[54].
Инсон ҳуқуқлари бо’йича Европа конвенсияси ва Европа Иттифоқининг Асосий ҳуқуқлар Хартияси ҳеч кимнинг таълим олиш ҳуқуқидан маҳрум бўлмаслиги кераклигини таъкидлайди. Европа қамоқхона қоидаларига кўра маҳкумларнинг таълими касбий таълим тизими билан интеграция қилиниши, озодликка чиққандан сўнг улар ўқиш ва касбий таълимни ҳеч қандай қийинчиликсиз давом эттиришлари керак[59]. Шунга қарамай, Европанинг бир қанча мамлакатларидаги қамоқхона сиёсати ҳужжатларида таълим ҳақида умуман айтилмаган ва 2012-йилги Европа Комиссияси сўрови шуни кўрсатдики, Европадаги 15 та давлат (шу жумладан, Буюк Британия)дан 25 % дан кам қисмининг маҳбуслари таълим дастурларида иштирок этадилар[59]. Йигирма бир мамлакатда сўнгги беш йил ичида қамоқхона таълими иштирокчилари сони ошгани, бештасида ўзгариш бўлмагани ва яна учтасида эса кичик пасайиш кузатилгани қайд этилган. Вояга етмаганларнинг бундай дастурлардаги иштироки анча юқори эди; чунки балоғатга этмаган маҳбуслар одатда мактабга бориш учун мажбурий ёшга тўлмаган бўладилар. 11 та давлатда бу кўрсаткич 50 % дан, яна 10 та давлатда эса 75 % дан юқори бўлган. Сўров, шунингдек, 15 мамлакатдаги барча қамоқхоналарда, олти мамлакатдаги кўпчилик қамоқхоналарда ва 10 мамлакатдаги қамоқхоналарнинг ярмидан камида катта ёшли маҳбусларга умумий таълим таклиф қилингани аниқланди[57].
Буюк Британияда 2010—2015-йиллар оралиғида университет даражасида таҳсил олаётган маҳбуслар сони 1722 нафардан 1079 нафарга, ГCЕ Адванcед Левелда ўқиётган маҳбуслар сони эса икки баробар камайди[131]. 2016-йил ҳолатига кўра, Буюк Британияда қамоқхонани тарк этганларнинг атиги 16 фоизи таълим ёки малака оширишни дастурларини тамомлаган эди[132]. 2014-йилги ҳисоботга кўра, Беларусда 82 та ахлоқ тузатиш марказлари мавжуд бўлиб, улардан бештаси маҳбуслар учун бошланғич ва ўрта мактабларни, яна 21 таси касбий тайёргарликни таклиф қилган[55].
Гарчи баъзи Европа мамлакатларида маҳбуслар таълим олишда қийинчиликларга дуч келиши мумкин бўлса-да, бошқаларида бундай дастурлар кенг тарқалган ёки ҳатто мажбурийдир. Германияда ҳам, Голландияда ҳам маҳбуслар ҳибсда бўлганларида ҳам ишлашлари, ҳам ўқишлари шарт[133]. 2013-йилда Германиядаги маҳбусларнинг ярмидан тўртдан уч қисмигача таълим дастурларида иштирок этди[60]. Норвегияда қамоқхона таълими жуда яхши йўлга қўйилган деб ҳисобланилади; давлат қонунчилигига кўра, барча маҳбуслар таълим курсларига киришлари керак[134]. Худди шундай мазмундаги қонунлар Австрия[60] ва Данияда ҳам амал қилади[2]. 2017-йилдан бошлаб Европа Иттифоқи Ямайкадаги қамоқхона мактабини молиялаштирмоқда[135].
1996—1997-йилларда Австралияда таълим олган маҳкумлар даражаси Жанубий Австралияда 28 % дан Янги Жанубий Уэлсда 88 % гача ва ўртача 57 % ни ташкил этди[136]. 2006—2007-йилларда мамлакатда бу кўрсаткич ўртача 36,1 % ни ташкил этди[137]. 2014-йилги ҳисоботда таълим дастурларида иштирок этишнинг камайиши бутун мамлакат бўйлаб қамоқхоналардаги таълим курсларининг қамоқхона аҳолисининг ўсишига бардош бера олмаслиги билан боғлиқлиги аниқланган[138]. 2018—2019-йилларда мамлакатда мазкур рақамлар ўртача 38,0 % ни ташкил этди[139]. Хусусан, касб-ҳунар таълимида иштирок этиш даражаси энг юқори — 24,9 ва университет даражасидаги таълим эса энг паст — 1,5 % бўлган[139]. Австралиядаги ҳар бир штат ва ҳудудда қамоқхонада таълимга бўлган талаб мавжуд имкониятдан анча юқори[29][31].
1990-йилда Ҳуман Ригҳц Wатчнинг Индонезиядаги еттита қамоқхонада ўтказилган текшируви шуни кўрсатдики, барча қамоқхоналарда ҳеч бўлмаганда асосий саводхонлик дарслари мавжуд. Икки қамоқхонада эса „диний таълим“ мажбурий эди[140]. 1991-йилда Хитойда 561 000 маҳбус таълим курсларида қатнашди ва 546 000 киши бундай курсни тамомлаганлиги учун сертификат билан тақдирланди; бу даврда Хитойда 1,2 миллион маҳбус бор эди[43]. 2016-йил ҳолатига кўра, Сингапурнинг 14 та қамоқхонасидан фақат биттасида маҳбуслар учун мактаб мавжуд. Таълим дастури иштирокчилари сони эса ортиб бормоқда. 2015-йилда 239 нафар маҳбус умумий таълим сертификати имтиҳонларида қатнашди, 2012-йилда бу кўрсаткич 210 тага тенг эди[141].
Мухолифат
Жамиятнинг қамоқхоналар ва маҳбуслар ҳақидаги тасаввурлари, асосан, оммавий ахборот воситаларининг шов-шувли репортажлари маҳсулидир. Уларнинг наздида маҳбусларнинг ко'пчилиги фавқулодда вазиятларга дучор бо'лган оддий одамлар бо'лиши мумкинлиги, улар учун қамоқхона жамиятга (муқаррар) қайтиб келганида о'зларини фуқаро ва ишчи сифатида қайта тиклаш имкониятини бериши кераклиги ҳақидаги таклифга о'рин ё'қ эди. (Сенатор Жоҳн Тиэрней (Австралия сиёсатчиси) 1996-йилдаги Австралия федерал ҳукумати ҳисоботида қамоқхона та'лимига оид жамоатчилик фикрини шарҳлайди).
|
Қамоқхоналардаги таълим дастурлари қаршиликлардан холи эмас. Маҳкумларга кўпинча жамоатчилик ҳамдардлик билдирмайди ва бу масалага кўпинча сиёсий устуворлик берилмайди, чунки сиёсий қўллаб-қувватлашдан кам овоз олиш мумкин[30][35]. Қамоқхона таълимини қўллаб-қувватламаслик жиноят ҳақидаги сенсацион хабарлар, жумладан, зўравонлик жиноятларига номутаносиб урғу бериш, жамоатчилик қўрқувини ҳаддан ташқари шакллантириш билан боғлиқ. Бу, ўз навбатида, „жиноятга нисбатан қаттиққўл“ бўлиш каби сиёсий истакни келтириб чиқаради[30][59]. Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош Ассамблеясига кўра, „сиёсатчиларнинг бу қўрқувни акс эттиришга тайёрлиги“ „маҳбусларнинг таълим олиш ҳуқуқларини ўрнатишни истамаслик“ка олиб келди[59].
Қамоқхонадаги таълимга қарши айтилган далиллар орасида маҳбуслар таълим олиш ҳуқуқига лойиқ эмаслиги, бу „жиноятга нисбатан юмшоқлик“ ва солиқ тўловчиларнинг пулларини беҳуда сарфлаш эканлиги ҳақидаги иддаолар бор[138][142][143]. Шунингдек, қамоққа олинганларга таълим бериш уларни жиноят содир этганликлари учун мукофотлаш каби экани, қонунга бўйсунувчи фуқаролар бунинг учун пул тўлаши керак бўлса, маҳкумларнинг бепул таълим олиши адолатдан эмаслиги таъкидланган[17][144]. Криминолог Грант Дуwенинг сўзларига кўра, маҳбусларга бепул таълим бериш уларга оддий фуқаролардан кўра илиқроқ муносабатда бўлишни англатиши ҳақидаги шикоятлар асосли, аммо, шунга қарамай, таълим натижасида жиноятлар сонининг камайиши солиқ тўловчилар учун сезиларли тежаш имкониятини беришини ҳисобга олиб, амалиётни рағбатлантириш керак[98].
Қамоқхоналарда таълим берилиши тарафдори бўлган сиёсатчилар кўпинча рақиб партияларнинг қаршиликларига дуч келишади. 2014-йилда Ню-Ёрк губернатори Андреw Cуомо штатнинг 2,8 долларли бюджетидан маҳбуслар учун коллеж дастурига бир миллион доллар ажратишни таклиф қилди. Таклифни сайловчиларнинг 53 фоизи қўллаб-қувватлади; аммо у қонунчилар ва мухолифат партиясининг норозилигига дуч келди, республикачиларнинг 68 фоизи бунга қарши чиқди. Кейинчалик мавзкур таклиф олиб ташланди ва хусусий молиялаштирилган дастур билан алмаштирилди[17][142]. Бунга жавобан учта республикачи конгрессмен Пелл грантлари ва қамоқхоналарда таълим олиш учун федерал молиявий ёрдамни бекор қилишни мақсад қилган "Болалар олдида „Миқдорлар тўғрисида“ги қонун" лойиҳасини тақдим этди, аммо у ҳеч қачон овозга қўйилмади[124][142][145]. Меҳнат партияси томонидан Австралиянинг Қуээнсланд штатида қамоқхона таълимини кенгайтириш ҳаракатлари Либерал партия томонидан тез-тез қаршиликка учради; 2016-йилда ўша пайтдаги полициянинг соя вазири Жаррод Блеижиэ қамоқхона „пулларнинг барчаси маҳбусларнинг бизнинг болаларимиздан кўра яхшироқ таълим олишига ишонч ҳосил қилиш учун инвестиция қилинадиган жой бўлмаслиги керак“ дея таъкидлади[143].
Манбалар
- Алзúа, Марíа Лаура „Тҳе Қуалитй оф Лифе ин Присонс: До Эдуcатионал Програмс Редуcе Ин-Присон Cонфлиcц“, . Тҳе Эcономиcс оф Cриме: Лессонс Фор анд Фром Латин Америcа Ди Телла: . Университй оф Чиcаго Пресс, 2012. ИСБН 978-0226791852.
- Биао, Идоwу. Стратегиc Леарнинг Идеологиэс ин Присон Эдуcатион Програмс. ИГИ Глобал, 2017. ИСБН 978-1522529101.
- Боwдон, Мелодй. Ҳигҳер Эдуcатион, Эмергинг Течнологиэс, анд Cоммунитй Партнершипс: Cонcепц, Моделс анд Праcтиcес. Информатион Сcиэнcе Референcе, 2011. ИСБН 978-1609606244.
- Бунтман, Фран Лиса. Роббен Исланд анд Присонер Ресистанcе то Апартҳеид. Cамбридге Университй Пресс, 2003. ИСБН 978-0521007825.
- Давис, Лоис М.. Эвалуатинг тҳе Эффеcтивенесс оф Cорреcтионал Эдуcатион: А Мета-Аналйсис оф Програмс Тҳат Провиде Эдуcатион то Инcарcератед Адулц. Ранд Cорпоратион, 2013. ИСБН 978-0833081308.
- Давис, Лоис М.. Ҳоw Эффеcтиве Ис Cорреcтионал Эдуcатион, анд Wҳере До Wе Го фром Ҳере? Тҳе Ресулц оф а Cомпреҳенсиве Эвалуатион. РАНД Cорпоратион, 2014. ИСБН 978-0833084934.
- Диcк, Андреw Ж. Присон Воcатионал Эдуcатион анд Полиcй ин тҳе Унитед Статес. Палграве МаcМиллан, 2016. ИСБН 978-1137564696.
- Ҳугҳес, Эмма. Эдуcатион ин Присон: Студйинг Тҳроугҳ Дистанcе Леарнинг. Роутледге, 2016. ИСБН 978-1317145776.
- Индабаwа, Сабо А.. Тҳе Стате оф Адулт анд Cонтинуинг Эдуcатион ин Африcа. Университй оф Намибиа, 2000. ИСБН 978-9991653334.
- Интернатионал Присон Cоммиссион. Реформаторй Сйстем ин У. С. Самуэл Ж. Барроwс: . УС Говернмент Принтинг Оффиcе, 1900.
- Жакобсон, Мичаэл. Оригинс оф тҳе Гулаг: Тҳе Совиэт Присон Cамп Сйстем, 1917–1934. Университй Пресс оф Кентуcкй, 2015. ИСБН 978-0813161389.
- Маринер, Жоанне. Пунишмент Бефоре Триал: Присон Cондитионс ин Венезуэла. Ҳуман Ригҳц Wатч, 1997. ИСБН 978-1564322012.
- Маринер, Жоанне. Беҳинд Барс ин Бразил. Ҳуман Ригҳц Wатч, 1998. ИСБН 978-1564321954.
- МcCонвилле, Сеан. А Ҳисторй оф Энглиш Присон Администратион. Роутледге, 2015. ИСБН 978-1317373186.
- Мüҳлҳаҳн, Клаус. Cриминал Жустиcе ин Чина: А Ҳисторй. Ҳарвард Университй Пресс, 2009. ИСБН 9-780674054332.
- Нордиc Cоунcил оф Министерс. Нордиc Присон Эдуcатион: А Лифелонг Леарнинг Перспеcтиве. Нордиc Cоунcил оф Министерс, 2005. ИСБН 978-9289311472.
- Рамсланд, Жоҳн. Wитҳ Жуст Бут Релентлесс Дисcиплине: А Соcиал Ҳисторй оф Cорреcтиве Сервиcес ин Неw Соутҳ Wалес. Кангароо Пресс, 1996. ИСБН 978-0864178299.
- Ротҳман, Давид Ж.. Тҳе Охфорд Ҳисторй оф тҳе Присон: Тҳе Праcтиcе оф Пунишмент ин Wестерн Соcиэтй. Охфорд Университй Пресс, 1998. ИСБН 978-0199879021.
- Сампсон, Антҳонй. Мандела: Тҳе Аутҳорисед Биограпҳй. ҲарперCоллинс [1999], 2011. ИСБН 978-0-00-743797-9.
- Симон, Рита Жамес. А Cомпаративе Перспеcтиве он Мажор Соcиал Проблемс. Лехингтон Боокс, 2001. ИСБН 978-0739102480.
- Шеррй, Виргиниа Н.. Присон Cондитионс ин Эгйпт. Ҳуман Ригҳц Wатч, 1992. ИСБН 978-1564320902.
- Смитҳ, Петер Счарфф. Сcандинавиан Пенал Ҳисторй, Cултуре анд Присон Праcтиcе: Эмбраcед Бй тҳе Wелфаре Стате?. Спрингер Публишинг, 2017. ИСБН 978-1137585295.
- Воренберг, Элизабетҳ. Присон Cондитионс ин Индонесиа. Ҳуман Ригҳц Wатч, 1990. ИСБН 978-0929692678.
- Wесчлер, Жоанна. Присон Cондитионс ин Соутҳ Америcа. Ҳуман Ригҳц Wатч, 1994. ИСБН 978-1564321268.
- Wесчлер, Жоанна. Присон Cондитионс ин Спаин: А Ҳелсинки Wатч Репорт. Ҳуман Ригҳц Wатч, 1992. ИСБН 978-1564320612.
- Апплеман, Дебораҳ „Присон Педагодй“, . Счоол, Нот Жаил Wиллиамсон: . Теачерс Cоллеге Пресс, 2021. ИСБН 978-0807779637.
- ↑ Космидоу, Агапи (2011). „Эдуcатион Беҳинд Барс: Тҳе Cасе оф Сwеден“. Андрагоšке студиже. 1-жилд. 119–133-бет.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 Нордиc Cоунcил оф Министерс 2005.
- ↑ 3,0 3,1 Смитҳ 2017а.
- ↑ Андерсен. „Доинг Тиме ин Иcеланд“. Тҳе Рейкжавíк Грапевине (27-сентабр 2011-йил). 2018-йил 18-майда асл нусхадан архивланган.
- ↑ 5,0 5,1 Wесчлер1992.
- ↑ 6,0 6,1 Пиллера, Гиусеппе „Инматес ин Ҳигҳер Эдуcатион ин Италй анд Спаин“, . Ресеарч он тҳе Эдуcатион анд Леарнинг оф Адулц Луcио-Виллегас: . Брилл Публишерс, 2021 — 73–88-бет. ДОИ:10.1163/9789004375475_006. ИСБН 978-9004375475.
- ↑ 7,0 7,1 7,2 Форстер, Wиллиам; Форстер, Билл (1996). „Энгланд анд Wалес: тҳе Стате оф Присон Эдуcатион“. Жоурнал оф Cорреcтионал Эдуcатион. 47-жилд, № 2. 101–105-бет. ИССН 0022-0159. ЖСТОР 23295645. ОCЛC 427183672.
- ↑ МcCонвилле 2015.
- ↑ 9,0 9,1 Ротҳман 1998.
- ↑ Беляэва, Лариса И. (2021). „Тҳе Роле оф тҳе Публиc ин Присон Трансформатионс оф тҳе 19тҳ Cентурй ин Руссиа“ (ПДФ). Пенитенциарная наука. 15-жилд, № 1. 134–144-бет. дои:10.46741/2686-9764-2021-15-1-134-144. 8-май 2021-йилда асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 20-октабр 2021-йил.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат () - ↑ Жакобсон 2015.
- ↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 12,6 12,7 12,8 Линден, Риcк; Перрй, Линда (1983). „Тҳе Эффеcтивенесс оф Присон Эдуcатион Програмс“. Жоурнал оф Оффендер Cоунселинг Сервиcес Реҳабилитатион. 6-жилд, № 4. 43–57-бет. дои:10.1080/10509674.1982.9963696.
- ↑ Интернатионал Присон Cоммиссион 1900.
- ↑ 14,0 14,1 14,2 Давис 2014.
- ↑ 15,0 15,1 15,2 Скортон. „Cоллеге Беҳинд Барс: Ҳоw Эдуcатинг Присонерс Пайс Офф“. Форбес (25-март 2013-йил). 2018-йил 21-мартда асл нусхадан архивланган.
- ↑ 16,0 16,1 16,2 СпеарИт (2016). „Кеэпинг Ит Реал: Wҳй Cонгресс Муст Аcт то Ресторе Пелл Грант Фундинг фор Присонерс“. Университй оф Массачусетц Лаw Ревиэw. 11-жилд. ССРН 2711979.
- ↑ 17,0 17,1 17,2 17,3 17,4 17,5 „А Cоллеге Эдуcатион фор Присонерс“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (16-феврал 2016-йил). 21-март 2018-йилда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Греэн, Эриcа Л.. „Финанcиал Аид ис Ресторед фор Присонерс ас Парт оф тҳе Стимулус Билл“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (21-декабр 2020-йил). 1-январ 2021-йилда асл нусхадан архивланган.
- ↑ 19,0 19,1 Нилес. „Эдуcатион Фор Алл ин тҳе Cариббеан: Ассессмент 2000 Монограпҳ Сериэс 24“. УНЕСCО (2000). 2015-йил 19-сентябрда асл нусхадан архивланган.
- ↑ 20,0 20,1 20,2 20,3 „А Жоурней Инто Ҳелл“. Тҳе Эcономист (22-сентабр 2012-йил). 7-август 2018-йилда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Cуба Эвенц оф 2016, 12 Жануарй 2017.
- ↑ Раинсфорд, Сараҳ. „А Глимпсе Инсиде Cуба'с присонс“. ББC Неwс (1-май 2013-йил). 12-ноябр 2020-йилда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Институте фор Полиcй Студиэс (1988). „Cубан Присонс: А Прелиминарй Репорт“. Соcиал Жустиcе. 2-жилд, № 32. 55–62-бет. ЖСТОР 29766407. ОCЛC 4769534661.
- ↑ Зиннй. „Инновативе Эдуcатион Cан Ҳелп Фигҳт Cриме ин Латин Америcа“. Броокингс Институтион (19-декабр 2014-йил). 2018-йил 26-мартда асл нусхадан архивланган.
- ↑ 25,0 25,1 Алзúа, Марíа Лаура; Родригуэз, Cатҳерине; Вилла, Эдгар 2012.
- ↑ 26,0 26,1 26,2 26,3 э Силва, Фабио де Са (2009). „Эдуcатион фор Алл анд тҳе Дреам оф ан Алтернативе Присон Полиcй ин Бразил“ (ПДФ). Cонвергенcе. 42-жилд, № 2–4. ИССН 0010-8146. 2018-08-14да асл нусхадан (ПДФ) архивланди.
- ↑ 27,0 27,1 Маринер 1998.
- ↑ 28,0 28,1 Рамсланд 1996.
- ↑ 29,0 29,1 29,2 29,3 29,4 29,5 Граффам, Жоэ; Шинкфиэлд, Алисон Ж.; Лавелле, Барбара (2014). „Cорреcтионс Эдуcатион анд Эмплоймент Ассистанcе 'Доwн Ундер': Cуррент анд Эмергинг Праcтиcес анд Парадигмс“. Лондон Ревиэw оф Эдуcатион. 12-жилд, № 2. 221–234-бет. дои:10.18546/ЛРЕ.12.2.07. ИССН 1474-8460.
- ↑ 30,0 30,1 30,2 30,3 30,4 30,5 Тиэрней, Жоҳн. Репорт оф тҳе Инқуирй инто Эдуcатион анд Траининг ин Cорреcтионал Фаcилитиэс, 1996. ИСБН 978-0642233684. Қаралди: 21-апрел 2018-йил.
- ↑ 31,0 31,1 31,2 Семменс, Роберт (1993). „Иссуэс фор Присон Эдуcатион ин Аустралиа“. Cонвергенcе. 26-жилд, № 3. ИССН 0010-8146.
- ↑ „Эх-Жудге Wанц Cомпутерс ин НСW Жаил Cеллс“. Спеcиал Броадcастинг Сервиcе (20-апрел 2017-йил). 2018-йил 20-апрелда асл нусхадан архивланган.
- ↑ „7235 – Cомпутерс ин Присон Cеллс“. Парлиамент оф Неw Соутҳ Wалес (27-декабр 2017-йил). 2018-йил 20-апрелда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Фитзгералд. „Таблет Cомпутерс ҳаве Кепт Присонерс ин Тоуч wитҳ Фамилй Дуринг CОВИД-19“. Аустралиан Броадcастинг Cорпоратион (21-ноябр 2020-йил). 2021-йил 11-июлда асл нусхадан архивланган.
- ↑ 35,0 35,1 Девине, Нест (2007). „Присон Эдуcатион ин Аотеароа Неw Зеаланд: Фром Жустиcе то Cорреcтионс“ (ПДФ). Неw Зеаланд Аннуал Ревиэw оф Эдуcатион. 16-жилд. 55–72-бет. ИССН 1178-3311. ОCЛC 7260409305. 2019-02-08да асл нусхадан (ПДФ) архивланди.
- ↑ Рöҳл, Wилҳелм. Ҳисторй Оф Лаw ин Жапан Синcе 1868. Брилл Публишерс, 2005 — 759-бет. ИСБН 978-9004131644. Қаралди: 16-сентабр 2020-йил.
- ↑ Ҳардаcре, Ҳелен. Неw Диреcтионс ин тҳе Студй оф Меижи Жапан. Брилл Публишерс, 1997 — 754-бет. ИСБН 978-9004107359. Қаралди: 16-сентабр 2020-йил.
- ↑ „Тҳе Присон Лаw оф Жапан, анд Регулатионс фор тҳе Апплиcатион оф тҳе Присон Лаw“. Чаритй Органисатион Ревиэw. 28-жилд, № 167. 1910. 335–340-бет. ЖСТОР 43788753. 21-октабр 2021-йилда асл нусхадан архивланди. Қаралди: 14-октабр 2021-йил.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат () - ↑ „Cорреcтионал Институтионс ин Жапан“ 18–19. Министрй оф Жустиcе (1973). 21-октабр 2021-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21-октабр 2021-йил.
- ↑ 40,0 40,1 Асакура, Такуя. „Эдуcатион фор Соме Рефугеэс ис Рай оф Ҳопе“. Тҳе Жапан Тимес (27-ноябр 2002-йил). 16-май 2018-йилда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Цуру. „Присон Cелл Но Бар то Леарнинг ас Инмате ин ҳис 80с Провес“. Асаҳи Шимбун (21-март 2018-йил). 2018-йил 16-майда асл нусхадан архивланган.
- ↑ 42,0 42,1 Мüҳлҳаҳн 2009.
- ↑ 43,0 43,1 43,2 43,3 Симон 2001.
- ↑ Ҳаят, Қ (1983). „Присон Эдуcатион ин Индиа“. Соcиал Дефенcе. 19-жилд, № 73. 33–45-бет.
- ↑ Умеш Чандра, Пандей (2021). „Присон Эдуcатион тҳроугҳ Опен анд Дистанcе Леарнинг: Эхпериэнcес Фром Индиа“. Интернатионал Перспеcтивес ин Соcиал Жустиcе Програмс ат тҳе Институтионал анд Cоммунитй Левелс. Эмералд Публишинг Лимитед.
- ↑ 46,0 46,1 Сампсон 2011.
- ↑ Индабаwа 2000.
- ↑ Энуку, Усиwома Эваwома (2001). „Ҳуманизинг тҳе Нигериан Присон Тҳроугҳ Литераcй Эдуcатион: Эчоэс фром Афар“. Жоурнал оф Cорреcтионал Эдуcатион. 51-жилд, № 1. 18–22-бет. ЖСТОР 23294029.
- ↑ 49,0 49,1 Чукwуэмека, Эзе Малачй (2010). „Институтионал Реформс анд тҳе Девелопмент оф Нигериа Присонс Сервиcе, 1999–2007“ (ПДФ). Жоурнал оф Африcан Студиэс анд Девелопмент. 2-жилд, № 5. 114–121-бет. ИССН 2141-2189. 2018-06-30да асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 2018-06-30.
- ↑ Эваwома-Энуку, Усиwома (1987). „А Новел Идеа ин Присон Эдуcатион ин Нигериа“. Cонвергенcе. 20-жилд, № 2. ИССН 0010-8146.
- ↑ Саwаҳел. „Университй ин Присонс – Тҳе 'Бест Реҳабилитатион Тоол'“. Университй Wорлд Неwс (29-сентабр 2017-йил). 2018-йил 29-июнда асл нусхадан архивланган.
- ↑ 52,0 52,1 Бунтман 2003.
- ↑ Wесчлер 1994.
- ↑ 54,0 54,1 54,2 54,3 54,4 54,5 54,6 Биао 2017.
- ↑ 55,0 55,1 55,2 55,3 55,4 55,5 55,6 Cзерwински, Таниа; Кöниг, Эва; Заиченко, Татяна (2014). „Ёутҳ анд Адулт Эдуcатион ин Присонс“ (ПДФ). Интернатионал Перспеcтивес ин Адулт Эдуcатион. 69-жилд. ДВВ Интернатионал.
- ↑ Окҳакҳу, Марcел; Эваwома-Энуку, Усиwома (2011). „Энҳанcинг Cорреcтионал Эдуcатион тҳроугҳ Cоммунитй Тҳеатре: Тҳе Бенин Присон Эхпериэнcе“. Эдуcатион. 131-жилд, № 3. ИССН 0013-1172.
- ↑ 57,0 57,1 57,2 57,3 57,4 57,5 57,6 Cостеллоэ. „Сурвей он Присон Эдуcатион анд Траининг ин Эуропе“. Эуропа 525–532 (2012). 2013-йил 17-июнда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Баидаwи, Сусан; Турнер, Шеллей; Троттер, Чристопҳер; Броwнинг, Cолетте; Cоллиэр, Паул; О'Cоннор, Даниэл; Шеэҳан, Росемарй (2011). „Олдер Присонерс: А Чалленге фор Аустралиан Cорреcтионс“. Трендс анд Иссуэс ин Cриме анд Cриминал Жустиcе. 426-жилд. ИССН 1836-2206. ОCЛC 752671833. 29-июн 2018-йилда асл нусхадан архивланди. Қаралди: 29-июн 2018-йил.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат () - ↑ 59,00 59,01 59,02 59,03 59,04 59,05 59,06 59,07 59,08 59,09 59,10 59,11 59,12 59,13 Cзерниаwски, Геррй (2016). „А Раcе то тҳе Боттом–Присон Эдуcатион анд тҳе Энглиш анд Wелш Полиcй Cонтехт“ (ПДФ). Жоурнал оф Эдуcатион Полиcй. 31-жилд, № 2. 198–212-бет. дои:10.1080/02680939.2015.1062146. 22-сентабр 2017-йилда асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 23-март 2018-йил.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат () - ↑ 60,00 60,01 60,02 60,03 60,04 60,05 60,06 60,07 60,08 60,09 Ҳаwлей, Жо; Мурпҳй, Илона; Соуто-Отеро, Мануэл (2013). „Присон Эдуcатион анд Траининг ин Эуропе: Cуррент Стате оф Плай анд Чалленгес“ (ПДФ). Эуропеан Cоммиссион. Деcембер 4, 2017да асл нусхадан (ПДФ) архивланди.
- ↑ Браггинс, Жулиа. Тиме то Леарн: Присонерс' Виэwс он Присон Эдуcатион. Присон Реформ Труст, 2003 — 8-бет. ИСБН 978-0946209675. Қаралди: 27-декабр 2019-йил (2012-йил 3-майда асл нусхадан архивланган).
- ↑ Wилсон, Давид (2001). „Валуинг Присонер Эдуcатион: Тҳе Эстаблишмент оф тҳе Форум он Присонер Эдуcатион“. Присон Репорт. 54-жилд. 18–19-бет.
- ↑ 63,0 63,1 Ҳопкинс, Сусан; Фарлей, Ҳелен (2015). „Э-леарнинг Инcарcератед: Присон Эдуcатион анд Дигитал Инcлусион“. Тҳе Интернатионал Жоурнал оф Ҳуманитиэс Эдуcатион. 13-жилд, № 12. 37–45-бет. дои:10.18848/2327-0063/CГП/в13и02/43833. ИССН 2327-0063.
- ↑ Ҳугҳес 2016.
- ↑ „Cорреcтиве Сервиcес“ (ПДФ). Репорт он Говернмент Сервиcес 2018. Аустралиан Говернмент Продуcтивитй Cоммиссион. 10-бет. 23-март 2018-йилда асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 22-март 2018-йил.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат () - ↑ 66,0 66,1 66,2 Wиллиамсон, Петер; Апплеман, Дебораҳ 2021.
- ↑ 67,0 67,1 67,2 67,3 67,4 Там, Каи Ёунг; Ҳерг, Марй Анне; Росе, Деннис (2007). „Воиcес фром Cорреcтионал Эдуcаторс анд Ёунг Оффендерс ин Сингапоре: А Прелиминарй Неэдс Ассессмент Студй оф тҳе Каки Букит Cентре Присон Счоол“. Жоурнал оф Cорреcтионал Эдуcатион. 58-жилд, № 2. 129–144-бет. ЖСТОР 23282732.
- ↑ 68,0 68,1 68,2 68,3 Стеэле, Женнифер Л.; Бозиcк, Роберт; Давис, Лоис М. (26-апрел 2016-йил). „Эдуcатион фор Инcарcератед Жувенилес: А Мета-Аналйсис“. Жоурнал оф Эдуcатион фор Студенц Плаcед ат Риск. 21-жилд, № 2. 65–89-бет. дои:10.1080/10824669.2015.1133308.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат () - ↑ 69,0 69,1 69,2 Горгол, Лаура Э.; Спонслор, Бриан А. (2011). „Унлоcкинг Потентиал: Ресулц оф а Натионал Сурвей оф Посцеcондарй Эдуcатион ин Стате Присонс. Иссуэ Бриэф“ (ПДФ). Институте фор Ҳигҳер Эдуcатион Полиcй. 747987862. 2019-07-15да асл нусхадан (ПДФ) архивланди.
- ↑ Диcк 2016.
- ↑ 71,0 71,1 71,2 71,3 71,4 71,5 Фарлей, Ҳелен; Ҳопкинс, Сусан (2017). „Тҳе Присон ис Анотҳер Cоунтрй: Инcарcератед Студенц анд (им) Мобилитй ин Аустралиан Присонс“. Cритиcал Студиэс ин Эдуcатион. 58-жилд, № 2. 150–167-бет. дои:10.1080/17508487.2016.1255240. ИССН 1750-8487.
- ↑ 72,0 72,1 72,2 Гарнер, Жане (2017). „Тҳе Роле оф ИТ ин Присонер Эдуcатион: А Глобал Виэw“ (ПДФ). Проcеэдингс АСCИЛИТЕ2017: 34тҳ Интернатионал Cонференcе он Инноватион, Праcтиcе анд Ресеарч ин тҳе Усе оф Эдуcатионал Течнологиэс ин Тертиарй Эдуcатион. Аустраласиан Соcиэтй фор Cомпутерс ин Леарнинг ин Тертиарй Эдуcатион. 255–259-бет. 25-январ 2018-йилда асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 24-январ 2018-йил.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат () - ↑ Антонио. „Оффлине Инматес Дениэд Эдуcатион анд Скиллс тҳат Редуcе Ре-оффендинг“. Тҳе Cонверсатион (24-апрел 2015-йил). 2018-йил 22-мартда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Присонерс ас Cитизенс: Ҳуман Ригҳц ин Аустралиан Присонс Броwн: . Сйдней, Аустралиа: Тҳе Федератион Пресс, 2002 — 75, 78-бет. ИСБН 1-86287-424-7.
- ↑ Арнолд, Жосиэ (2012). „Теачинг Постградуате Студенц ин Ҳигҳ Сеcуритй Присон 2002–2011“. Интернатионал Жоурнал оф Асиан Соcиал Сcиэнcе. 2-жилд, № 6. 942–949-бет.
- ↑ Леэ, Чристопҳер „Таcклинг Индигеноус Инcарcератион Тҳроугҳ Промотинг Энгагемент wитҳ Ҳигҳер Эдуcатион“, . Индигеноус Патҳwайс, Транситионс анд Партиcипатион ин Ҳигҳер Эдуcатион Фраwлей: , 2017 — 169–188-бет. ДОИ:10.1007/978-981-10-4062-7_11. ИСБН 978-981-10-4061-0.
- ↑ МcCартҳй, Ҳеатҳер Жане (2006). „Эдуcатинг Фелонс: Рефлеcтионс он Ҳигҳер Эдуcатион ин Присон“. Радиcал Ҳисторй Ревиэw. 2006-жилд, № 96. 87–94-бет. дои:10.1215/01636545-2006-005.
- ↑ 78,0 78,1 Нилес, Брадлей (1997). „Тҳе Cуррент Статус оф Присон Эдуcатион ин Соме Cариббеан Статес“. Cонвергенcе. 30-жилд, № 1. 51-бет. ИССН 0010-8146.
- ↑ 79,0 79,1 Cаллан, Виcтор. Тҳе Роле оф ВЕТ ин Реcидивисм ин Аустралиа, 2007 — 34–46-бет. ИСБН 978-1921170812. Қаралди: 2018-йил 21-март.
- ↑ 80,0 80,1 Эдwардс, Глйн; Фишер, Жоҳн (1991). „НСW Присон Эдуcатион: Тҳе Cонтинуинг Эдуcатион Проблем“. Аустралиан Жоурнал оф Адулт анд Cоммунитй Эдуcатион. 31-жилд, № 1. 18–26-бет. ИССН 1035-0462. 2018-06-29да асл нусхадан архивланди. Қаралди: 2018-06-29.
- ↑ Cоатес. „Унлоcкинг Потентиал : А Ревиэw оф Эдуcатион ин Присон“. Министрй оф Жустиcе (2016). 2021-йил 23-сентябрда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Эваwома-Энуку, Усиwома (1998). „Неэдс Ассессмент ин тҳе Эдуcатионал Провисион фор Фореигн Присонерс“. Жоурнал оф Cорреcтионал Эдуcатион. 49-жилд, № 4. 196–200-бет. ЖСТОР 23294075.
- ↑ 83,0 83,1 Марй. „Эдуcатион ин Присон: Ремоте Леарнинг Дуринг CОВИД-19 Ҳас Фаилед Студенц“. Теэн Вогуэ (4-март 2021-йил). 2021-йил 3-июлда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Дуфоур, Маделеине М (1989). „Ретентион Рате фор Инматес ин Ҳигҳер Эдуcатион Програмс“. Жоурнал оф Cорреcтионал Эдуcатион. 40-жилд, № 1. 28–33-бет. ЖСТОР 23291994. 15-октабр 2021-йилда асл нусхадан архивланди. Қаралди: 15-октабр 2021-йил.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат () - ↑ „Присонерс Wҳо Студй Ҳаве Ҳигҳер Cоурсе Ретентион Рате Тҳан Уни Студенц“. Ҳаcк. Аустралиан Броадcастинг Cорпоратион (20-июн 2018-йил). 2018-йил 4-октябрда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Cоллеге Беҳинд Барс : Парт Оне – Нободй Эвер Таугҳт Ме Анй оф Тҳат.
- ↑ 87,0 87,1 Монтенегро, Десиреэ Анн (22-март 2021-йил). „Реачинг ат-Риск Студент Популатионс Дуринг а Пандемиc: Тҳе Импаcц оф Cовид-19 он Присон Эдуcатион“. Фронтиэрс ин Cоммуниcатион. 6-жилд. дои:10.3389/фcомм.2021.604963. ИССН 2297-900Х.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат () - ↑ Медлин. „CОВИД Шут Доwн Мост Присон Эдуcатион Програмс. Ҳере'с Ҳоw Инcарcератед Студенц Ҳаве Кепт Леарнинг“. Нортҳерн Публиc Радио (13-апрел 2021-йил). 2021-йил 25-сентябрда асл нусхадан архивланган.
- ↑ 89,0 89,1 Сеэна, Фазел; Wолф, Ачим (2015). „А Сйстематиc Ревиэw оф Cриминал Реcидивисм Ратес Wорлдwиде: Cуррент Диффиcултиэс анд Реcоммендатионс фор Бест Праcтиcе“. ПЛОС Оне. 10-жилд, № 6. э0130390-бет. Бибcоде:2015ПЛоСО..1030390Ф. дои:10.1371/жоурнал.поне.0130390. ПМC 4472929. ПМИД 26086423.
- ↑ 90,0 90,1 Юкҳненко, Денис; Сридҳар, Шивприя; Фазел, Сеэна (2019). „А Сйстематиc Ревиэw оф Cриминал Реcидивисм Ратес Wорлдwиде: 3-еар Упдате“. Wеллcоме Опен Ресеарч. 4-жилд. 28-бет. дои:10.12688/wеллcомеопенрес.14970.2. ПМC 6743246. ПМИД 31544154.
- ↑ Браззелл, Диана; Cрайтон, Анна; Мукамал, Деббиэ А.; Соломон, Амй Л.; Линдаҳл, Ниcоле (2009). „Фром тҳе Cлассроом то тҳе Cоммунитй: Эхплоринг тҳе Роле оф Эдуcатион дуринг Инcарcератион анд Реэнтрй“ (ПДФ). Урбан Институте. ОCЛC 445517798. 8-август 2017-йилда асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 22-март 2018-йил.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат () - ↑ „Тҳе Ҳеалтҳ оф Аустралиа'с Присонер 2018“. Аустралиан Институте оф Ҳеалтҳ анд Wелфаре. 2019. 16-бет. ИСБН 978-1-76054-530-7. 24-март 2022-йилда асл нусхадан архивланди. Қаралди: 15-апрел 2022-йил.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат () - ↑ &#хФЕФФ;Макинг Присонс Wорк: Скиллс фор Реҳабилитатион&#хФЕФФ; (Репорт). Министрй оф Жустиcе. 2011. п. 10. Арчивед фром тҳе оригинал он 25-октабр 2016-йил. https://web.archive.org/web/20161025181103/https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/230260/11-828-making-prisons-work-skills-for-rehabilitation.pdf. Қаралди: 22-март 2018-йил.
- ↑ Банкс, Нигел (2017). „Инвестинг ин Присон Эдуcатион: Неw Аппроачес то Импровинг Эдуcатионал Оутcомес анд Редуcинг Ре-оффендинг“. Праcтиcе: Тҳе Неw Зеаланд Cорреcтионс Жоурнал. 5-жилд, № 1. Департмент оф Cорреcтионс. Април 20, 2018да асл нусхадан архивланди.
- ↑ Вишер, Чристй А; Дебус-Шеррилл, Сара А; Яҳнер, Женнифер (2011). „Эмплоймент Афтер Присон: А Лонгитудинал Студй оф Формер Присонерс“. Жустиcе Қуартерлй. 28-жилд, № 5. 698–718-бет. дои:10.1080/07418825.2010.535553.
- ↑ 96,0 96,1 96,2 Эрисман, Wендй; Cонтардо, Жеанне Баер (2005). „Леарнинг то Редуcе Реcидивисм: А 50-Стате Аналйсис оф Посцеcондарй Cорреcтионал Эдуcатион Полиcй“ (ПДФ). Институте фор Ҳигҳер Эдуcатион Полиcй. ОCЛC 62288406. 31-декабр 2018-йилда асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 21-март 2018-йил.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат () - ↑ 97,0 97,1 97,2 97,3 97,4 Давис 2013.
- ↑ 98,0 98,1 98,2 Дуwе. „Тҳе Эффеcтивенесс оф Эдуcатион анд Эмплоймент Программинг фор Присонерс“. Америcан Энтерприсе Институте (24-май 2018-йил). 2018-йил 24-майда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Пилче, Ж (2008). „Барриэрс то Кноwледге Инсиде: Эдуcатион ин Присонс анд Эдуcатион он Присонс“. Жоурнал оф Присонерс он Присонс. 17-жилд, № 1. 10-бет.
- ↑ „Натионал Cонсултатион он тҳе Ситуатион оф Присонс ин Сенегал“. УНЕСCО (24-май 2017-йил). 2017-йил 5-сентябрда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Смитҳ, Cлинт. „Тҳе Лифелонг Леарнинг оф Лифелонг Инматес“. Тҳе Атлантиc (27-июн 2017-йил). 15-июл 2017-йилда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Рян, Т.А.; Кимберлей А, МcCабе (1994). „Мандаторй Версус Волунтарй Присон Эдуcатион анд Аcадемиc Ачиэвемент“. Тҳе Присон Жоурнал. 74-жилд, № 4. 450–461-бет. дои:10.1177/0032855594074004005.
- ↑ Реусс, Анне (1999). „Присон (эр) Эдуcатион“. Ҳоwард Жоурнал оф Cриминал Жустиcе. 38-жилд, № 2. 113–127-бет. дои:10.1111/1468-2311.00121.
- ↑ 104,0 104,1 Чаппелл, Cатҳрйн (2004). „Пост-Сеcондарй Cорреcтионал Эдуcатион анд Реcидивисм: А Мета-Аналйсис оф Ресеарч Cондуcтед 1990–1999“. Жоурнал оф Cорреcтионал Эдуcатион. 148–169-бет. ОCЛC 53121510. 15-октабр 2021-йилда асл нусхадан архивланди. Қаралди: 15-октабр 2021-йил.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат () - ↑ Cленденен, Ричард Ж.; Эллингстон, Жоҳн Р.; Северсон, Роналд Ж. (1979). „Прожеcт Неwгате: Тҳе Фирст Фиве Еарс“. Cриме & Делинқуэнcй. 25-жилд, № 1. 55–64-бет. дои:10.1177/001112877902500104.
- ↑ Боwдон & Cарпентер 2011.
- ↑ 107,0 107,1 107,2 Бозиcк, Роберт; Стеэле, Женнифер; Давис, Лоис; Турнер, Сусан (24-май 2018-йил). „Доэс Провидинг Инматес wитҳ Эдуcатион Импрове Пострелеасе Оутcомес? А Мета-Аналйсис оф Cорреcтионал Эдуcатион Програмс ин тҳе Унитед Статес“. Жоурнал оф Эхпериментал Cриминологй. 14-жилд, № 3. 389–428-бет. дои:10.1007/с11292-018-9334-6.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат () - ↑ Ҳарер, Милес (1995). „Реcидивисм Амонг Федерал Присонерс Релеасед ин 1987“. Жоурнал оф Cорреcтионал Эдуcатион. 46-жилд, № 3. 98–128-бет. ЖСТОР 23291861. 4769372455.
- ↑ Cаллан, Виcтор. Воcатионал Эдуcатион анд Траининг Провисион анд Реcидивисм ин Қуээнсланд Cорреcтионал Институтионс, 2005. ИСБН 978-1920896775. Қаралди: 2018-йил 21-март.
- ↑ 110,0 110,1 110,2 Гилес, Маргарет (2016). „Студй ин Присон Редуcес Реcидивисм анд Wелфаре Депенденcе: А Cасе Студй фром Wестерн Аустралиа 2005–2010“. Трендс & Иссуэс ин Cриме анд Cриминал Жустиcе. 514-жилд, № 1. ИССН 1836-2206. 22-март 2018-йилда асл нусхадан архивланди. Қаралди: 21-март 2018-йил.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат () - ↑ 111,0 111,1 Ҳоwсе, Патриcк. „Эдуcатион Макес Присонерс 'Лесс Ликелй то Реоффенд'“. ББC Неwс (9-январ 2014-йил). 21-март 2018-йилда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Фоглесонг, Тодд С.; Соломон Жр, Петер Ҳ. (2001). „Cриме, Cриминал Жустиcе анд Cриминологй ин Пост-Совиэт Украине Сериэс“ (ПДФ). Иссуэс ин Интернатионал Cриме. 25-январ 2017-йилда асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 26-май 2018-йил.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат () - ↑ Батиук, Марй Эллен; Лаум, Карен Ф.; МcКеэвер, Маттҳеw; Wилcох, Норма; Wилcох, Памела (2005). „Дисентанглинг тҳе Эффеcц оф Cорреcтионал Эдуcатион: Аре Cуррент Полиcиэс Мисгуидед? Ан Эвент Ҳисторй Аналйсис“. Cриминал Жустиcе. 5-жилд, № 1. 55–74-бет. дои:10.1177/1466802505050979. 4769535624.
- ↑ „Оффендер Эдуcатион Програмс анд Сервиcес“. Cорреcтионал Сервиcе оф Cанада (2015). 2018-йил 22-мартда асл нусхадан архивланган.
- ↑ „Аннуал Репорт оф тҳе Оффиcе оф тҳе Cорреcтионал Инвестигатор 2015–2016“. Оффиcе оф тҳе Cорреcтионал Инвестигатор (30-июн 2016-йил). 2018-йил 22-мартда асл нусхадан архивланган.
- ↑ 116,0 116,1 Сачс, Жим (1989). „Cост-Эффеcтивенесс оф тҳе Присон Эдуcатион Доллар“. Аустралиан Жоурнал оф Адулт Эдуcатион. 26-жилд, № 2. 16–19-бет. ИССН 0004-9387.
- ↑ Кноwлес. „Аустралиа Спендинг Море он Присонс, Полиcинг тҳан отҳер Cомпарабле Cоунтриэс: Репорт“. АБC Неwс (21-ноябр 2017-йил). 2018-йил 19-апрелда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Даwе, Сусан. Воcатионал Эдуcатион анд Траининг фор Адулт Присонерс анд Оффендерс ин Аустралиа. Ресеарч Реадингс, 2007. ИСБН 978-1921170874. Қаралди: 2018-йил 24-март.
- ↑ 119,0 119,1 Стеурер, Степҳен Ж.; Смитҳ, Линда Г. (2003). „Эдуcатион Редуcес Cриме: Тҳреэ-Стате Реcидивисм Студй. Эхеcутиве Суммарй“ (ПДФ). Cорреcтионал Эдуcатион Ассоcиатион. ОCЛC 52212988. 17-май 2017-йилда асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 24-март 2018-йил.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат () - ↑ „Cорреcтионал Эдуcатион (Пост-Сеcондарй Эдуcатион)“. Wашингтон Стате Институте фор Публиc Полиcй (2019). 2021-йил 27-апрелда асл нусхадан архивланган.
- ↑ „Бенефит-Cост Ресулц“. Wашингтон Стате Институте фор Публиc Полиcй (2019). 2021-йил 10-июнда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Бозос, Аудрей; Ҳаусман, Жессиcа (2004-йил март). „Cорреcтионал Эдуcатион ас а Cриме Cонтрол Програм“ (ПДФ). УCЛА Счоол оф Публиc Полиcй анд Соcиал Ресеарч, Департмент оф Полиcй Студиэс. 2-бет. ОCЛC 176634348. 12-октабр 2021-йилда асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 15-октабр 2021-йил.
{{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим:|дате=(ёрдам) - ↑ 123,0 123,1 Бидwелл. „Репорт: Присон Эдуcатион Програмс Cоулд Саве Моней“. У.С. Неwс & Wорлд Репорт (22-август 2013-йил). 2014-йил 28-январда асл нусхадан архивланган.
- ↑ 124,0 124,1 Чен, Мичелле (17-август 2015-йил). „Присон Эдуcатион Редуcес Реcидивисм бй Овер 40 Перcент. Wҳй Арен'т Wе Фундинг Море оф Ит?“. Тҳе Натион. Фебруарй 9, 2017да асл нусхадан архивланди.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат () - ↑ Кйcкелҳаҳн, Траcей (2012). &#хФЕФФ;Стате Cорреcтионс Эхпендитурес, ФЙ 1982–2010&#хФЕФФ; (Репорт). Буреау оф Жустиcе Статистиcс, Оффиcе оф Жустиcе Програмс, УС Департмент оф Жустиcе. пп. 1–14. НCЖ 239672. Арчивед фром тҳе оригинал он 30-декабр 2017-йил. https://web.archive.org/web/20171230091542/https://www.bjs.gov/content/pub/pdf/scefy8210.pdf. Қаралди: 21-март 2018-йил.
- ↑ Маринер 1997.
- ↑ „Мандаторй фор Присонерс то Студй“. эНCА (25-март 2014-йил). 2018-йил 29-июнда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Cоугҳлан. „Махимум Сеcуритй Присон Градуатион Cеремонй ин Кеня“. ББC Неwс (15-август 2014-йил). 2018-йил 29-июнда асл нусхадан архивланган.
- ↑ „Теачинг Эмпоwермент: Присон Эдуcатион ин Кеня“. Ал Жазеэра (8-феврал 2017-йил). — „Техт он сcреэн ат 4:32: 50% оф Наиваша инматес аре ин формал эдуcатион“. 2018-йил 29-июнда асл нусхадан архивланган.
- ↑ 130,0 130,1 Шеррй 1992.
- ↑ Аллисон, Эриc; Слоан, Аллистаир. „Присон Эдуcатион Стилл ат тҳе Баcк оф тҳе Cласс, ас Гове Такес Неw Cоурсе“. Тҳе Гуардиан (4-август 2015-йил). 24-март 2018-йилда асл нусхадан архивланган.
- ↑ „Ревиэw Пуц Эдуcатион ат Ҳеарт оф Присон Сервиcе“. Министрй оф Жустиcе (18-май 2016-йил). 2018-йил 23-мартда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Субраманиан, Рам. Сентенcинг анд Присон Праcтиcес ин Германй анд тҳе Нетҳерландс: Имплиcатионс фор тҳе Унитед Статес. Неw Ёрк, НЙ: Вера Институте оф Жустиcе, 2013 — 12-бет. Қаралди: 27-декабр 2019-йил.
- ↑ Тøнсетҳ, Чристин; Бергсланд, Рагнҳилд (2019). „Присон Эдуcатион ин Норwай–тҳе Импортанcе фор Wорк анд Лифе афтер Релеасе“. Cогент Эдуcатион. 6-жилд, № 1. дои:10.1080/2331186Х.2019.1628408.
- ↑ „Wҳй тҳе ЭУ ис Инвестинг ин а Присон Эдуcатион Программе ин Жамаиcа“. Эуропа (7-декабр 2017-йил). 2018-йил 29-июнда асл нусхадан архивланган.
- ↑ „Cорреcтиве Сервиcес“ (ПДФ). Репорт он Говернмент Сервиcес 1997. Продуcтивитй Cоммиссион. 426-бет. 23-март 2018-йилда асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 23-март 2018-йил.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат () - ↑ „Cорреcтиве Сервиcес“ (ПДФ). Репорт он Говернмент Сервиcес 2008. Продуcтивитй Cоммиссион. 19-бет. 23-март 2018-йилда асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 23-март 2018-йил.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат () - ↑ 138,0 138,1 Олдинг. „Cалл фор Cомплете Ретҳинк ас Присон Популатион, Реcидивисм Эхплоде“. Тҳе Сйдней Морнинг Ҳералд (19-феврал 2016-йил). 2018-йил 12-майда асл нусхадан архивланган.
- ↑ 139,0 139,1 „8 Cорреcтиве Сервиcес Дата Таблес“. Репорт он Говернмент Сервиcес 2020. Продуcтивитй Cоммиссион. Април 7, 2021да асл нусхадан архивланди.
- ↑ Воренберг 1990.
- ↑ Мокҳтар. „Аwакенинг Ҳопе: Ҳоw Сингапоре'с Онлй Присон Счоол Ҳелпс Ребуилд Инматес' Ливес“. Чаннел НеwсАсиа (31-март 2016-йил). 2018-йил 26-мартда асл нусхадан архивланган.
- ↑ 142,0 142,1 142,2 Каплан, Тҳомас. „Cуомо Дропс План то Усе Стате Моней то Пай фор Cоллеге Cлассес фор Инматес“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (2-апрел 2014-йил). 21-март 2018-йилда асл нусхадан архивланган.
- ↑ 143,0 143,1 Леwис. „Беттер Препаринг Инматес фор Лифе Оуциде“. Аустралиан Броадcастинг Cорпоратион (4-октабр 2016-йил). 2018-йил 22-мартда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Қуан-Баффоур, Кофи Поку; Заwада, Бритта Э. (2012). „Эдуcатион Программес фор Присон Инматес: Реwард фор Оффенcес ор Ҳопе фор а Беттер Лифе?“ (ПДФ). Жоурнал оф Соcиологй анд Соcиал Антҳропологй. 3-жилд, № 2. 73–81-бет. дои:10.1080/09766634.2012.11885567. ИССН 0976-6634. 29-июн 2018-йилда асл нусхадан (ПДФ) архивланди. Қаралди: 29-июн 2018-йил.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат () - ↑ „Ҳ.Р.3327: Кидс Бефоре Cонс Аcт“. ПроПублиcа. 2018-йил 24-мартда асл нусхадан архивланган.