Abdurrahmon ibn Rustam

Абдурраҳмон ибн Рустам
Шахсий маълумотлар
Вафоти	милодий 784 ёки 787-йил (ҳижрий 167 ёки 170-йил)
Дини	Ислом
Танилган соҳаси	Мағрибда ибодийя та’лимотининг имоми

Абдурраҳмон ибн Рустам (арабча: عبد الرحمن بن رستم‎‎ — (? — 167/784 ёки 170/787,?) — мағрибда ибодийя таълимотининг имоми.

Шимолий Африкадаги ибодийянинг беш имомларидан бири. Шимолий Жазоирда 160/777-йил рустамийлар деб номланган теократик давлатга асос солган. Ибодийя таълимотининг Абдуллоҳ ибн Ибоддан кейинги энг таниқли имоми сифатида эътироф этилади.

Оиласи

Абдурраҳмон ибн Рустамнинг насл-­насаби ҳақида манбаларда маълумотлар оз. Уларда қайд этилишича, у асли форс миллатига мансуб бўлиб, ўша давр­да Мағрибнинг муқаддас шаҳри ҳисобланган Қайравонда ўсиб вояга етган. Унинг Мағрибдаги ибодийлар имомлиги лавозимини ўғли Абдулваҳҳоб ибн Абдурраҳмон давом эттирган. Абдурраҳмон ибн Рустамнинг Урва исмли қизи бўлган ва қизини мидрорийлар давлатининг бўлажак ҳукмдори ал-Мунтасир ал-Мидрорга никоҳлаб берган. Бу никоҳдан ўз отасини тахтдан ағдариб вақтинчалик мидрорийлар давлатига ҳукмдорлик қилган Абдурраҳмон Маймун туғилган.

Имомлар бешлиги

132/750-йил Африкада хорижийларнинг қўзғолони бостирилгандан ке­йин Ироқдаги ибодийларнинг марказий кенгаши ўзларининг Мағрибдаги элчисига мағриблик кўзга кўринган ибодий имомларидан бештасини танлаб олиб, уларни келажакда ибодий жамоаларига раҳбарлик қила олишлари учун яхшилаб ўқитиш ва малакаларини ошириш мақсадида Басрага жўнатишларини бую­радилар. Натижада келажакда „ибодийя таълимотини тарқатувчи бешлик“ деган мақомга сазовор бўлган бешта ибодийлар Басрага юборилади. Улар орасида Абдурраҳмон ибн Рустам билан Абу-л-Хаттоб ҳам бор эди. Улар Басрада беш йилча таълим олиб Басрадаги ибодийя имоми Абу Убайд Муслимнинг хонадонида махфий яшайдилар.

Ибдоийларнинг қувиб чиқарилиши

137/755-йил Триполитанияга (ҳозирги Ливия­нинг ўрнида жойлашган қадимий давлат. У Лептис, Магна, Сабрата ва Эя (Эа, Триполи) шаҳарларидан иборат бўлган ва финикийлар томонидан асос солинган) қайтиб келадилар. Триполитанияга қайтиш чоғида Абу-л-Хаттоб 138/756-йилда ибодийларнинг бутун Мағрибдаги биринчи (асосий) имоми этиб тайинланади ва бир оз вақтдан ке­йин Триполи шаҳрини қўлга киритади. Шундан сўнг, 140/758-йил июнда Абу-л-Хаттоб ибодийлар қўшини билан Қайравон шаҳрини қўлга олади. У Қайравондан то Тунисгача бўлган ҳудудларга Абдурраҳмон ибн Рустамни ўзининг ўринбосари этиб тайинлайди. Лекин орадан кўп ўтмай, 143/761-йил августда аббосийларнинг Миср­даги волийси Муҳаммад ибн Аш’ас Қайравон шаҳрини халифаликка қайтариб олади. Бу жангда Абу-л-Хаттоб ҳалок бўлади. Абдурраҳмон ибн Рустам эса Қайравондан қочишга муваффақ бўлади ва қадимий Римга қарашли бўлган Тиарет шаҳри яқинида Тохарт деган шаҳарни қуради. Бу шаҳар кейинчалик ибодийларнинг сиёсий ва диний марказига айланади. Бунда Абдурраҳмон ибн Рустамга ўз даврида аббосийларга қарши кураш олиб бораётган Барбар қабиласи ёрдам беради. Ибн Халдуннинг таъкидлашича, Абдурраҳмон ибн Рустамга асли ламай, луват, нафзав қабилаларидан бўлган барбарлар қўшилиб аббосийларга қарши жанг қилган. 147/765-йилда Абдурраҳмон ибн Рустам кўп сонли барбарлардан ташкил топган жангчилар билан Қайравондаги аббосийларга қарши юриш қилади, лекин бу юришда у мағлубиятга учрайди. 154/771-йилда Абдурраҳмон ибн Рустам ўн беш минг барбар аскарлари билан Тобн шаҳрига юриш қилади, бироқ мағлуб бўлиб, Тохарт шаҳрига қайтишга мажбур бўлади. Шундан сўнг, Абдурраҳмон ибн Рустам тарафдорлари уни Қайравон шаҳрини ибодийлар маркази қилиш фикридан қайтариб, Тохарт шаҳрини ибодийларнинг маданий ва маънавий марказига айлантиришга кўндирадилар.

155/772-йил Африкада халифанинг янги вакили Язид ибн Ҳотим ибодийлардан „ҳимоячи-имом“ унвонини олган хорижий Абу Ҳотим бошчилигидаги барбарлар қўшинини яксон қилади ва ибодийларни ҳозирги Тунис давлати ҳудудидан қувиб чиқаради. Натижада Қайравон шаҳридан ибодийлар буткул умидларини узадилар.

Рустамийлар давлатининг тузилиши

Лекин бундай талафотлар Абдурраҳмон ибн Рустамнинг фаолиятига унчалик таъсир ўтказмайди. Уни 161/778-йил ибодийлар Мағрибда ўзларининг бош имомлари этиб тайинлайдилар. Бу ҳозирги Жазоирнинг шимолий қисмида рустамийлар деб номланган теократик давлат пайдо бўлишига асос бўлган. Имомликка розилик берган Абдурраҳмон ибн Рустам ўз атрофидаги барча яқин кишиларни унинг буйруқ ва амрларига сўзсиз итоат қилишлари учун Аллоҳнинг номи билан қасам ичишларини талаб қилади. Ибодийларнинг айнан Абдурраҳмон ибн Рустамни имом этиб сайлаганларига сабаб шуки, Абдурраҳмон ибн Рустам маҳаллий аҳоли вакили бўлмаган ва четдан келган. Шу сабабли, маҳаллий қабилалар ўртасида қандайдир зиддият келиб чиққан ҳолда у ўз қабиласига ён боса олмай, адолат билан иш тутишини хоҳлаганлар. Ибн ас-Сағирнинг таъкидлашича, Абдурраҳмон ибн Рустам қабилалар раҳбарлари билан ўзаро қарама-қарши сулҳ тузган. Унга кўра, Абдурраҳмон ибн Рустам имоматни адолат билан бошқарган тақдирда улар унга итоат қилишлари лозим эди.

Камтарона ҳаёти

Ибодийя таълимотидаги диний кўрсатмаларга мувофиқ, Абдурраҳмон ибн Рустам жуда камтарона ҳаёт кечирган. Тохартдаги ибодийлар жамоаси дастлаб жуда қашшоқ ҳаёт кечира бошлайдилар. Натижада Ироқ ибодийлари Тохарт аҳолисига моддий ёрдам юборишга қарор қиладилар. Манбаларда сақланиб қолган маълумотларга кўра, ироқлик элчиларнинг Тохартда Абдурраҳмон ибн Рустам ҳузурига кириб келганларида у лойдевордан қурилган уйининг айвонини таъмирлаётган эди ва ишини тугатмагунича уларга муомала қилмай ўз ишида давом этади. Ишни тугатгач, Абдурраҳмон ибн Рустам нарвондан тушиб элчиларни кулча нон ва иссиқ думбали таом билан сийлайди. Элчиларнинг таъкидлашича, унинг ҳужрасида оддий теридан тўшалган ўрин ва ёстиқ бор эди, холос. Бошқа ҳуж­рада эса, унинг минадиган оти бор эди. Элчилар олиб келган егуликларни Абдурраҳмон ибн Рустам кенгаш тузиб, кенгашнинг тавсияси билан аҳолига тақсимлаб беради. Шундан сўнг, бир қанча вақтдан кейин Ироқдан яна бир гуруҳ элчилар егулик ва совға-саломлар билан келганларида, унинг аҳолиси қашшоқ даражада эмаслигини таъкидлаб совға-саломларни қайтариб юборади.

Сулҳ

Абдурраҳмон ибн Рустам Тохарт шаҳрининг иқтисодини ривожлантириш билан бир қаторда унинг хавфсизлигини ҳимоя қилишда ҳам катта хизмат кўрсатган. У 170/787-йилда аббосийлар билан тинчлик сулҳини тузишга муваффақ бўлган.

Адабиётлар

1. Абу-л-Фатҳ Шаҳристоний. Ал-Милал ва-н-ниҳал. — Дамашқ: „Ал-Мактаба ал-’асрийя“, 2000. ИИ;
2. Али-заде, Айдин Ариф огли. Хроника Мусулманских государств И-ВИИ веков хиджри. 2-е, испр. и доп.. — М.: „Умма“, 2007;
3. Босворт, Клиффорд Эдмунд. Мусулманские династии. Справочник по хронологии и генеалогии / Пер. с англ. П. А. Грязневича, отв. редактор И. П. Петрушевский. — М.: „Наука“, 1971;
4. Жюлен, Шарл-Андре. История Северной Африки. Тунис. Алжир. Марокко. От арабского завоевания до 1830 года / ер. с франсузского А.Е. Аничковой. — М.: „Издателство иностранной литератури“, 1961;
5. Филштинский И. М. История арабов и Халифата (750-1517). 3-е, испр. и доп.. — М.: АСТ: „Восток-Запад“, 2008;
6. М. В. Чураков. Народное движение в Магрибе под знаменем хариджизма. — М.: „Наука“, 1990.