Çorum
Çорум (Ўрта аср юнон тилида: Ευχάνεια, руминча: Эучанеиа) – Туркия шимолий Онадўлида жойлашган шаҳар. Çорум Туркиянинг Марказий Қора денгиз минтақаси ичида жойлашган, Анқарадан тахминан 244 км (152 ми) ва Истанбулдан 608 км (378 ми) узоқликда жойлашган. Шаҳар Çорум вилояти ва Çорум тумани маркази ҳисобланади[2]. Унинг аҳолиси 2022-йил ҳолатига кўра 269 595 кишини ташкил этган[1]. Шаҳар денгиз сатҳидан 801 м (2,628 фт) баландликда жойлашган.
Çорум | |
|---|---|
 Çорум Арчаэологиcал Мусеум | |
  Туркиядаги жойлашуви | |
| Координаталари: 40°32′44″Н 34°57′25″Э / 40.5455°Н 34.957°Э | |
| Давлат | Туркия |
| Вилоят | Çорум |
| Туман | Çорум |
| Ҳукумат | |
| • Маёр | Ҳалил İбраҳим Аşгıн |
| Аҳолиси (2022)[1] |
269 595 |
| Вақт минтақаси | ТРТ (УТC+3) |
| Веб-сайт | cорум.бел.тр |
Çорум асосан Фригия ва Хеттлар археологик жойлари, иссиқлик булоқлари ва миллий равишда леблеби деб аталувчи маҳаллий қовурилган нўхат газаклари билан танилган.
Тарихи
Палеолит даврдан бери бу ерда инсон мавжудлиги ҳақида кўплаб археологик далиллар мавжуд[3]. Бу ҳудуд бронза даврида, милоддан аввалги 1650-1200-йиллар Хеттлар империяси пайдо бўлиши билан гуллаб-яшнаган. Хетт пойтахти Хаттуса, ўзига хос географик ҳимояси ва минтақавий Карум тизими томонидан қўллаб-қувватланган, яхши ташкил этилган маҳаллий иқтисодиёт туфайли минтақада жойлашган эди.
Византияликларнинг Эвхания шаҳри замонавий шаҳар жойида ёки унинг яқинида бўлгани ҳақида тахмин бор, аммо бошқалар Эвханияни янада шарқда, Эучаитага жойлаштиради. Қадимги юнон манбаларига кўра, Çорум Никониа (Никоня) ва Византия империяси даврида Эвкаите деб аталувчи номлар билан аталган[4].
Çорумнинг жойлашуви фақат ХВИ асрга тўғри келади. Бу номнинг келиб чиқиши номаълум ва биринчи марта Эвлия Çэлеби томонидан Усмонли турклар ёзувларида Салжуқ қал`а Çорум қал`аси ҳақида тасвирланган[5]. ХВИ асрнинг ўрталарида қалъа тўртта маҳаллага бўлинди. 1867-йилдан 1922-йилгача Çорум Ангора вилояти бир қисми эди.
Бугунги Çорум
Бугунги кунда шаҳар маҳаллий машҳур қишлоқ жойлари билан одатда тоза ва ёқимли. Марказий Онадўли ва Қора денгиз ички шаҳарлари каби, аҳолининг кўпчилиги эскилик тарафдори бўлиб, гарчи бу ерда замонавий ва анъанавий турк фолклор мусиқасини таклиф қиладиган барлар, қовоқхоналар ва кафелар мавжуд бўлса-да, умумий равишда қуруқ муассасаларни афзал кўрувчи чекланган тунги ҳаётга олиб келади. Шаҳар ичида дўконлар, кафелар ва ресторанлар, овқат пишириш жойларининг кенг ассортименти мавжуд бўлиб, уларда турли хил пишириқлар, жумладан, миллий танилган Çорум мантиси – ғиштли печда секин пишириладиган равиоли ёки буғда пишириладиган мол гўшти шўрвасига ўхшаш машҳур таомлари мавжуд. Археологик ва бошқа тарихий жойлар билан бирга, Çорум атрофидаги қишлоқ жойларда пикник учун кўплаб жойлар мавжуд, айниқса Çомар сув омбори ёки вилоят атрофидаги тоғлар.
Эски Усмонли турк уйлари, ХИХ асрдаги соат минора ва ҳудуддаги қазилмалардан олинган кўплаб артефактларни кўрсатадиган Çорум музейи машҳур сайёҳлик жойлари ҳисобланади. Ҳар уч йилда Çорум шаҳрида Интернатионал Ҳиттите Cонгресс археологлари конгресси ўтказилади.
Иқтисодиёти
Гарчи шаҳарнинг иқтисодий маҳсулоти тарихий жиҳатдан нисбатан кичик бўлса-да, мискарлик, ошлаш, тўқувчилик, қишлоқ хўжалиги ва чорвачилик каби анъанавий ҳунармандчиликка эътибор қаратилган, сўнгги икки ўн йил ичида шаҳарда ишлаб чиқариш ва енгил муҳандислик соҳасида сезиларли ўсишни кўрсатди, бу уни шаҳар аҳолиси сонига нисбатан саноат жиҳатидан энг илғор шаҳарлардан бирига айлантирди.
Дастлаб 20 га яқин плитка ва ғишт ишлаб чиқариш корхоналари жойлашган ва 10 та ун ва ем тегирмони жойлашган, шаҳар бугун кенг турдаги маҳсулотлар сементдан тортиб автомобил қисмлари, тозаланган шакар, сут маҳсулотлари, тўқимачилик, компютер қисмлари ва яқинда товуқ етиштириш орқали паррандачиликкача ишлаб чиқаради[6].
Аҳолиси
| Çорум шаҳрининг аҳолиси | |
|---|---|
| 2017 | 227,863 |
| 2009 | 206,600 |
| 2000 | 161,321 |
| 1990 | 116,810 |
| 1985 | 96,725 |
| 1980 | 75,726 |
| 1970 | 57,576 |
Географияси
Çорум Марказий Онадўли платоларининг шимолий чеккасида жойлашган. Шаҳар тоғлар билан ўраб олинган текисликда жойлашган[7]. Шимолий Онадўли ёриғининг Мерзифон тармоғи Çорумдан тахминан 25 км (16 ми) шимолдан ўтади, асосий ёрилиш чизиғи эса 60 км (37 ми) шимолдан ўтади[8].
Иқлими
Çорумда Иссиқ ёзги континентал иқлим (Кöппен иқлим таснифи: Дфб ёки Треwартҳа иқлим таснифи: Дcб) бўлиб, қуруқ ёзлари ва совуқ, қорли қишлари мавжуд. Шунингдек, майин, салқин ва нам баҳори бор, кузда енгил ёмғир ёғади.
| Çорум (1991–2020, эхтремес 1929–2021) иқлим кўрсаткичлари | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Ой | Январ | Феврал | Март | Апрел | Май | Июн | Июл | Август | Сентябр | Октябр | Ноябр | Декабр | Йил |
| Юқори ҳарорат °C (°Ф) | 20.6 (69.1) |
20.4 (68.7) |
28.6 (83.5) |
30.4 (86.7) |
35.1 (95.2) |
37.5 (99.5) |
42.6 (108.7) |
40.2 (104.4) |
38.7 (101.7) |
33.6 (92.5) |
25.6 (78.1) |
19.2 (66.6) |
42.6 (108.7) |
| Ўртача юқори ҳарорат °C (°Ф) | 4.6 (40.3) |
7.4 (45.3) |
12.5 (54.5) |
17.9 (64.2) |
22.9 (73.2) |
26.8 (80.2) |
30.2 (86.4) |
30.7 (87.3) |
26.7 (80.1) |
20.7 (69.3) |
12.9 (55.2) |
6.5 (43.7) |
18.3 (64.9) |
| Кунлик ўртача ҳарорат °C (°Ф) | −0.2 (31.6) |
1.4 (34.5) |
5.6 (42.1) |
10.4 (50.7) |
15.0 (59.0) |
18.7 (65.7) |
21.7 (71.1) |
21.9 (71.4) |
17.8 (64.0) |
12.5 (54.5) |
5.6 (42.1) |
1.6 (34.9) |
11.0 (51.8) |
| Ўртача паст ҳарорат °C (°Ф) | −4.1 (24.6) |
−3.5 (25.7) |
−0.3 (31.5) |
3.4 (38.1) |
7.4 (45.3) |
10.7 (51.3) |
12.8 (55.0) |
13.1 (55.6) |
9.6 (49.3) |
5.7 (42.3) |
0.2 (32.4) |
−2.2 (28.0) |
4.4 (39.9) |
| Минимум паст ҳарорат °C (°Ф) | −25.6 (−14.1) |
−27.2 (−17.0) |
−23.3 (−9.9) |
−9.4 (15.1) |
−4.3 (24.3) |
0.2 (32.4) |
3.4 (38.1) |
3.0 (37.4) |
−3.0 (26.6) |
−6.3 (20.7) |
−15.7 (3.7) |
−21.6 (−6.9) |
−27.2 (−17.0) |
| Ўртача ёғингарчилик см (дюйм) | 37.4 (1.47) |
28.5 (1.12) |
42.0 (1.65) |
46.6 (1.83) |
61.7 (2.43) |
63.5 (2.50) |
21.4 (0.84) |
19.0 (0.75) |
24.9 (0.98) |
27.9 (1.10) |
32.9 (1.30) |
43.0 (1.69) |
448.8 (17.67) |
| Ёғингарчилик кузатиладиган ўртача кунлар | 12.30 | 10.57 | 13.57 | 13.73 | 15.77 | 12.00 | 5.10 | 4.10 | 6.60 | 8.43 | 8.70 | 12.37 | 123.2 |
| Ойлик ўртача қуёшли соатлар | 68.2 | 98.9 | 145.7 | 192.0 | 235.6 | 267.0 | 316.2 | 310.0 | 246.0 | 173.6 | 117.0 | 62.0 | 2 232,2 |
| Меан даилй суншине ҳоурс | 2.2 | 3.5 | 4.7 | 6.4 | 7.6 | 8.9 | 10.2 | 10.0 | 8.2 | 5.6 | 3.9 | 2.0 | 6.1 |
| Манба: Туркиш Стате Метеорологиcал Сервиcе[9] | |||||||||||||
Эгизак шаҳарлари
Машҳур маҳаллий инсонлари
- Маҳмут Аталай – жаҳон чемпиони ва олимпия медалчиси, курашчи
- Тевфик Кış – жаҳон чемпиони ва олимпия медалчиси, курашчи
- Cевдет Cерит – Истанбул техник университети математика фани профессори
- Комет ёки Гüркан Коşкун – таниқли турк рассоми
- Сонер Ялçıн – таниқли турк журналисти Эргенекон судлари учун ҳибсга олинган.
- İбраҳим Кайпаккая- Тüркие Комüнист Партиси/Мархист-Ленинист асосчиси
- İсмаил Беşикçи- Ёзувчи
- Аşıк Гüлаби (Гüлаби Гüлтекин) – қўшиқчи
- Генерал Аҳмет Çöрекçи – Туркиянинг ҳаво кучларининг собиқ бош қўмондони
- Саваş Юрдери Коол Савас – немис репери ва ҳип ҳоп санъаткори
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 „Аддресс-басед популатион регистратион сйстем (АДНКС) ресулц датед 31 Деcембер 2022, Фаворите Репорц“ (эн) (ХЛС). ТÜİК. Қаралди: 2023-йил 13-март.
- ↑ İлçэ Беледиеси (Wайбаcк Мачине сайтида 2015-07-06 санасида архивланган), Туркей Cивил Администратион Департменц Инвенторй. Ретриэвед 1 Марч 2023.
- ↑ „Ҳисторй оф Çорум“. 2013-йил 3-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 13-июн.
- ↑ Чристопҳер Wалтер, Тҳе Wарриор Саинц ин Бйзантине Арт анд Традитион (2016), cитинг Ҳипполйте Делеҳае (1909).
- ↑ „Ниşанян Ерадларı - Тüркие ве Çэвре Üлкелер Ерлеşим Биримлери Энвантери“. 2024-йил 18-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 13-июн.
- ↑ „Эcономй оф Çорум“. 2013-йил 3-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 13-июн.
- ↑ „CОĞРАФЙА“ (тр). cорум.ктб.гов.тр. Қаралди: 2024-йил 7-феврал.
- ↑ „архив нусхаси“. 2024-йил 7-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 13-июн.
- ↑ „Ресми İстатистиклер: İллеримизе Аит Мевисм Нормаллери (1991–2020)“ (тр). Туркиш Стате Метеорологиcал Сервиcе. Қаралди: 2021-йил 28-июн.
Ҳаволалар
- Шаҳарнинг атрофдаги хиттликлар билан боғланган расмлари
Чишолм, Ҳугҳ, эд. (1911) "Чóрум" Энcйcлопæдиа Британниcа 6 (11чи нашри) Cамбридге Университй Пресс п. 270