Abdulazizxon (Ashtarxoniy) sahifasining manbasini koʻrish

{{Maʼnolari|Abdulazizxon (maʼnolari)}}
{{Davlat arbobi bilgiqutisi
| tasvir                    = [[Fayl: Titulyarnik - Abdullaziz Khan.png|thumb|center]]
| asl ismi                  = {{lang-uz|Abdulazizxon}}
| ismi = Abdulazizxon
| boshlanish davri = [[1645]]
| tugash davri = [[1682]]
| lavozim = [[Buxoro xonligi |Buxoro xonligi xoni]]
| bayroq = War flag of Khanate of Bukhara.svg
| vorisi = [[Subhonqulixon]]<br />(1681—1702)
| oʻtmishdoshi = [[Nodir Muhammad]]<br />(1642—1645)
| toj_kiydirish_marosimi = [[1645]], [[Buxoro]]]
| tavallud sanasi = [[1614-yil]]
| tavallud joyi = {{TavalludJoyi|Balx}}, [[Buxoro xonligi]]
| dini = [[Islom]] [[sunniy|sunniy]]
| otasi = [[Nodir Muhammad]]
| dafn etilgan joyi = [[Makka]]
| vafot joyi = {{VafotJoyi|Makka}}<br />[[Usmonli imperiyasi]]
| vafot sanasi = [[1683-yil]]
}}
'''Abdulazizxon''' (1614-yil [[Balx (shahar)|Balx]], [[Buxoro xonligi]] — 1683-yil [[Makka]], [[Usmonli imperiyasi]]) — XVII asrga kelib [[Buxoro xonligi|Buxoro xonligida]] hukm surgan [[Ashtarxoniylar|Joniylar]] sulolasidan boʻlgan oʻzbek hukmdori<ref>Anke fon Kyugelgen, Legitimatsiya sredneaziatskoy dinastii mangitov v proizvedeniyax ix istorikov (XVIII—XIX vv.). Almati: Dayk-press, 2004,c.68-69</ref>. 1645—1681-yillarda hukmronlik qilgan.

== Faoliyati ==
Abdulazizxonning otasi [[Nadr Muhammad|Nodir Muhammadxon]] qisqa muddat hukmronlik qildi. Nomaqbul siyosat natijasida soliqlarning oshishi mamlakat oddiy aholisining noroziligiga olib keldi. Natijada [[Nodir Muhammad|Nodir Muhammadxon]] [[Balx|Balxga]] qochishga majbur boʻldi, lekin bu yerda hatto oʻgʻillari ham unga qarshi isyon koʻtardilar. Nodir Muhammadxon qoʻzgʻolonni bostira olmadi, bu qoʻzgʻolon qoʻrqinchli tus oldi. [[Boburiylar|Boburiy]] [[Shoh Jahon]] (1627—1658) dan yordam so‘rashga majbur bo‘ldi<ref>"{{PAGENAME}}" ''[[OʻzME]]''. [http://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/Oʻzbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20A%20harfi.pdf A-harfi]{{Deadlink|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>.

Ko‘p o‘tmay Buxoro xoni Hindistondan kelgan qo‘shinlarning asl maqsadi [[Buxoro xonligi]] hududining bir qismini bosib olish va o‘zini qo‘lga olish ekanligini anglab yetdi. Bu orada [[Xoʻjand|Xo‘jandda]] Nodir Muhammadxon saroyida amir bo‘lgan Nazarboy o‘zi tayinlagan Sanjar sultonni o‘ldiradi. Xon [[Hindiston]] va [[Eron]] qoʻshinlariga qarshi kurashga rahbarlik qilgan Abdulaziz (1645—1681) deb eʼlon qilindi. Ikki yillik urush Shoh Jahon qoʻshinlarining magʻlubiyati bilan yakunlandi. Nodir Muhammad Eronga [[Safaviylar]] huzuriga qochishga majbur boʻldi. Hokimiyat butunlay uning oʻgʻli Abdulazizxonga oʻtdi.

1660—1680-yillarda [[Buxoro xonligi]] [[Xorazm]] hukmdorlari — [[Abulgʻozixon]] va [[Anushaxon|Anushxonning]] yurishlariga duchor boʻldi.

Polshaning Erondagi elchisining kuzatishlariga ko‘ra, Abdulazizxon ''ilm-fan, turli fanlar va ayniqsa, matematika bilan shug‘ullanuvchi odam edi.'' ''Bundan tashqari, jasorat bilan toʻla; u tez-tez forslarga qoʻlining kuchini his qildi''<ref name="автоссылка1">Vitsen N. Severnaya i Vostochnaya Tartariya, vklyuchayuщaya oblasti, raspolojennie v severnoy i vostochnoy chastyax Yevropi i Azii. V 3 t. T. 1 / per. s gol. yaz. V. G. Trisman; red. i nauch. ruk. N. P. Kopaneva, B. Naarden. — Amsterdam : Pegasus, 2010</ref>.

Abdulazizxon hukmronligining birinchi oʻn yilligida [[Samarqand]] hokimi [[Yalangtoʻsh Bahodir]] (1645—1656) katta taʼsirga ega boʻldi<ref name="autogenerated2">{{Veb manbasi |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/Kipcak-chan/pred.htm |sarlavha=Ходжамкули-бек Балхи «ТА’РИХ-И КИПЧАКИ» |qaralgan sana=2013-07-12 |arxivsana=2013-10-19 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20131019232448/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/Kipcak-chan/pred.htm}}</ref><ref name="autogenerated1">{{Veb manbasi |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/Kipcak-chan/frametext.htm |sarlavha=КИПЧАК-ХАН, ТА’РИХ-И КИПЧАКИ-ПЯТАЯ ДИНАСТИЯ ЗНАМЕНИТЫЕ ХАКАНЫ — ШАЙБАНИДЫ |qaralgan sana=2013-07-12 |arxivsana=2013-10-19 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20131019232242/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/Kipcak-chan/frametext.htm}}</ref>.

== Tashqi siyosati ==
1669-yilda Abdulazizxon mulla Farrux boshchiligidagi elchilarni Rossiya podshosi [[Aleksey Mixaylovich]]ga yubordi. Bunga javoban 1670-yilda Buxoroda aka-uka Pazuxinlar boshchiligida Rossiya elchilari yuborildi. Ashtarxoniylar [[Usmonli imperiyasi]] bilan ham diplomatik aloqalar oʻrnatgan; 1673-yilda Abdulazizxonning elchilari [[Istanbul]]da qabul qilingan. Tadqiqotchilar taʼkidlaganidek, Abdulazizxonning diplomatik qobiliyati tan olingan va u [[Xiva]], [[Istanbul]], [[Isfahon]] va [[Dehli]]da hurmatga sazovor boʻlgan.

=== Usmonlilar imperiyasi bilan diplomatik aloqalari ===
Abdulazizxon 1675-yilda elchilarini Usmonlilarning Istanbul shahriga yuborgan. Elchilikdan asosiy maqsad Abdulazizxon Usmonli sultondan [[Balx]] hokimiga qarshi kurashishda yordam berishini soʻragan. Mazkur Abdulazizxon xatiga javoban, sulton yordam bera olmasligini bildirgan. Abdulazizxon hukmronligining soʻnggi yillarida [[Makka]]ga [[haj]] safarida boʻlgan paytda vafot etadi{{sfn|Васильев|2014|p=94}}.
=== Hindiston bilan diplomatik munosabatlar ===
[[Boburiylar|Boburiy]] [[Avrangzeb]] davrida ashtarxoniy Buxoro xonlari bilan diplomatik aloqalar rivojlangan. Abdulazizxon boburiy Avrangzebning taxtga o‘tirganligini munosabati bilan elchi Xo‘ja Ahmad al-Husayniy Naqshbandiy orqali maktub yuborgan. Mazkur elchilar 1662-yil 14-mart kuni Hindistonga boradi. Hindistonda elchilarga taxminan 120 ming rupiya pul va sovgʻalar tuhfa qilingan. 1664-yilda Abdulazizxon elchisi Kuchakbek Hindistonga boradi va Avrangzeb uchun ot va ov qushlari keltiradi. Elchining olib borgan jonivorlari Avrangzebga maʼqul kelgan va u Abdulazizxondan yana ov qushlari yuborishini iltimos qiladi. Avrangzeb Kuchakbek elchiga 2 ming rupiya hadya qilgan{{sfn|Низомиддинов|1966|p=58-59}}.
1669-yil 11-may Abdulazizxon Hindistonga Rustambiy boshchiligidagi elchilarni yuboradi. Elchi Abdulazizxon maktubi bilan birga koʻplab sovgʻalar olib boradi. Rustambiy Avrangzeb saroyida yaxshi kutib olinadi va birinchi qabulda hind hukmdori unga sovgʻalar beradi{{sfn|Низомиддинов|1966|p=61}}. Mazkur elchilikka javoban 1670-yil Hindistondan Yakkatozxon boshchiligidagi elchilar keladi. Elchilar 100 ta ot, jamdar quroli, 4 ming rupiya turadigan fil, jig‘a, qilich va va boshqa hadyalar olib kelishgan{{sfn|Низомиддинов|1966|p=61}}.
=== Eron bilan diplomatik munosabatlar ===
Abdulaziz 1648-yil mart oyida [[Eron]] shohi [[Abbos]] bilan [[Qandahor|Qandahorga]] hujum qilishga tayyor ekanligi haqidagi xabarni yetkazish maqsadida, Eronga o‘z elchisini yuboradi. 1648-yil 13-martda Eron hukmdori Abbbos elchi bilan birgalikda Qandahorga urushga jo‘naydi va 1649-yil fevral oyida u yerni bosib oladi{{sfn|Алимова|2017|p=17}}.

== Madaniy siyosati ==
Abdulazizxon davrida [[Abdulazizxon madrasasi|uning nomi bilan atalgan madrasalar]], [[Buxoro|Buxoroda]] [[Volidayi Abdulazizxon madrasasi|Validay Abdulazizxon]] va [[Samarqand|Samarqandda]] [[Tillakori madrasasi|Tillakori madrasalari]] qurilgan<ref>Aziatskiy vestnik, izdavaemiy G.Spasskim. Yanvar, Spb., 1825, s.11</ref>.

== Hokimiyatdan voz kechishi ==
„Tarixi Qipchoq-Xoniy“ tarixiy manbasi Xodjamquli Balxiydan olingan maʼlumotlarga ko‘ra, aka-uka [[Subhonqulixon]] va Abdulazizxon o‘rtasidagi nizo to‘rt yilga yaqin davom etgan. [[Movarounnahr]] va [[Balx xonligi|Balx]] mamlakatlari [[Xorazm|xorazmliklar]] va [[Qozoqlar|qozoqlarning]] bosqinlari tufayli halokat yoqasiga kelib qolgan<ref name="autogenerated22">{{Veb manbasi |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/Kipcak-chan/pred.htm |sarlavha=Ходжамкули-бек Балхи «ТА’РИХ-И КИПЧАКИ» |qaralgan sana=2013-07-12 |arxivsana=2013-10-19 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20131019232448/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/Kipcak-chan/pred.htm}}</ref><ref name="autogenerated12">{{Veb manbasi |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/Kipcak-chan/frametext.htm |sarlavha=КИПЧАК-ХАН, ТА’РИХ-И КИПЧАКИ-ПЯТАЯ ДИНАСТИЯ ЗНАМЕНИТЫЕ ХАКАНЫ — ШАЙБАНИДЫ |qaralgan sana=2013-07-12 |arxivsana=2013-10-19 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20131019232242/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/M.Asien/XVIII/1720-1740/Kipcak-chan/frametext.htm}}</ref>. Abdulazizxon [[Balx|Balxni]] 1680-yilgacha merosxoʻr boʻlgan ukasiga berdi.[[Fayl:Медресе_Абдулазиз-хана_00002.jpg|link=|alt=Buxorodagi Abdulazizxon madrasasi.|right|class=mw-file-element|thumb|250x250px|Buxorodagi Abdulazizxon madrasasi]]
1681-yilda Abdulazizxon ukasi [[Subhonqulixon]] (1681—1702) foydasiga taxtdan voz kechdi. Uning o‘zi Erondagi [[Safaviylar davlati]] hududi orqali [[Haj|hajga]] borishga qaror qildi<ref name="автоссылка12">Vitsen N. Severnaya i Vostochnaya Tartariya, vklyuchayuщaya oblasti, raspolojennie v severnoy i vostochnoy chastyax Yevropi i Azii. V 3 t. T. 1 / per. s gol. yaz. V. G. Trisman; red. i nauch. ruk. N. P. Kopaneva, B. Naarden. — Amsterdam : Pegasus, 2010</ref>.

== Abdulazizxon adabiyotda ==
Abdulazizxon shoir [[Mavlono Xurramiy|Xurramiyning]] „Al-Oshiq risolai ravzati Xurramiy“ asarining bosh qahramonidir. Asar 1836—1837-yillarda yozilgan boʻlib, Abdulazizxonga bagʻishlangan{{Sfn|Jumanazar|2017|p=44}}.

== Oʻlimi ==
Abdulazizxon 1683-yilda [[Makka|Makkada]] haj paytida vafot etgan. U [[Imomqulixon]] va [[Nadr Muhammad|Nodir Muhammadxon]] boshqa [[Ashtarxoniylar]] yoniga dafn etilgan.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Adabiyotlar ==
=== Ilmiy adabiyotlar ===
* {{kitob manbasi|author= Васильев А |title= Знамя и меч от падишаха. Политические и культурные контакты ханств Центральной  Азии и Османской империи (середина XVI—начало XX вв.)|date=2014|publisher= |location=Москва|pages=353||ref=Васильев}}
* {{kitob manbasi|author= Низомиддинов И |title= XVI-XVIII асрларда  Ўрта Осиё- Ҳиндистон муносабатлари|date=1966|publisher=Ўзбекистон ССР "ФAН" нашриёти  |location=Тошкент|pages=117||ref=Низомиддинов}}
* {{kitob manbasi|author= Алимова Р |title=Ўрта Осиё хонликларининг қўшни давлатлар билан дипломатик ва савдо-иқтисодий муносабатлари (XVI-XX аср рус тарихшунослиги ва манбалари асосида)|date=2017|publisher=|location=Тошкент|pages=147||ref=Алимова}}

[[Turkum:Madrasa asoschilari]]
[[Turkum:Ashtarxoniylar]]
[[Turkum:Buxoroda toj kiyganlar]]
[[Turkum:1614-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:1683-yilda vafot etganlar]]
{{OʻzME}}