Kontent qismiga oʻtish

Shohjahonobod

Koordinatalari: 28°39′39″N 77°13′48″E / 28.66083°N 77.23000°E / 28.66083; 77.23000
ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Shohjahonobod
Shohjahonobod

Qizil qalʼa Chandni Chovk yaqinidan koʻrinishi
Joylashuvi Markaziy Dehli, Dehli, Hindiston
Koordinatalar 28°39′39″N 77°13′48″E / 28.66083°N 77.23000°E / 28.66083; 77.23000
Turi Tarixiy hudud
Asoschi Shoh Jahon
Asos solinishi 1648-yil

Shohjahonobod[1][2][3], xalq tilida Eski Dehli (hind tilida: Purāni Dillī)[4] nomi bilan tanilgan, Hindiston poytaxti Dehlining Markaziy Dehli tumanida joylashgan hududdir. U to'liq devorlar bilan oʻralgan[5][6] va 1648-yilda, Shoh Jahon Boburiylar imperiyasi poytaxtini Agradan koʻchirishga qaror qilganidan soʻng, rasman Shohjahonobod deb nomlangan[7]. Mustahkam devorlar bilan oʻralgan ushbu shaharning qurilishi 1648-yilda yakunlangan va u 1857-yilda Boburiylar saltanati qulagunga qadar Boburiylar Hindistonining poytaxti boʻlib xizmat qilgan[7][8][9]. Shundan soʻng, Britaniya imperiyasi (uning Hindistondagi poytaxti Kalkutta boʻlgan) Hindiston yarimorolidagi eng oliy hukmdor kuchga aylandi. Nyu-Dehli Hindiston poytaxti deb eʼlon qilinganidan keyin, ushbu hududni yangi poytaxtdan hamda Milliy poytaxt hududining (NCT) qolgan qismidan farqlash uchun u xalq tilida Eski Dehli deb atala boshlandi.

Eski Dehli yoki Shohjahonobod Boburiylar imperiyasi tarixining eng gullagan davridan to uning tanazzuli va qulashigacha boʻlgan davr mobaynida imperiya poytaxti boʻlib keldi. Boburiylar davrida barpo etilgan asosiy tarixiy yodgorliklar sirasiga hozirda YUNESKOning Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritilgan Qizil qalʼa (Lal Qila), Jome masjidi va Shri Digambar Jayn Lal Mandir ibodatxonasi kiradi. Britaniya mustamlakachiligi boshlangach, XIX asrda Avliyo Jeyms cherkovi va keyinchalik Dehli meriyasi (Town Hall) deb nomlangan Lourens taʼlim va madaniyat instituti barpo etildi. Bugungi kunda u Dehli megapolisining ramziy yuragi hisoblanadi hamda oʻzining gavjum bozorlari, restoranlari, koʻcha taomlari, savdo markazlari hamda ingliz meʼmorchiligi taʼsirini oʻzida mujassam etgan Boburiy hind-fors va aralash mahalliy meʼmorchiligi bilan mashhurdir. Bugungi kunda bor-yoʻgʻi bir nechta anʼanaviy hovli-saroylar (haveli) saqlanib qolgan va parvarish qilinmoqda.

2012-yilda Dehli munitsipal korporatsiyasi uchga boʻlinganidan keyin Shohjahonobod Shimoliy Dehli munitsipal korporatsiyasi tomonidan boshqarildi[10][11]; biroq 2022-yil may oyida u qayta birlashtirilgan Dehli munitsipal korporatsiyasi tasarrufiga oʻtkazildi. Shohjahonobodni qayta tiklash korporatsiyasi (SRDC) ushbu hududni yangilash, saqlash, rivojlantirish va qayta qurish uchun masʼul boʻlgan asosiy davlat organi hisoblanadi[12].

Tarixi

Kashta tikish ramkasining ikki tomonida oʻtirib kashta tikayotgan ikki bola, Dehli, 1870-yil
Imperator Farrux Siyarning juma kuni oʻz nomiga oʻqiladigan xutbani eshitish uchun Dehlining „olamni namoyon etuvchi“ jome masjidiga tantanali ravishda kelishi
Shoh Jahon tomonidan qurilgan Jome masjidi, 1656-yil.

Dehli sultonligi davri va Boburiylar davrining boshlanishi

Shohjahonobod Dehlining eski aholi punktlaridan shimolroqda joylashgan. Uning janubiy qismi XIV asrda, Dehli sultonligi davrida Tugʻloqiylar sulolasi barpo etgan hudud bilan qisman kesishadi. Sultonliklar Dehlini 1206[13] va 1526-yillar oraligʻida idora qilgan, soʻnggi sultonlik oʻrnini esa Boburiylar sulolasi egallagan[14]. Ushbu besh sulola: Mamluklar (1206–1290), Xaljiylar (1290–1320), Tugʻloqiylar (1320–1414), Sayyidlar (1414–1451) va Lodiylar (1451–1526) sulolalaridir. 1538/1540-yillardan to 1555-yilgacha boʻlgan davrda Humoyun hukmronligi ostidagi Boburiylar oʻz saltanati ustidan nazoratni yoʻqotgan edilar. Suriylar sulolasi Hindistonning katta qismini idora qildi, keyinchalik Boburiylar ularni magʻlub etib, Hindiston ustidan nazoratni yana qoʻlga kiritdilar va nihoyat oʻz saltanatida mustahkam barqarorlik oʻrnatdilar.

Salimgarh qalʼasining koʻrinishi

Boburiylar davri

Dehli bu yerda koʻplab saroylar va qalʼalar barpo etgan Boburiylar uchun muhim shahar boʻlib qolaverdi. Eng muhimi, Shoh Jahon oʻzining mashhur bosh meʼmori Ustod Ahmad Lahoriyga 1638 va 1649-yillar oraligʻida Qizil qalʼa (Lal Qila) va Chandni Chovk bozorini oʻz ichiga olgan devor bilan oʻralgan shaharni qurishni buyurdi[15]. Dehli Boburiylar imperiyasining dastlabki oʻn ikki subasidan (viloyatlaridan) biri boʻlib, 1648-yilda unga Shohjahonobod nomi berilgan. U Avadh, Agra, Ajmer, Moʻlton va Lahor subalari bilan chegaradosh edi. Daryaganjda 1803-yildan keyin tuzilgan Dehlining birinchi harbiy shaharchasi joylashgan boʻlib, u yerda Dehli garnizonining mahalliy polki joylashtirilgan, keyinchalik esa bu polk Ridj (Ridge) hududiga koʻchirilgan. Daryaganjning sharqida devor bilan oʻralgan shaharning Raj Gʻat darvozasi joylashgan boʻlib, u Jamna daryosi boʻyidagi Raj Gʻat hududiga olib chiqardi[16]. Eski Dehlining ilk ulgurji bozori 1840-yilda Chavri bozorida metall buyumlar (xoʻjalik mollari) bozori sifatida ochildi, undan keyingi ulgurji bozor esa 1850-yilda ochilgan Xari Baolidagi quruq mevalar, ziravorlar va dorivor giyohlar bozori boʻldi. Daryaganjdagi Phul Mandi (Gul bozori) 1869-yilda tashkil etilgan boʻlib, bugungi kunda ham, kichik hududni qamrab olishiga qaramay, aholining oʻta zichligi tufayli juda katta ahamiyatga ega[17].

Qizil qalʼaning Chandni Chovkdan koʻrinadigan Lahor darvozasi.

Mustamlakachilik davri

Bahodirshoh II davrida Dehlidagi politsiya, 1842-yil.

1857-yilgi qoʻzgʻolondan soʻng Boburiylar saltanati qulagach, Britaniya Raji Hindistondagi oʻz nazorati ostida boʻlgan hududlarning poytaxtini ancha osoyishta shahar sanalgan Bengaliyadagi Kalkuttaga koʻchirdi va u yerda 1911-yilgacha qoldi. Ushbu oʻzgarish eʼlon qilingach, inglizlar Shohjahonobodning janubi-gʻarbida Lyutyens Dehlisini (hozirgi Nyu-Dehli) barpo etdilar. Shu tariqa, Nyu-Dehli milliy hukumat qarorgohiga aylangach, qadimiyroq shahar Eski Dehli deb atala boshlandi. U rasman 1931-yilda poytaxt sifatida tantanali ravishda ochildi.

1876-yilgi tavsif

1876-yilda Karr Stiven shaharni quyidagicha taʼriflagan[18]:

Bernye tasvirlagan ikki koʻchadan uzunrogʻi shaharning Lahor darvozasidan qalʼaning Lahor darvozasigacha, ikkinchisi esa shaharning Dehli darvozasidan qalʼaning Lahor darvozasigacha choʻzilgan edi. Har ikkala koʻcha ham bir necha qismga boʻlinib, ularning har biri turlicha nomlangan. Qalʼaning Lahor darvozasi bilan Xoniy darvozasi nomi bilan tanilgan Dariba koʻchasining kiraverishi oraligʻidagi qism Oʻrda yoki Harbiy bozor deb atalgan; ehtimol, bu joyda bir paytlar mahalliy garnizonning bir qismi joylashtirilgani bunga sabab boʻlgan boʻlishi mumkin. Xuniy darvoza bilan hozirgi Kotvoliy, yaʼni shaharning bosh politsiya mahkamasi oraligʻidagi koʻcha Phul ka Mandi, yaʼni Gul bozori deb ataladi. Kotvoliy roʻparasidagi uylar koʻchadagi qolgan uylar qatoridan biroz ichkariga surilib, maydon hosil qilgan holda qurilgan edi. Kotvoliy bilan Taroiah deb atalgan darvoza oʻrtasida Javhariy yoki Zargarlar bozori joylashgan boʻlib, Taroiah bilan Asharfiy ka Katra deb atalgan mahalla oraligʻi aynan Chandni Chovkning oʻzi edi. Chovk markazida hozirda munitsipalitet soat minorasi qad rostlagan joyda bir hovuz boʻlib, undan narida, Fotihpuriy masjidigacha Fotihpuriy bozori joylashgan edi. Chandni Chovk atrofidagi uylar bir xil balandlikda boʻlib, ravoqli eshiklar va boʻyalgan ayvonlar bilan bezatilgan edi. Maydonning shimoli va janubida ikkita darvoza boʻlib, ulardan shimoliysi Jahonoro begim saroyiga, janubiysi esa shaharning eng gavjum mahallalaridan biriga olib borardi. Hovuz atrofidagi maydon sabzavot, meva va shirinlik rastalari bilan toʻla boʻlgan. Vaqt oʻtishi bilan bu uzun koʻchaning barchasi Chandni Chovk nomi bilan mashhur boʻlib ketdi. Bu ulkan koʻcha milodiy 1600-yilda Shoh Jahonning qizi Jahonoro begim tomonidan bunyod etilgan boʻlib, oradan bir necha yil oʻtgach, u koʻchada bogʻ va karvonsaroy ham qurdirgan. Qalʼaning Lahor darvozasidan to Chandni Chovk oxirigacha boʻlgan koʻchaning kengligi taxminan 40 yard [37 m], uzunligi esa 1520 yard [1390 m] edi. Koʻchaning qoq oʻrtasidan ikki tomoniga soya tashlab turuvchi daraxtlar ekilgan Ali Mardon kanali oqib oʻtgan. Chandni Chovkning sharqiy chekkasida qalʼaning Lahor darvozasi, qarama-qarshi tomonida esa Fotihpuriy begimning koʻrkam masjidi qad rostlab turadi.

Garchi bu hudud hanuzgacha Ghantaghar deb atalsa-da, soat minorasi endilikda mavjud emas. Jahonoro begim karvonsaroyi oʻrnida shahar hokimiyati binosi qad koʻtargan. Kotvoliy esa hozirda Sis Ganj Sohib gurdvarasiga tutashgan.

Eski Dehli temir yoʻl vokzali yaqin atrofdagi Qizil qalʼaning meʼmoriy uslubida loyihalashtirilgan boʻlib, Britaniya mustamlakachi hukumati maʼmuriyati davrida qurilgan va 1903-yilda foydalanishga topshirilgan.

Inglizlar Chandni Chovkda Hindiston Davlat banki filiali binosini[19], shuningdek, Kashmir darvozasi yaqinida Avliyo Jeyms cherkovi, Avliyo Stefan cherkovi hamda hozirda Hindiston Saylov komissiyasining[20] Dehlidagi muhim boʻlimlaridan biri joylashgan Eski Avliyo Stefan kollejini ham barpo etib, ushbu tarixiy maskanda Yevropa meʼmorchiligi bilan bir qatorda hind-saratsin meʼmorchiligi taʼsirini ham qoldirdilar.

1903-yilda qurilgan Eski Dehli temir yoʻl vokzali

Demografiyasi

Eski Dehli aholisi hanuzgacha koʻplab turli etnik guruhlarning qorishmasidan iborat. Eng keng tarqalgan soʻzlashuv tili — hindiy-urdu (hindustoniy) tilidir.

Devorlar va darvozalar

"Shohjahonobod yoki zamonaviy Dehli", 1911-yilgi xarita
Qamaldan oldingi Dehli shahri — „The Illustrated London News“, 1858-yil 16-yanvar
Dehlining (Shohjahonobod) tarixiy xaritasi, 1863-yil

U markaziy nuqtasi Qizil qalʼa boʻlgan taxminan chorak doira shakliga ega. Eski shahar qariyb 1500 akr (6,1 km²) maydonni egallagan va 14 ta darvozasi boʻlgan mudofaa devori bilan oʻralgan edi[21]:

  1. Nigambodh darvozasi: shimoli-sharqda, Jamna daryosidagi tarixiy Nigambodh gʻatiga olib boradi
  2. Kashmir darvozasi: shimolda
  3. Mori darvozasi: shimolda
  4. Kobul darvozasi: gʻarbda
  5. Lahor darvozasi: gʻarbda, Sadar temir yoʻl vokzali va Temiryoʻlchilar shaharchasiga yaqin boʻlib, Sayyid Abdurahmon Jiloniy Dehlaviyning maqbarasini ham oʻz ichiga oladi[22][23].
  6. Ajmer darvozasi: janubi-gʻarbda, Gʻoziyuddin Xon madrasasiga hamda Nyu-Dehlining markaziy nuqtasi sanalgan Konnot-pleysga olib boradi.
  7. Turkman darvozasi: janubi-gʻarbda, devorlar ichida qolib ketgan Shoh Jahongacha boʻlgan davr qoldiqlari, jumladan, Shoh Turkman Bayoboniy maqbarasi yaqinida joylashgan.
  8. Dehli darvozasi: janubda, Ferozshoh Kotlaga va oʻsha paytdagi Dehlining qadimiyroq manzilgohlariga olib boradi.

Kengligi 12 fut (3,7 m), balandligi esa 26 fut (7,9 m) boʻlgan dastlab paxsa (loy)dan qurilgan mudofaa devorlari 1657-yilda qizil qumtosh bilan almashtirilgan. Boburiylar davrida darvozalar doimiy nazoratda boʻlgan

Manbalar

  1. ↑ Ram, Vernom „Britannica.com“ (2026-yil 17-aprel). Qaraldi: 2026-yil 16-noyabr.
  2. ↑ „:: Eight Cities of Delhi : Shahjahanabad ::“. delhitourism.gov.in. Qaraldi: 2026-yil 16-noyabr.
  3. ↑ „Shahjahanabad in the 17th Century: The Mughal Capital's Urban Architecture • Sociology.Institute“ (en-US) (2025-yil 8-sentyabr). Qaraldi: 2026-yil 16-noyabr.
  4. ↑ „Shahjahanabad Redevelopment Corporation Government of NCT Delhi“. Srdc.delhi.gov.in. Qaraldi: 2026-yil 16-noyabr.
  5. ↑ "Rejuvenation of Shahjahanabad". Delhi Urban Art Commission (DUAC): 09. October 2017. https://duac.org.in/Upload/City%20Level%20Studies/Site%20specific%20design%20for%20wards/653954173410426.pdf. Qaraldi: 16 November 2026. ""Also, known as "Walled City" or "Old City" of Delhi."" Shohjahonobod]]
  6. ↑ Appelbaum, Todes, Rubin, Harrison, Alexandra, Alison, Margot, Philip. Densifying the City?: Global Cases and Johannesburg (en). Edward Elgar Publishing, 2020 — 83-bet. ISBN 9781789904949. „Shah Jehan, Mughal Emperor from 1628 to 1658, who gave the Taj Mahal to the World, created the city of Shahjahanabad, the seventh city of Delhi, and now known as Old Delhi. The intricate lanes of the 'walled city', its bazaars, and way of living seem to exist within a time warp. Today, it is a busting hub of wholesale trade and commerce.“ 
  7. ↑ 7,0 7,1 Spear, Percival „Delhi: A Historical Sketch – The Mogul Empire“, . The Delhi Omnibus. New Delhi: Oxford University Press, 2012 — 26-bet. ISBN 9780195659832. 
  8. ↑ History of Mughal Architecture By R. Nath, Abhinav Publications, 2006
  9. ↑ City of Djinns: A Year in Delhi By William Dalrymple, Olivia Fraser, HarperCollins, 1993
  10. ↑ Kavitha, Rao „Tragic chapter in an Old Delhi library's history“ (en). The National (2012-yil 8-oktyabr). 2018-yil 15-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 16-noyabr.
  11. ↑ „Remove overhead wires in old Delhi: North body“. The Indian Express (2017-yil 13-dekabr). 2019-yil 11-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 16-noyabr.
  12. ↑ Agrawal, Dr. K.P.. Delhi "A Role Model" Of Urban India: Part 1 (en). Educreation Publishing, 8 June 2016 — 308-bet. ISBN 9781618133212. 
  13. ↑ Spear, Percival „Delhi: A Historical Sketch - The Delhi Sultanate“, . The Delhi Omnibus. New Delhi: Oxford University Press, 2012 — 8-bet. ISBN 9780195659832. 
  14. ↑ Spear, Percival „Delhi: A Historical Sketch - The Fifteenth Century“, . The Delhi Omnibus. New Delhi: Oxford University Press, 2012 — 23-bet. ISBN 9780195659832. 
  15. ↑ Khan (Arshi), I. N.. BLACK TAJ MAHAL: The Emperor's Missing Tomb (en). Black Taj Project, 2015-08-28 — 38-bet. ISBN 978-81-927479-0-3. 
  16. ↑ Fanshawe, p. 67
  17. ↑ Ashok Kumar Jain. Urban transport: planning and management. APH Publishing, 2009 — 166, 176-bet. ISBN 978-81-313-0441-9. Qaraldi: 2026-yil 16-noyabr (2023-yil 3-aprelda asl nusxadan arxivlangan). 
  18. ↑ Carr Stephen, Archaeology and Monumental Remains of Delhi (Author, 1876), pp. 246-47
  19. ↑ Fernandes, Sharon. 111 Places in New Delhi that You Must Not Miss (en). Emons Verlag, 22 September 2016 — 202-bet. ISBN 9783960410270. 
  20. ↑ Sengupta, Ranjana. Delhi Metropolitan: The Making of an Unlikely City (en). Penguin Books India, 2007 — 55-bet. ISBN 978-0143063100. „Built in 1890, and designed by Samuel Swinton Jacob, it is now one of the offices of the Election Commission.“ 
  21. ↑ Media, The Milli Gazette, OPI, Pharos „The Milli Gazette“. www.milligazette.com. Qaraldi: 2026-yil 16-noyabr.
  22. ↑ Rehnuma-e-Mazaraat Delhi, Mohammad Asim-ul-Qadri Sanbhli, Mohammad Book Depot, 2007, Old Delhi India
  23. ↑ Sunbhli, Mohammad Asim Al-Qadri, 2007, Rehnuma-e-Mazaraat Delhi Sharif, Muhammadi Book Depot, 523 Waheed Kutb Market Matia Mahal Jamai Mosque, Delhi-6, India, p.p. 284