Тромбоцитлар
Тромбоцитлар ёки қон пластинкалари — қоннинг таркибий қисмларидан бири бўлиб, уларнинг асосий вазифаси қон ивиши омиллари билан биргаликда қон томири шикастланганда юзага келадиган қон кетишини тўхтатиш учун тромб (қон лахтаси) ҳосил қилишдир[1]. Тромбоцитлар ядрога эга эмас. Улар суяк илигида ёки ўпка тўқималарида жойлашган мегакариоситларнинг ситоплазма бўлакларидан ҳосил бўлиб, кейинчалик қон айланиш тизимига ўтади[2]. Тромбоцитлар фақат сутемизувчиларда учрайди. Бошқа умуртқалиларда (масалан, қушлар ва амфибияларда) тромбоцитлар ўрнига ядроли агранулоцит ҳужайралар қон оқимида айланади[3].

Тромбоцитларнинг асосий вазифаларидан бири гемостаз, яъни қон томири деворининг ички қавати (эндотелий) шикастланган жойда қон кетишини тўхтатиш жараёнида иштирок этишдир. Тромбоцитлар шикастланган жойга тўпланиб, томирдаги узилишни беркитади. Аввал улар шикастланган эндотелий ташқарисидаги моддаларга ёпишади (адгезия). Кейин шаклини ўзгартириб, рецепторларини фаоллаштиради ва кимёвий сигнал моддаларини ажратади (активация). Сўнгра улар бир-бири билан боғланиб тўпланади (агрегация)[4]. Тромбоцитар тиқин ҳосил бўлиши (бирламчи гемостаз) қон ивиши каскадининг фаоллашуви билан боғлиқ бўлиб, натижада фибрин ҳосил бўлади ва мустаҳкам ивинди шаклланади (иккиламчи гемостаз).
Қон ивишида иштирок этишдан ташқари, тромбоцитлар таркибидаги ситокинлар ва ўсиш омиллари яра битиши ҳамда шикастланган тўқималарнинг тикланишига ёрдам беради[5][6]. Шунингдек, улар организмнинг туғма ва орттирилган иммун жавобларида ҳам муҳим рол ўйнайди[7][8].
Атамаси
Тромбоцит (лахта ҳужайраси) атамаси ХХ аср бошларида қўлланила бошлаган ва баъзан тромбоцитлар учун синоним сифатида ишлатилади. Бироқ илмий адабиётларда у одатда тромбоцитларга оид бошқа атамаларнинг ўзаги сифатида қўлланади (масалан, тромбоцитопения — тромбоцитлар сонининг камайиши)[3]. Аслида, тромбоцит атамаси сутемизувчи бўлмаган умуртқалилар қонида учрайдиган бир ядроли ҳужайралар учун тўғри ҳисобланади. Улар тромбоцитларнинг функсионал эквиваленти бўлса-да, суяк илигидаги мегакариоситларнинг ситоплазматик бўлаклари эмас, балки яхлит ҳужайралар сифатида қон айланишида ҳаракатланади[3].
Баъзи ҳолларда тромб ва қон лахтаси атамалари таркибидан қатъи назар (оқ, қизил ёки аралаш) бир-бирининг ўрнида ишлатилади. Бошқа ҳолларда эса улар нормал ва патологик лахталанишни фарқлаш учун қўлланади: тромб физиологик гемостаз натижасида ҳосил бўлади, тромбоз эса патологик ва ортиқча лахталаниш жараёнидир[9]. Яна бир талқинда тромб жараён натижаси, тромбоз эса жараённинг ўзи ҳисобланади.
Тузилиши
Тромбоцит тузилиши жиҳатидан ташқи қисмидан марказига томон тўртта зонага бўлинади:[10]
- Периферик зона — тромбоцитларнинг ёпишиши, фаоллашиши ва агрегацияси учун зарур бўлган гликопротеинларга бой. Масалан, ГПИб, ГПВИ ва ГПИИб/ИИИа.
- Сол-гел зона — микронайчалар ва микрофиламентларга бой бўлиб, тромбоцитларнинг диск шаклини сақлаб туради.
- Органоидлар зонаси — тромбоцит гранулаларига бой. Алфа-гранулаларда В омил, ВИИИ омил, фибриноген, фибронектин, тромбоцитлардан келиб чиққан ўсиш омили ва хемотактик омиллар мавжуд. Делта-гранулалар ёки зич таначалар таркибида эса АДП, калсий ва серотонин бўлиб, улар тромбоцитларни фаоллаштирувчи воситачилар ҳисобланади.
- Мембранали зона — мегакариоситларнинг силлиқ эндоплазматик тўридан ҳосил бўлган зич найчали тизимдан иборат. Ушбу тизим тромбоксан А2 синтези учун масъул бўлиб, унинг ажралиб чиқишига ёрдам беради.
Шакли
Қон айланишидаги фаоллашмаган тромбоцитлар икки томони қавариқ диск (линза) шаклига эга[11][3]. Уларнинг диаметри одатда 2–3 мкм ни ташкил қилади[12].
Фаоллашган тромбоцитлар юзасида эса кўплаб мембрана ўсимталари пайдо бўлади.
Ривожланиши

- Мегакариоситлар ва тромбоцитлар ҳосил бўлиши тромбопоэтин гормони томонидан бошқарилади. Ушбу гормон буйрак ва жигарда ишлаб чиқарилади.
- Ҳар бир мегакариосит ўз ҳаёти давомида 1 000–3 000 та тромбоцит ҳосил қилади.
- Соғлом катта ёшли одам организмида кунига ўртача 1011 та тромбоцит ишлаб чиқарилади.
- Захира тромбоцитлар талоқда сақланади ва симпатик нерв тизими таъсирида талоқ қисқарганида қон оқимига чиқарилади.

- Қон айланишидаги тромбоцитларнинг ўртача яшаш муддати 8–9 кунни ташкил этади[13]. Тромбоцитларнинг умр давомийлиги Бcл-хЛ оқсили билан боғлиқ ички апоптотик механизмлар томонидан назорат қилинади[14].
- Қариган тромбоцитлар фагоцитоз орқали талоқ ва жигарда парчаланади.
Манбалар
- ↑ "Оур анcиэнт ҳеритаге ин блоод cлоттинг анд соме оф иц cонсеқуэнcес". Анналс оф тҳе Неw Ёрк Аcадемй оф Сcиэнcес 202 (1): 297–307. Деcембер 1972. дои:10.1111/j.1749-6632.1972.tb16342.x. ПМИД 4508929.
- ↑ Лефранçаис, Эмма; Ортиз-Муñоз, Гуадалупе; Cаудриллиэр, Ахелле; Маллавиа, Беñат; Лиу, Фенгчун; Саяҳ, Давид М.; Тҳорнтон, Эмилй Э.; Ҳеадлей, Марк Б. эт ал. (Април 2017). "Тҳе лунг ис а сите оф плателет биогенесис анд а ресервоир фор ҳаэматопоиэтиc прогениторс" (эн). Натуре 544 (7648): 105–9. дои:10.1038/nature21706. ИССН 1476-4687. ПМИД 28329764. ПМC 5663284. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=5663284.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Мичелсон, Алан Д.. Плателец, 3рд, Аcадемиc, 2013. ИСБН 978-0-12-387837-3. ОCЛC 820818942.
- ↑ "Примарй плателет адҳесион реcепторс". ИУБМБ Лифе 57 (2): 103–8. Фебруарй 2005. дои:10.1080/15216540500078962. ПМИД 16036569.
- ↑ "Апплиcатионс оф тҳе регенеративе cапаcитй оф плателец ин модерн медиcине". Cйтокине & Гроwтҳ Фаcтор Ревиэwс 64: 84–94. 2022. дои:10.1016/j.cytogfr.2021.11.003. ПМИД 34924312.
- ↑ "Плателет-рич пласма анд регенеративе дентистрй". Аустралиан Дентал Жоурнал 65 (2): 131–142. 2020. дои:10.1111/adj.12754. ПМИД 32145082. ПМC 7384010. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=7384010.
- ↑ "Блоод cоагулатион ин иммунотҳромбосис-Ат тҳе фронтлине оф интравасcулар иммунитй". Семинарс ин Иммунологй 28 (6): 561–9. Деcембер 2016. дои:10.1016/j.smim.2016.10.010. ПМИД 27866916.
- ↑ "Плателец' Роле ин Адаптиве Иммунитй Май Cонтрибуте то Сепсис анд Шоcк". ЖАМА 319 (13): 1311–2. Април 2018. дои:10.1001/jama.2017.12859. ПМИД 29614158.
- ↑ "Мечанисмс оф тҳромбус форматион". Тҳе Неw Энгланд Жоурнал оф Медиcине 359 (9): 938–949. Аугуст 2008. дои:10.1056/NEJMra0801082. ПМИД 18753650. https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2008-08-28_359_9/page/938.
- ↑ Гералдо, Реиналдо Баррос; Сатҳлер, Плíнио Cунҳа; Лоуренçо, Андрé Луиз; Саито, Мах Сеидй; Cабрал, Луcио М.; Рампелотто, Пабуло Ҳенриқуэ; Cастро, Ҳелена Cарла (2014-10-07). "Плателец: стилл а тҳерапеутиcал таргет фор ҳаэмостатиc дисордерс". Интернатионал Жоурнал оф Молеcулар Сcиэнcес 15 (10): 17901–17919. дои:10.3390/ijms151017901. ИССН 1422-0067. ПМИД 25295482. ПМC 4227196. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=4227196.
- ↑ "А сcаннинг элеcтрон миcросcопиc студй оф плателец оф cертаин анимал спеcиэс". Тҳромбосис эт Диатҳесис Ҳаэморрҳагиcа 33 (3): 501–7. Жуне 1975. ПМИД 1154309.
- ↑ "Плателет сизе ин ман". Блоод 46 (3): 321–336. Септембер 1975. дои:10.1182/blood.V46.3.321.321. ПМИД 1097000. https://archive.org/details/sim_blood_1975-09_46_3/page/321.
- ↑ "Эффеcц оф мегакарёcйте гроwтҳ анд девелопмент фаcтор он плателет продуcтион, плателет лифе спан, анд плателет фунcтион ин ҳеалтҳй ҳуман волунтеэрс". Блоод 95 (8): 2514–22. Април 2000. дои:10.1182/blood.V95.8.2514. ПМИД 10753829. https://archive.org/details/sim_blood_2000-04-15_95_8/page/2514.
- ↑ "Программед ануcлеар cелл деатҳ делимиц плателет лифе спан". Cелл 128 (6): 1173–86. Марч 2007. дои:10.1016/j.cell.2007.01.037. ПМИД 17382885. https://archive.org/details/cell_2007-03-23_128_6/page/1173.
| Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |