Шоҳжаҳонобод
| Шоҳжаҳонобод | |
|---|---|
| Шоҳжаҳонобод | |
|
Қизил қалъа Чандни Човк яқинидан кўриниши | |
| Жойлашуви | Марказий Деҳли, Деҳли, Ҳиндистон |
| Координаталар | 28°39′39″Н 77°13′48″Э / 28.66083°Н 77.23000°Э |
| Тури | Тарихий ҳудуд |
| Асосчи | Шоҳ Жаҳон |
| Асос солиниши | 1648-йил |
Шоҳжаҳонобод[1][2][3], халқ тилида Эски Деҳли (ҳинд тилида: Пурāни Диллī)[4] номи билан танилган, Ҳиндистон пойтахти Деҳлининг Марказий Деҳли туманида жойлашган ҳудуддир. У то'лиқ деворлар билан ўралган[5][6] ва 1648-йилда, Шоҳ Жаҳон Бобурийлар империяси пойтахтини Аградан кўчиришга қарор қилганидан сўнг, расман Шоҳжаҳонобод деб номланган[7]. Мустаҳкам деворлар билан ўралган ушбу шаҳарнинг қурилиши 1648-йилда якунланган ва у 1857-йилда Бобурийлар салтанати қулагунга қадар Бобурийлар Ҳиндистонининг пойтахти бўлиб хизмат қилган[7][8][9]. Шундан сўнг, Британия империяси (унинг Ҳиндистондаги пойтахти Калкутта бўлган) Ҳиндистон яриморолидаги энг олий ҳукмдор кучга айланди. Ню-Деҳли Ҳиндистон пойтахти деб эълон қилинганидан кейин, ушбу ҳудудни янги пойтахтдан ҳамда Миллий пойтахт ҳудудининг (НCТ) қолган қисмидан фарқлаш учун у халқ тилида Эски Деҳли деб атала бошланди.
Эски Деҳли ёки Шоҳжаҳонобод Бобурийлар империяси тарихининг энг гуллаган давридан то унинг таназзули ва қулашигача бўлган давр мобайнида империя пойтахти бўлиб келди. Бобурийлар даврида барпо этилган асосий тарихий ёдгорликлар сирасига ҳозирда ЙУНЕСКОнинг Бутунжаҳон мероси рўйхатига киритилган Қизил қалъа (Лал Қила), Жоме масжиди ва Шри Дигамбар Жайн Лал Мандир ибодатхонаси киради. Британия мустамлакачилиги бошлангач, ХИХ асрда Авлиё Жеймс черкови ва кейинчалик Деҳли мерияси (Тоwн Ҳалл) деб номланган Лоуренс таълим ва маданият институти барпо этилди. Бугунги кунда у Деҳли мегаполисининг рамзий юраги ҳисобланади ҳамда ўзининг гавжум бозорлари, ресторанлари, кўча таомлари, савдо марказлари ҳамда инглиз меъморчилиги таъсирини ўзида мужассам этган Бобурий ҳинд-форс ва аралаш маҳаллий меъморчилиги билан машҳурдир. Бугунги кунда бор-йўғи бир нечта анъанавий ҳовли-саройлар (ҳавели) сақланиб қолган ва парвариш қилинмоқда.
2012-йилда Деҳли муниципал корпорацияси учга бўлинганидан кейин Шоҳжаҳонобод Шимолий Деҳли муниципал корпорацияси томонидан бошқарилди[10][11]; бироқ 2022-йил май ойида у қайта бирлаштирилган Деҳли муниципал корпорацияси тасарруфига ўтказилди. Шоҳжаҳонободни қайта тиклаш корпорацияси (СРДC) ушбу ҳудудни янгилаш, сақлаш, ривожлантириш ва қайта қуриш учун масъул бўлган асосий давлат органи ҳисобланади[12].
Тарихи



Деҳли султонлиги даври ва Бобурийлар даврининг бошланиши
Шоҳжаҳонобод Деҳлининг эски аҳоли пунктларидан шимолроқда жойлашган. Унинг жанубий қисми ХИВ асрда, Деҳли султонлиги даврида Туғлоқийлар сулоласи барпо этган ҳудуд билан қисман кесишади. Султонликлар Деҳлини 1206[13] ва 1526-йиллар оралиғида идора қилган, сўнгги султонлик ўрнини эса Бобурийлар сулоласи эгаллаган[14]. Ушбу беш сулола: Мамлуклар (1206–1290), Халжийлар (1290–1320), Туғлоқийлар (1320–1414), Саййидлар (1414–1451) ва Лодийлар (1451–1526) сулолаларидир. 1538/1540-йиллардан то 1555-йилгача бўлган даврда Ҳумоюн ҳукмронлиги остидаги Бобурийлар ўз салтанати устидан назоратни йўқотган эдилар. Сурийлар сулоласи Ҳиндистоннинг катта қисмини идора қилди, кейинчалик Бобурийлар уларни мағлуб этиб, Ҳиндистон устидан назоратни яна қўлга киритдилар ва ниҳоят ўз салтанатида мустаҳкам барқарорлик ўрнатдилар.
Бобурийлар даври
Деҳли бу ерда кўплаб саройлар ва қалъалар барпо этган Бобурийлар учун муҳим шаҳар бўлиб қолаверди. Энг муҳими, Шоҳ Жаҳон ўзининг машҳур бош меъмори Устод Аҳмад Лаҳорийга 1638 ва 1649-йиллар оралиғида Қизил қалъа (Лал Қила) ва Чандни Човк бозорини ўз ичига олган девор билан ўралган шаҳарни қуришни буюрди[15]. Деҳли Бобурийлар империясининг дастлабки ўн икки субасидан (вилоятларидан) бири бўлиб, 1648-йилда унга Шоҳжаҳонобод номи берилган. У Авадҳ, Агра, Ажмер, Мўлтон ва Лаҳор субалари билан чегарадош эди. Даряганжда 1803-йилдан кейин тузилган Деҳлининг биринчи ҳарбий шаҳарчаси жойлашган бўлиб, у ерда Деҳли гарнизонининг маҳаллий полки жойлаштирилган, кейинчалик эса бу полк Ридж (Ридге) ҳудудига кўчирилган. Даряганжнинг шарқида девор билан ўралган шаҳарнинг Раж Ғат дарвозаси жойлашган бўлиб, у Жамна дарёси бўйидаги Раж Ғат ҳудудига олиб чиқарди[16]. Эски Деҳлининг илк улгуржи бозори 1840-йилда Чаври бозорида металл буюмлар (хўжалик моллари) бозори сифатида очилди, ундан кейинги улгуржи бозор эса 1850-йилда очилган Хари Баолидаги қуруқ мевалар, зираворлар ва доривор гиёҳлар бозори бўлди. Даряганждаги Пҳул Манди (Гул бозори) 1869-йилда ташкил этилган бўлиб, бугунги кунда ҳам, кичик ҳудудни қамраб олишига қарамай, аҳолининг ўта зичлиги туфайли жуда катта аҳамиятга эга[17].

Мустамлакачилик даври

1857-йилги қўзғолондан сўнг Бобурийлар салтанати қулагач, Британия Ражи Ҳиндистондаги ўз назорати остида бўлган ҳудудларнинг пойтахтини анча осойишта шаҳар саналган Бенгалиядаги Калкуттага кўчирди ва у ерда 1911-йилгача қолди. Ушбу ўзгариш эълон қилингач, инглизлар Шоҳжаҳонободнинг жануби-ғарбида Лютенс Деҳлисини (ҳозирги Ню-Деҳли) барпо этдилар. Шу тариқа, Ню-Деҳли миллий ҳукумат қароргоҳига айлангач, қадимийроқ шаҳар Эски Деҳли деб атала бошланди. У расман 1931-йилда пойтахт сифатида тантанали равишда очилди.
1876-йилги тавсиф
1876-йилда Карр Стивен шаҳарни қуйидагича таърифлаган[18]:
Берне тасвирлаган икки кўчадан узунроғи шаҳарнинг Лаҳор дарвозасидан қалъанинг Лаҳор дарвозасигача, иккинчиси эса шаҳарнинг Деҳли дарвозасидан қалъанинг Лаҳор дарвозасигача чўзилган эди. Ҳар иккала кўча ҳам бир неча қисмга бўлиниб, уларнинг ҳар бири турлича номланган. Қалъанинг Лаҳор дарвозаси билан Хоний дарвозаси номи билан танилган Дариба кўчасининг киравериши оралиғидаги қисм Ўрда ёки Ҳарбий бозор деб аталган; эҳтимол, бу жойда бир пайтлар маҳаллий гарнизоннинг бир қисми жойлаштирилгани бунга сабаб бўлган бўлиши мумкин. Хуний дарвоза билан ҳозирги Котволий, яъни шаҳарнинг бош полиция маҳкамаси оралиғидаги кўча Пҳул ка Манди, яъни Гул бозори деб аталади. Котволий рўпарасидаги уйлар кўчадаги қолган уйлар қаторидан бироз ичкарига сурилиб, майдон ҳосил қилган ҳолда қурилган эди. Котволий билан Тароиаҳ деб аталган дарвоза ўртасида Жавҳарий ёки Заргарлар бозори жойлашган бўлиб, Тароиаҳ билан Ашарфий ка Катра деб аталган маҳалла оралиғи айнан Чандни Човкнинг ўзи эди. Човк марказида ҳозирда муниципалитет соат минораси қад ростлаган жойда бир ҳовуз бўлиб, ундан нарида, Фотиҳпурий масжидигача Фотиҳпурий бозори жойлашган эди. Чандни Човк атрофидаги уйлар бир хил баландликда бўлиб, равоқли эшиклар ва бўялган айвонлар билан безатилган эди. Майдоннинг шимоли ва жанубида иккита дарвоза бўлиб, улардан шимолийси Жаҳоноро бегим саройига, жанубийси эса шаҳарнинг энг гавжум маҳаллаларидан бирига олиб борарди. Ҳовуз атрофидаги майдон сабзавот, мева ва ширинлик расталари билан тўла бўлган. Вақт ўтиши билан бу узун кўчанинг барчаси Чандни Човк номи билан машҳур бўлиб кетди. Бу улкан кўча милодий 1600-йилда Шоҳ Жаҳоннинг қизи Жаҳоноро бегим томонидан бунёд этилган бўлиб, орадан бир неча йил ўтгач, у кўчада боғ ва карвонсарой ҳам қурдирган. Қалъанинг Лаҳор дарвозасидан то Чандни Човк охиригача бўлган кўчанинг кенглиги тахминан 40 ярд [37 м], узунлиги эса 1520 ярд [1390 м] эди. Кўчанинг қоқ ўртасидан икки томонига соя ташлаб турувчи дарахтлар экилган Али Мардон канали оқиб ўтган. Чандни Човкнинг шарқий чеккасида қалъанинг Лаҳор дарвозаси, қарама-қарши томонида эса Фотиҳпурий бегимнинг кўркам масжиди қад ростлаб туради.
Гарчи бу ҳудуд ҳанузгача Гҳантагҳар деб аталса-да, соат минораси эндиликда мавжуд эмас. Жаҳоноро бегим карвонсаройи ўрнида шаҳар ҳокимияти биноси қад кўтарган. Котволий эса ҳозирда Сис Ганж Соҳиб гурдварасига туташган.
Эски Деҳли темир йўл вокзали яқин атрофдаги Қизил қалъанинг меъморий услубида лойиҳалаштирилган бўлиб, Британия мустамлакачи ҳукумати маъмурияти даврида қурилган ва 1903-йилда фойдаланишга топширилган.
Инглизлар Чандни Човкда Ҳиндистон Давлат банки филиали биносини[19], шунингдек, Кашмир дарвозаси яқинида Авлиё Жеймс черкови, Авлиё Стефан черкови ҳамда ҳозирда Ҳиндистон Сайлов комиссиясининг[20] Деҳлидаги муҳим бўлимларидан бири жойлашган Эски Авлиё Стефан коллежини ҳам барпо этиб, ушбу тарихий масканда Европа меъморчилиги билан бир қаторда ҳинд-сарацин меъморчилиги таъсирини ҳам қолдирдилар.

Демографияси
Эски Деҳли аҳолиси ҳанузгача кўплаб турли этник гуруҳларнинг қоришмасидан иборат. Энг кенг тарқалган сўзлашув тили — ҳиндий-урду (ҳиндустоний) тилидир.
Деворлар ва дарвозалар



У марказий нуқтаси Қизил қалъа бўлган тахминан чорак доира шаклига эга. Эски шаҳар қарийб 1500 акр (6,1 км²) майдонни эгаллаган ва 14 та дарвозаси бўлган мудофаа девори билан ўралган эди[21]:
- Нигамбодҳ дарвозаси: шимоли-шарқда, Жамна дарёсидаги тарихий Нигамбодҳ ғатига олиб боради
- Кашмир дарвозаси: шимолда
- Мори дарвозаси: шимолда
- Кобул дарвозаси: ғарбда
- Лаҳор дарвозаси: ғарбда, Садар темир йўл вокзали ва Темирйўлчилар шаҳарчасига яқин бўлиб, Саййид Абдураҳмон Жилоний Деҳлавийнинг мақбарасини ҳам ўз ичига олади[22][23].
- Ажмер дарвозаси: жануби-ғарбда, Ғозиюддин Хон мадрасасига ҳамда Ню-Деҳлининг марказий нуқтаси саналган Коннот-плейсга олиб боради.
- Туркман дарвозаси: жануби-ғарбда, деворлар ичида қолиб кетган Шоҳ Жаҳонгача бўлган давр қолдиқлари, жумладан, Шоҳ Туркман Баёбоний мақбараси яқинида жойлашган.
- Деҳли дарвозаси: жанубда, Ферозшоҳ Котлага ва ўша пайтдаги Деҳлининг қадимийроқ манзилгоҳларига олиб боради.
Кенглиги 12 фут (3,7 м), баландлиги эса 26 фут (7,9 м) бўлган дастлаб пахса (лой)дан қурилган мудофаа деворлари 1657-йилда қизил қумтош билан алмаштирилган. Бобурийлар даврида дарвозалар доимий назоратда бўлган
Манбалар
- ↑ Рам, Верном „Британниcа.cом“ (2026-йил 17-апрел). Қаралди: 2026-йил 16-ноябр.
- ↑ „:: Эигҳт Cитиэс оф Делҳи : Шаҳжаҳанабад ::“. делҳитоурисм.гов.ин. Қаралди: 2026-йил 16-ноябр.
- ↑ „Шаҳжаҳанабад ин тҳе 17тҳ Cентурй: Тҳе Мугҳал Cапитал'с Урбан Арчитеcтуре • Соcиологй.Институте“ (эн-УС) (2025-йил 8-сентябр). Қаралди: 2026-йил 16-ноябр.
- ↑ „Шаҳжаҳанабад Редевелопмент Cорпоратион Говернмент оф НCТ Делҳи“. Срдc.делҳи.гов.ин. Қаралди: 2026-йил 16-ноябр.
- ↑ "Режувенатион оф Шаҳжаҳанабад". Делҳи Урбан Арт Cоммиссион (ДУАC): 09. Оcтобер 2017. https://duac.org.in/Upload/City%20Level%20Studies/Site%20specific%20design%20for%20wards/653954173410426.pdf. Қаралди: 16 Новембер 2026. ""Алсо, кноwн ас "Wаллед Cитй" ор "Олд Cитй" оф Делҳи.""Шоҳжаҳонобод]]
- ↑ Аппелбаум, Тодес, Рубин, Ҳаррисон, Алехандра, Алисон, Маргот, Пҳилип. Денсифйинг тҳе Cитй?: Глобал Cасес анд Жоҳаннесбург (эн). Эдwард Элгар Публишинг, 2020 — 83-бет. ИСБН 9781789904949. „Шаҳ Жеҳан, Мугҳал Эмперор фром 1628 то 1658, wҳо гаве тҳе Таж Маҳал то тҳе Wорлд, cреатед тҳе cитй оф Шаҳжаҳанабад, тҳе севентҳ cитй оф Делҳи, анд ноw кноwн ас Олд Делҳи. Тҳе интриcате ланес оф тҳе 'wаллед cитй', иц базаарс, анд wай оф ливинг сеэм то эхист wитҳин а тиме wарп. Тодай, ит ис а бустинг ҳуб оф wҳолесале траде анд cоммерcе.“
- ↑ 7,0 7,1 Спеар, Перcивал „Делҳи: А Ҳисториcал Скетч – Тҳе Могул Эмпире“, . Тҳе Делҳи Омнибус. Неw Делҳи: Охфорд Университй Пресс, 2012 — 26-бет. ИСБН 9780195659832.
- ↑ Ҳисторй оф Мугҳал Арчитеcтуре Бй Р. Натҳ, Абҳинав Публиcатионс, 2006
- ↑ Cитй оф Джиннс: А Еар ин Делҳи Бй Wиллиам Далрймпле, Оливиа Фрасер, ҲарперCоллинс, 1993
- ↑ Кавитҳа, Рао „Трагиc чаптер ин ан Олд Делҳи либрарй'с ҳисторй“ (эн). Тҳе Натионал (2012-йил 8-октябр). 2018-йил 15-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2026-йил 16-ноябр.
- ↑ „Ремове оверҳеад wирес ин олд Делҳи: Нортҳ бодй“. Тҳе Индиан Эхпресс (2017-йил 13-декабр). 2019-йил 11-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2026-йил 16-ноябр.
- ↑ Аграwал, Др. К.П.. Делҳи "А Роле Модел" Оф Урбан Индиа: Парт 1 (эн). Эдуcреатион Публишинг, 8 Жуне 2016 — 308-бет. ИСБН 9781618133212.
- ↑ Спеар, Перcивал „Делҳи: А Ҳисториcал Скетч - Тҳе Делҳи Султанате“, . Тҳе Делҳи Омнибус. Неw Делҳи: Охфорд Университй Пресс, 2012 — 8-бет. ИСБН 9780195659832.
- ↑ Спеар, Перcивал „Делҳи: А Ҳисториcал Скетч - Тҳе Фифтеэнтҳ Cентурй“, . Тҳе Делҳи Омнибус. Неw Делҳи: Охфорд Университй Пресс, 2012 — 23-бет. ИСБН 9780195659832.
- ↑ Кҳан (Арши), И. Н.. БЛАCК ТАЖ МАҲАЛ: Тҳе Эмперор'с Миссинг Томб (эн). Блаcк Таж Прожеcт, 2015-08-28 — 38-бет. ИСБН 978-81-927479-0-3.
- ↑ Фаншаwе, п. 67
- ↑ Ашок Кумар Жаин. Урбан транспорт: планнинг анд манагемент. АПҲ Публишинг, 2009 — 166, 176-бет. ИСБН 978-81-313-0441-9. Қаралди: 2026-йил 16-ноябр (2023-йил 3-апрелда асл нусхадан архивланган).
- ↑ Cарр Степҳен, Арчаэологй анд Монументал Ремаинс оф Делҳи (Аутҳор, 1876), пп. 246-47
- ↑ Фернандес, Шарон. 111 Плаcес ин Неw Делҳи тҳат Ёу Муст Нот Мисс (эн). Эмонс Верлаг, 22 Септембер 2016 — 202-бет. ИСБН 9783960410270.
- ↑ Сенгупта, Ранжана. Делҳи Метрополитан: Тҳе Макинг оф ан Унликелй Cитй (эн). Пенгуин Боокс Индиа, 2007 — 55-бет. ИСБН 978-0143063100. „Буилт ин 1890, анд десигнед бй Самуэл Сwинтон Жаcоб, ит ис ноw оне оф тҳе оффиcес оф тҳе Элеcтион Cоммиссион.“
- ↑ Медиа, Тҳе Милли Газетте, ОПИ, Пҳарос „Тҳе Милли Газетте“. www.миллигазетте.cом. Қаралди: 2026-йил 16-ноябр.
- ↑ Реҳнума-э-Мазараат Делҳи, Моҳаммад Асим-ул-Қадри Санбҳли, Моҳаммад Боок Депот, 2007, Олд Делҳи Индиа
- ↑ Сунбҳли, Моҳаммад Асим Ал-Қадри, 2007, Реҳнума-э-Мазараат Делҳи Шариф, Муҳаммади Боок Депот, 523 Wаҳеэд Кутб Маркет Матиа Маҳал Жамаи Мосқуэ, Делҳи-6, Индиа, п.п. 284