Aari

Аари ёки Ари — жанубий Эфиопияда сўзлашувчи омот тиллари оиласининг тили. Ушбу тилда сўзлашувчилар шанкилла (ёки шанкелла) номи билан маълум бўлиб, Улар кўпчиликни ташкил этмайди; сўзловчиларнинг кўпчилиги саводсиз. Янги Аҳднинг биринчи Аари таржимаси 1997-йилда нашр этилган.

Аари
Мамлакатлар	Эфиопия
Сўзлашувчиларнинг умумий сони	253000
Тартибловчи ташкилот	Африка тиллари
Тил оиласи	Омот
Алифбоси	лотин, эфиопик ёзув
Тил кодлари

Тарихи

1800-йилларнинг охирида Амҳара ҳукмдорлари Эфиопия императори Менелик ИИ томонидан Омо дарёсига сургун қилинган. 1900-йилларнинг бошларига келиб, Амҳара ҳукмдорлари минтақанинг эгаларига, Шанқуилла эса серфларга айланди. Бироқ, 1974-йилда монархия ағдарилди ва Аари сўзловчилари ўзларининг миллий ерларини қайтариб олишга муваффақ бўлишди. Ўшандан бери ижтимоий ва иқтисодий вазият жуда яхшиланди, таълимга қизиқиш кучайди; Аари сўзлашувчилар яшайдиган кўпгина шаҳарларда камида битта мактаб бор. Аксарият жамоаларда православ черкови бор, аммо Аари сўзлашувчиларнинг сезиларли аҳолиси бор, улар ҳам ўзларининг анъанавий эътиқодларига амал қилишади.

Ҳолат

2007-йилги аҳолини рўйхатга олиш маълумотларига кўра, Аари тилида сўзлашувчилар сони тахминан 253 минг кишини ташкил этди, шундан 129 350 киши фақат ўз тилида гаплашади. 13319 киши Аари тилини иккинчи тил сифатида билади.

Аари уйда ва маҳаллий дўконларда гапирилади. Шанкиллар сони ортиб бормоқда ва шунга кўра, Аари сўзлашувчилар сони ортиб бормоқда. Тилни Шанкилла халқининг барча вакиллари ўрганадилар; бундан ташқари, у қўшни қабилалар вакилларига яхши таниш. Ааридан бошқа кўплаб маърузачилар Эфиопиянинг расмий тили бўлган Амҳара тилидан, шунингдек, Омото оиласининг бошқа тили — Воламо тилидан фойдаланадилар.

Шевалар

Аари тилида ўн битта лаҳжа мавжуд бўлиб, уларнинг ҳар бири тегишли қабила томонидан сўзлашади: Гозза, Бако, Биё, Галила, Лайдо, Сеики, Шангама, Сидо, Вубаҳамер ва Зеддо. Улар орасида ўзаро тушунарли, аммо ҳали ҳам баъзи фарқлар мавжуд.

Қуйида диалектларнинг рўйхати келтирилган. Муқобил номлар қавс ичида келтирилган.

• Бако
• Биё (био)
• лаидо
• Сеики
• Шангама
• Сидо
• Вубаҳамер (Убамер)
• Зеддо
• Гозза
• Галило

Фонетика

Аари ундошлари рўйхати: [м], [б], [ф], [т̪], [д̪], [ɗ], [н], [р], [с], [з], [т͡͡с], [т͡съ], [т̠͡͡ʃъ], [д̠͡͡ʒ], [т̠͡͡ʃ], [w], [ɓ°], [л], [ʃ], [ʒ], [ж], [к], [г], [қ], [ʔ], [ɦ].

Аари унлилари рўйхати: [иː], [э̞ː], [ɛ], [аː], [а], [у], [уː], [ɔ̝], [о̞ː], [и̞.].

Грамматика

Тилда сўз тартибининг типологияси мавжуд субект-обект-феъл, яъни Ааридаги „сигир (субект) ўт (обект) ейди (предикат)“ дейилган. Ўзбекчада ҳам ушбу жумла „сигир (субект) ўт (обект) ейди (предикат)“ каби ифодаланади.

Имло

Аари тили лотин ёзувидан ҳам, Эфиопия ёзувидан ҳам фойдаланади, аммо Аари тилида сўзлашувчиларнинг атиги 10% ўқий олади. Аари сўзлашадиган минтақада мактаб таълими ривожланмаган, бунинг натижасида тил деярли ҳар доим фақат оғзаки тилда қўлланади. Шунга қарамай, баъзи қишлоқларда она тилида сўзлашувчиларни саводли қилиш учун ҳаракат қилинадиган мактаблар мавжуд.

Эфиопия асосидаги Аари алифбоси:

ХФА	ə	у	и	а	э	ɨ/-	о
ҳ	ሀ	ሁ	ሂ	ሃ	ሄ	ህ	ሆ
л	ለ	ሉ	ሊ	ላ	ሌ	ል	ሎ
м	መ	ሙ	ሚ	ማ	ሜ	ም	ሞ
ś	ሠ	ሡ	ሢ	ሣ	ሤ	ሥ	ሦ
р	ረ	ሩ	ሪ	ራ	ሬ	ር	ሮ
с	ሰ	ሱ	ሲ	ሳ	ሴ	ስ	ሶ
ʃ	ሸ	ሹ	ሺ	ሻ	ሼ	ሽ	ሾ
къ	ቀ	ቁ	ቂ	ቃ	ቄ	ቅ	ቆ
б	በ	ቡ	ቢ	ባ	ቤ	ብ	ቦ
т	ተ	ቱ	ቲ	ታ	ቴ	ት	ቶ
т͡ʃ	ቸ	ቹ	ቺ	ቻ	ቼ	ች	ቾ
н	ነ	ኑ	ኒ	ና	ኔ	ን	ኖ
ʔ	አ	ኡ	ኢ	ኣ	ኤ	እ	ኦ
к	ከ	ኩ	ኪ	ካ	ኬ	ክ	ኮ
w	ወ	ዉ	ዊ	ዋ	ዌ	ው	ዎ
з	ዘ	ዙ	ዚ	ዛ	ዜ	ዝ	ዞ
ž	ዠ	ዡ	ዢ	ዣ	ዤ	ዥ	ዦ
ж	የ	ዩ	ዪ	ያ	ዬ	ይ	ዮ
д	ደ	ዱ	ዲ	ዳ	ዴ	ድ	ዶ
дъ	ዸ	ዹ	ዺ	ዻ	ዼ	ዽ	ዾ
д͡ʒ	ጀ	ጁ	ጂ	ጃ	ጄ	ጅ	ጆ
ɡ	ገ	ጉ	ጊ	ጋ	ጌ	ግ	ጎ
тъ	ጠ	ጡ	ጢ	ጣ	ጤ	ጥ	ጦ
т͡ʃъ	ጨ	ጩ	ጪ	ጫ	ጬ	ጭ	ጮ
пъ	ጰ	ጱ	ጲ	ጳ	ጴ	ጵ	ጶ
ṣ	ጸ	ጹ	ጺ	ጻ	ጼ	ጽ	ጾ
п	ፐ	ፑ	ፒ	ፓ	ፔ	ፕ	ፖ
ХФА	ə	у	и	а	э	ɨ/-	о

Адабиёт

• Хейвард, Ричард. Аари тилига оид эслатмалар // Омотик тилшунослик / Ричард Хейвард (эд.). Лондон: СОАС, 1990. бет. 425-493.