Зайн Аттор

Ҳожи Зайн Аттор[а] (тах. 1329–1403) — 14-аср форс табиби. У форс тилидаги фармакопея Эхтиярат и Бадии асари муаллифи сифатида яхши танилган.
Ҳаёти
Аттор милодий 1329–1330-йилларда (ҳижрий 730-йил) Шерозда туғилган ва Инжуйлар ҳамда Музаффарийлар ҳукмронлиги даврида яшаган. У сўфий файласуф Абдуллоҳ Ансорийнинг авлоди эди. Унинг отаси Камолиддин Ҳусайн Ансорий машҳур табиб бўлиб, Исфаҳондан Шерозга кўчиб келган[1].
У ўн олти йил давомида Музаффарий ҳукмдори Шоҳ Шужонинг (ҳукмронлиги 1358–1384) сарой табиби бўлиб хизмат қилган.
Аттор милодий 1403–1404-йилларда (ҳижрий 806–807-йиллар) Шерозда вафот этган. Унинг икки ўғли бўлган: Ҳусайн ва Аҳмад. Катта ўғли Ҳусайн Ансорий Саҳаҳ ол Адвиаҳ ёки Ис-ҳаҳ ол Адвиаҳ' асарини ёзган бўлиб, у отасининг китобига қўшимча деб ҳисобланилади. Китобда отасининг китобида санаб ўтилган дориларнинг тўғри талаффузи ва муаллифнинг муайян тиббий ҳолатлар ҳақидаги фикрлари келтирилади. Кичик ўғли Аҳмад ибн Али, яъни Аҳмад Ансорий, бир неча китоб ёзган, жумладан Мифтаҳ ол Кунуз (дорилар ҳақида); Дастур ол Мутеакелин („Тамйизли еювчилар учун қўлланма“, ширин таомлар ҳақида); Тоҳфат ол мулук („Подшоҳлар совғалари“, маст қилувчи ичимликлар ҳақида); Дастур ол Зира-аҳ („Деҳқончилик қўлланмаси“); ва Дастур ол суада („Бахтиёрлар қўлланмаси“, донишмандлар ҳикмати ҳақида). Шунингдек, таржимаи ҳоллар тўплами — Фазилат э Элм у Ҳикмат ва Таварих э Ҳукама („Илм фазилати, фалсафа ва донишмандлар таржимаи ҳоли“) ҳам унга нисбат берилади; бу китоб Китаб ли-Валад Ҳажи Заин ол Аттар („Ҳожи Зайн ал Атторнинг ўғли китоби“) номи билан ҳам маълум[1].
Асарлари
Аттор 1365–1366-йилларда Мифтаҳ ол Хазайн („Хазиналар калити“) асарини ёзган. Китоб уч бўлимдан иборат бўлиб, содда дорилар, яхшилашлар ва ўринбосарлар ҳамда мураккаб дорилар ҳақида баҳс юритади[1].
Атторнинг энг машҳур асари Эхтиярат и Бади идир[б], уни милодий 1368–1369-йилларда ёзиб тугатган ва Музаффарий маликаси Бади ол Жамолга бағишлаган. Содда ва мураккаб даволар ҳақидаги мукаммал фармакопея бўлган бу асар, эҳтимол, қадимги форс тилидаги энг машҳур тиббий китобдир. Атторнинг ўғли муаллифлик қилган Саҳаҳ ол Адвиаҳ қўшимчасидан ташқари, яна бир неча муаллиф Аттор асарига ҳосила асарлар ёки қўшимчалар ёзган. Атторнинг асари кейинги бир неча форс фармакопеяларига, жумладан Қарабадин Жалали, Тоҳфат ол Моменин ва Махзан ол Адвиаҳга асос бўлган. Жалол ибн Амин ал-Муршид ал Казеруний Аттор китобининг иккинчи қисмини кенгайтирган ва таҳрир қилган. Ҳайдарободлик Ҳаким Муҳаммад Али ал-Ҳусайний Аттор асарига Татмим Эхтиярат и Қутб Шаҳи номли шарҳ ёзган[1].
Атторнинг бошқа асарлари қуйидагилардан иборат[1]:
- Туҳфат ол Салатин („Султонлар туҳфаси“), анатомия ҳақидаги рисола
- Туҳфат ол Хаватин ёки Тоҳфат ал Хаванин („Маликалар туҳфаси“)
- Рисалаҳ дар Сифат и мардан ва занан („Эркаклар ва аёллар сифатлари ҳақида рисола“)
Изоҳлар
- ↑ Шунингдек, Ҳожи Зайн ал Аттор, Али ибн Ҳоссейн Ансорий, Ҳожи Зайн Шарбатдор, Аттор Широзий номлари билан ҳам аталган[1], Ҳажи Заину'л 'Аттар, Аби б. Ал-Ҳусаин Ал-'Аттар[2], анд Ҳажи Заин ал Дин Ансари[3].
- ↑ Бошқа муқобил таржималари Ихтиярат-и Бади'и, Ихтиярат Бадиэи, Ихтиярати-Бадии, ва Ихтиярат Бади'
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Фарид Рамезанй; Моҳаммад Реза Шамс Ардакани (2011). "Али ибн Ҳосеин Ансари (1330–1404): а Персиан пҳармаcист анд ҳис пҳармаcопоэиа, Экҳтиярат и Бади и". Жоурнал оф Медиcал Биограпҳй 19 (2): 80–83. дои:10.1258/jmb.2010.01.
- ↑ Абдур Раҳман. Сcиэнcе анд Течнологй ин Медиэвал Индиа: А Библиограпҳй оф Соурcе Материалс ин Санскрит, Арабиc, анд Персиан. Индиан Натионал Сcиэнcе Аcадемй, 1982 — 4-бет. ОCЛC 9852452.
- ↑ Жавад Гҳази Ша'рбаф; Реза Моҳаммадинасаб; Меҳри Баснас (2020). "Интродуcинг тҳе Боок Икҳтиярат Бадиэи: Ан Инвестигатион овер иц Импортанcе ин тҳе Пҳармаcологй оф тҳе Исламиc Период". Жоурнал оф Ресеарч он Ҳисторй оф Медиcине 9 (2): 95. https://rhm.sums.ac.ir/article_46706.html.