Ziyosfera

Bosh Sahifa: Versiyalar orasidagi farq

Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi.
„Bosh Sahifa“ sahifasi himoyalandi ([Tahrir=Faqat administratorlar] (cheksiz) [Koʻchirish=Faqat administratorlar] (cheksiz))
[[Fayl:Somali_Stone.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dc/Somali_Stone.jpg/220px-Somali_Stone.jpg|thumb|Somalida XIV asrga oid arab yozuvidagi tosh lavha . ]]
<templatestyles src="Andoza:Ziyosfera/Bosh sahifa/styles.css" />
'''''Wadaad'' yozuvi''', shuningdek, '''''Wadaad'' Arab (Somali)''' nomi bilan ham tanilgan yozma [[Arab tili|arab tilining]] anʼanaviy Somali moslashuvi<ref name="Lewis175">{{Kitob manbasi|last=Lewis|first=I.M.|title=A Pastoral Democracy: A Study of Pastoralism and Politics Among the Northern Somali of the Horn of Africa|year=1999|publisher=LIT Verlag Münster|isbn=3825830845|page=175|url=https://books.google.com/books?id=yoMBQCr4LysC}}</ref>, shuningdek, tarixan Somali tilini transkripsiya qilish uchun ishlatilgan [[Arab tili yozuvi|arab yozuvi]] hisoblanadi<ref name="Lewis139140">Lewis, p.139-140</ref>. Dastlab u somali tilidagi baʼzi soʻzlarni oʻz ichiga olgan grammatik boʻlmagan arab tiliga ishora qilgan. Somali lugʻati atamalarining nisbati konteksga qarab oʻzgaradi<ref>Lewis, p.136</ref>. Standart arab tili bilan bir qatorda, wadaadyozuvi Somali dindorlari ''(vadaado)'' tomonidan ''xeer'' (odatiy qonun) arizalarini yozish va [[Qasida|qasidalar]] yozish uchun ishlatilgan<ref name="Lewis175" /><ref name="Singh59">Singh, p.59</ref>. Bundan tashqari, wadaadyozuvi savdogarlar tomonidan biznes va xat yozish uchun foydalanilgan<ref name="Singh59" />. Yillar davomida turli Somali olimlari somali yozuvini mukammallashtirish uchun arab yozuvidan foydalanishni takomillashtirdilar va oʻzgartirdilar. Bu 1950-yillarda '''Galaal alifbosi''' bilan yakunlandi, bu harf qiymatlarini sezilarli darajada oʻzgartirdi va unlilar uchun yangi harflarni kiritildi<ref name="Lewis139140" />.


== Tarixi ==
<div class="ziyo-home">
Arab yozuvini Somaliga XIII asrda Shayx Yusuf bin Ahmad al-Kavneyn (oʻzbek tilida ''„Av Barkhadle“'' yoki „Muborak Ota“<ref>Abdullahi, p.13</ref>)<ref name="Lewis135">Lewis, p.135</ref> „eng koʻzga koʻringan avliyo“ deb taʼriflangan kishi kiritgan<ref name="Lewis102">{{Kitob manbasi|last=Lewis|first=I.M.|title=Saints and Somalis: Popular Islam in a Clan-based Society|publisher=The Red Sea Press|year=1998|page=102|url=https://books.google.com/books?id=P5AZyEhMtbkC&pg=PA89|isbn=978-1-56902-103-3}}</ref>. Shayx Yusuf bin Ahmad al-Kavneyn [[Somalilar|Somalilik]] boʻlib, u Somalida [[Qurʼon|Qur’on]] taʼlimotini rivojlantirishga intilgan<ref name="Lewis135" />. Al-Kavneyn [[Arab tili|arabcha]] unlilar uchun somali [[wiktionary:nomenclature|nomenklaturasini]] ishlab chiqdi, bu uning shogirdlariga arab tilida oʻqish va yozish imkonini berdi<ref>Laitin, p.85</ref>. Harari tarixchisi Shayx Abi-Bakr Al-Alaviy oʻz kitobida Yusuf bin Ahmad al-Kavneynning mahalliy Dir (klan) avlodidan boʻlganligini taʼkidlaydi<ref>{{Kitob manbasi|last=Quath|first=Faati|date=1957|title=Islam Walbaasha Cabra Taarikh|language=ar|location=Cairo,Egypt}}</ref>.


Turli somalilik vadadlar va olimlar asrlar davomida Somalida yozish uchun arab yozuvidan foydalangan boʻlsalar ham, XIX asrgacha [[Qodiriylar|Qodiriy]] avliyo shayx Uvays al-Baraviy Digil va Mirifle urugʻida arab yozuvini qoʻllashni boshlagan. U bu yozuvni janubiy Somalining Maay lahjasiga qoʻllagan, u oʻsha paytda Somalini arab yozuvi bilan standartlashtirishga eng yaqin boʻlgan. Al-Baraviy oʻz alifbosini Baravalik Amrani (Brava) tomonidan qabul qilingan arabcha transkripsiyadan soʻng oʻzining [[Suaxili tili|suahili]] lahjasi, Bravanese lahjasini yozish uchun modellashtirgan<ref name="Lewis139">Lewis, p.139</ref><ref>Martin, p.163</ref>.
<div class="ziyo-hero">
<div class="ziyo-hero-top">
<div class="ziyo-hero-left">
<h1 class="ziyo-site-title">Ziyosfera</h1>
<p class="ziyo-site-tagline">
Ziyosfera — turli yo‘nalishlardagi maqolalar, ro‘yxatlar, tarixiy sanalar, yangiliklar va tasvirlarni jamlovchi ensiklopedik maskan.
</p>
</div>


Hukumat maktablarida standart arab tilini oʻrgangan somali oʻquvchilari uchun ''Wadaad'' yozuvi koʻpincha tushunarsiz edi<ref name="Lewis137">Lewis, p.137</ref>. 1930-yillarda Buyuk Britaniyaning shimoli-gʻarbiy Somaliland protektoratida Muhammad Abdi Makaahiil oʻzining „''Somali tilidagi zamonaviy yozishmalar instituti“'' kitobida imloni standartlashtirishga harakat qildi. Shayx izidan borgan Ibroahim 'Abdallah Mayal Makahiil somali yozuvini yozish uchun arab yozuvidan foydalanishni qoʻllab-quvvatladi va bu foydalanish misollarini maqollar, harflar va jumlalar orqali koʻrsatdi<ref name="Lewis139">Lewis, p.139</ref>.
<div class="ziyo-hero-right">
<div class="ziyo-stat-grid">
<div class="ziyo-stat">
<div class="ziyo-stat-num">[[Maxsus:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]]</div>
<div class="ziyo-stat-label">maqola</div>
</div>
<div class="ziyo-stat">
<div class="ziyo-stat-num">[[Maxsus:ListFiles|{{NUMBEROFFILES}}]]</div>
<div class="ziyo-stat-label">fayl</div>
</div>
<div class="ziyo-stat">
<div class="ziyo-stat-num">[[Maxsus:ListUsers|{{NUMBEROFUSERS}}]]</div>
<div class="ziyo-stat-label">foydalanuvchi</div>
</div>
</div>
</div>
</div>


== JS King tomonidan tahrir ==
<div class="ziyo-hero-bottom">
1887-yilda ingliz yozuvchisi J.S. King ''Indian Antiquary'' jurnali uchun „Somali yozma til sifatida“ nomli maqola yozdi va unda u standart arabcha somali yozuvini taklif qiladi<ref>{{Veb manbasi|url=https://arcadia.sba.uniroma3.it/bitstream/2307/2574/1/Somali%20as%20a%20written%20language.pdf|sarlavha=Somali as a written language}}</ref>. Baʼzi asosiy oʻzgarishlar va xususiyatlar arab va sanskrit xususiyatlaridan birgalikda foydalanish edi:
<div class="ziyo-hero-links">
[[Special:Search|Qidiruv]]
[[Special:Random|Tasodifiy sahifa]]
[[Special:RecentChanges|So‘nggi o‘zgarishlar]]
[[Special:NewPages|Yangi sahifalar]]
[[Special:Statistics|Statistika]]
[[Special:WantedPages|Kerakli sahifalar]]
</div>
</div>
</div>


* Somali tilidagi ''„dh“'' tovushi „ ड(j)“ va „د (d)“ taʼsirida yangi belgi sifatida ifodalanadi.
<div class="ziyo-main">
* Yangi ''„r“'' harfi tayinlandi, u ham „'ड़'(k)“ va „'ر“ dan birlashtirilganga oʻxshaydi.
* Bu holatda Somali ' ''g''' <nowiki>''گ'</nowiki> sifatida yoziladi
* Yangi ''„l“'' kiritildi, unda sanskritcha elementlar „ڸ“ ni hosil qiladi.
* Nihoyat, standart arabcha „n“ dan yuqori ikki nuqta bilan yangi " 'ن'(''n)'' " taklif qilinadi.


King, shuningdek, somalida ''„o“'' va ''„e“' uchun alohida unli belgilarini kiritib, unlilar tarkibini isloh qildi.
<div class="ziyo-column" id="ziyo-left">


Ushbu maqolada u ishlatilayotgan skriptning 100 dan ortiq misollarini keltirdi, ulardan baʼzilari:
<div class="ziyo-box" id="z-tm" title="Tanlangan maqola">
{| class="wikitable"
<div class="ziyo-box-head">
|+
<div class="ziyo-box-icon">[[Fayl:Cscr-featured.svg|34px|link=Ziyosfera:Tanlangan maqolalar]]</div>
!King skripti
<div class="ziyo-box-title">Tanlangan maqola</div>
! Somali transliteratsiyasi
</div>
! Oʻzbekcha tarjima
<div class="ziyo-box-body">{{Tanlangan maqola}}</div>
|-
</div>
|<big>مَنَبَدْبَ</big>
| Ma nabad ba
| Yaxshimisiz?
|-
|<big>اَفكْي صومالئِيد كُهَدَل</big>
| Afkii Soomaaliyeed ku hadal
| Somali tilida gapiring
|-
|<big>ادِگَ وَلي ارض الهندي مَتْگْتي</big>
| Adiga weli ard alhindiya (''dhulka hiindiya'') ma tegtay?
| Qachondir Hindistonda boʻlganmisiz?
|}


== Galaal skripti ==
<div class="ziyo-box" id="z-ym" title="Dolzarb maqola">
1954-yilda somali [[Tilshunoslik|tilshunosi]] Muso Hoji Ismoil Galaal (1917-1980) Somali tilini ifodalash uchun arab tiliga tubdan oʻzgartirishni kiritdi. Galaal somali unlilari uchun mutlaqo yangi belgilar toʻplamini oʻylab topdi. Lyuis (1958) buni Somali tili uchun yaratilgan eng aniq arab alifbosi deb hisobladi<ref name="Lewis139140">Lewis, p.139-140</ref>. U oʻz ishini „Islomiy chorak“da nashr etib, Somalida nega yangi arab yozuviga ehtiyoj borligi haqida misollar keltirgan<ref>{{Veb manbasi|url=https://arcadia.sba.uniroma3.it/bitstream/2307/5660/1/Arabic%20script%20for%20Somali_Muuse%20H.I.%20Galaal.pdf|sarlavha=Arabic Script for Somali - Muuse Galaal}}</ref>. Bu boshqa versiyalardan farq qilar edi, chunki bu yozuvda har bir unli va undosh yozilib, diakritiklardan foydalanish kamaygan.
<div class="ziyo-box-head">
<div class="ziyo-box-icon">[[File:Ambox clock.svg|34px|link=Ziyosfera:Dolzarb maqolalar]]</div>
<div class="ziyo-box-title">Dolzarb maqola</div>
</div>
<div class="ziyo-box-body">{{Dolzarb maqola}}</div>
</div>


== Yana qarang ==
<!-- TASODIFIY MAQOLA (ZIYOSFERA BOT AVTOMATIK YANGILAB TURADI) -->
* Osmaniya alifbosi
<div class="ziyo-box" id="z-rand" title="Tasodifiy maqola">
* Borama alifbosi
<div class="ziyo-box-head">
* Kaddare alifbosi
<div class="ziyo-box-icon">[[Fayl:Cscr-featuredtopic-random changes.png|34px|link=Maxsus:Random]]</div>
* Far wadaad skript konvertori https://www.haadka.com/far-wadaad/ {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20221004165353/https://www.haadka.com/far-wadaad/ |date=2022-10-04 }}
<div class="ziyo-box-title">[[Maxsus:Random|Tasodifiy maqola]]</div>
</div>
<div class="ziyo-box-body">
</div>
</div>


== Manbalar ==
<div class="ziyo-box" id="z-tr" title="Tanlangan roʻyxat">
{{manbalar}}
<div class="ziyo-box-head">
[[Turkum:Yozuv]]
<div class="ziyo-box-icon">[[Fayl:Symbol list class.svg|34px|link=Ziyosfera:Tanlangan roʻyxatlar]]</div>
[[Turkum:Somali]]
<div class="ziyo-box-title">Tanlangan roʻyxat</div>
</div>
<div class="ziyo-box-body">{{Ziyosfera:Tanlangan roʻyxat}}</div>
</div>
 
</div>
 
<div class="ziyo-column" id="ziyo-right">
 
<div class="ziyo-box" id="z-yan" title="Yangiliklar">
<div class="ziyo-box-head">
<div class="ziyo-box-icon">[[Fayl:WLA icon news.svg|34px|link=Ziyosfera:Yangiliklar]]</div>
<div class="ziyo-box-title">Yangiliklar</div>
</div>
<div class="ziyo-box-body">{{Yangiliklar}}</div>
</div>
 
<div class="ziyo-box" id="z-bls" title="Bilasizmi?">
<div class="ziyo-box-head">
<div class="ziyo-box-icon">[[Fayl:Dialog-information.svg|34px|link=Ziyosfera:Bilasizmi]]</div>
<div class="ziyo-box-title">Bilasizmi?</div>
</div>
<div class="ziyo-box-body">{{Bilasizmi}}</div>
</div>
 
<div class="ziyo-box" id="z-bgn" title="Tarixda bugun – {{CURRENTDAY}}-{{CURRENTMONTHNAMEGEN}}">
<div class="ziyo-box-head">
<div class="ziyo-box-icon">[[Fayl:Nuvola apps date.svg|34px|link=Ziyosfera:Tarixda bugun]]</div>
<div class="ziyo-box-title">Tarixda bugun</div>
</div>
<div class="ziyo-box-body">
{{Ziyosfera:Bugun:{{CURRENTMONTH}}-{{CURRENTDAY}}}}
<div class="ziyo-mini-links">
{{flatlist|class=ziyo-plainlist|style=text-align:right;font-weight:bold;font-size:x-small;|1=
* [[Andoza:Ziyosfera/Bugun:{{#time:m-j|+1 days}}|Keyingi sonni tayyorlash]]
* [[Ziyosfera:Loyiha/Bugun|Loyiha]]
* [[Andoza:Ziyosfera/Bugun:{{CURRENTMONTH}}-{{CURRENTDAY}}|O‘zgartirish]]
}}
</div>
</div>
</div>
 
<div class="nomobile">
<div class="ziyo-box" id="z-kt" title="Kun tasviri">
<div class="ziyo-box-head">
<div class="ziyo-box-icon">[[Fayl:Image icon.svg|34px|link=Ziyosfera:Kun tasviri]]</div>
<div class="ziyo-box-title">Kun tasviri</div>
</div>
<div class="ziyo-box-body">{{Kun tasviri}}</div>
</div>
</div>
 
</div>
</div>
 
__NOTOC__
__NOEDITSECTION__

$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi

Ziyosfera

Ziyosfera — turli yo‘nalishlardagi maqolalar, ro‘yxatlar, tarixiy sanalar, yangiliklar va tasvirlarni jamlovchi ensiklopedik maskan.

483 923
maqola
13
fayl
126
foydalanuvchi

Qidiruv Tasodifiy sahifa So‘nggi o‘zgarishlar Yangi sahifalar Statistika Kerakli sahifalar

Tanlangan maqola
Imom al-Buxoriy yodgorlik majmuasi.
Imom al-Buxoriy yodgorlik majmuasi.

Imom al-Buxoriy yodgorlik majmuasi — Oʻzbekistonning Samarqand viloyati Payariq tumani Xartang qishlogʻida joylashgan. U XX asr oxiriga oid memorial, diniy va maʼnaviy-maʼrifiy inshootlar majmuasidir. Majmua Oʻzbekiston Respublikasi birinchi prezidenti Islom Karimov tashabbusi bilan 1997–1998-yillarda Imom Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriyning qadimiy mozori ustida, uning hijriy taqvim boʻyicha tavalludining 1225 yilligi munosabati bilan barpo etilgan. U 2025-yilda sezilarli darajada kengaytirildi. 1997-yilda mustaqil Oʻzbekiston hukumati Imom al-Buxoriy tavalludining 1225 yilligi munosabati bilan uning qabri yonida yangi yodgorlik majmuasini barpo etishga qaror qiladi. 1998-yil oktyabriga qadar yakunlangan qurilish ishlarida Samarqand, Toshkent, Buxoro, Xiva, Shahrisabz, Andijon, Qo‘qon va Namangan shaharlarining eng yaxshi xalq ustalari ishtirok etadi. Natijada yangi majmua Oʻzbekistonning bir necha meʼmoriy maktablari anʼanalarini oʻzida mujassam etib, zamonaviy Markaziy Osiyo sanʼatining yorqin namunalaridan biriga aylandi. 2025-yilda majmua sezilarli darajada kengaytirilib, qayta qurildi. Perimetri boʻylab balandligi 75 metr boʻlgan toʻrtta minora qad rostladi. 10 ming kishiga moʻljallangan yangi masjid barpo etilib, mavzuli muzey ochildi. Shuningdek, majmua yaqinida ziyoratchilar uchun uchta mehmonxona va oʻnlab mehmon uylari ishga tushirildi. Bu orqali majmuaning umumiy maydoni 44 gektarga yetdi. (Davomi...)

Dolzarb maqola
Oʻzbekiston shaxmat terma jamoasi
Oʻzbekiston shaxmat terma jamoasi

46-Butunjahon shaxmat olimpiadasi — Xalqaro shaxmat federatsiyasi (FIDE) tomonidan tashkil etiladigan erkaklar va ayollar oʻrtasidagi shaxmat turniri. 2026-yilda Oʻzbekistonning Samarqand shahrida oʻtkazilayotgan ushbu musobaqa Oʻzbekiston tarixida ilk bor shaxmat olimpiadasiga mezbonlik qilinayotgani bilan ahamiyatlidir. Turnirda dunyoning turli mamlakatlaridan shaxmatchilar ishtirok etmoqda. (Davomi...)

Tanlangan roʻyxat
Ziyosfera:Tanlangan roʻyxat
Yangiliklar
Oʻzbekiston shaxmat terma jamoasi
Oʻzbekiston shaxmat terma jamoasi
Yaqinda vafot etganlar:
Bilasizmi?
  • Qoraqalpogʻiston hududida 50 dan ortiq qadimiy qalʼalar (masalan, Ayozqalʼa, Tuproqqalʼa) saqlanib qolgani uchun bu hudud «Qirq qalʼa yurti» deb atalishini?
  • Jeyms Uebb teleskopi Koinot paydo boʻlgan dastlabki «Katta portlash»dan keyingi bir necha yuz million yil ichida hosil boʻlgan eng qadimgi galaktikalarni suratga olishga qodir ekanligini?
  • Asal ming yillar davomida buzilmaydigan yagona oziq-ovqat mahsuloti boʻlib, Misr ehromlaridan topilgan 3000 yillik asal hali ham isteʼmolga yaroqli ekanligi aniqlanganligini?
  • Buyuk Xitoy devorining barcha tarmoqlari bilan birga umumiy uzunligi 21 000 kilometrdan oshishini?
Tarixda bugun
Stariy most v Mostare
Stariy most v Mostare

* Loyiha * O‘zgartirish

Kun tasviri


"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441?oldid=1088265" dan olindi