Abjad raqamlari
Абжад рақамлари, шунингдек, Ҳисоб ал-Жуммал (арабча: حِسَاب ٱلْجُمَّل ٱл̊ ḥисāб ал-жуммал деб ҳам аталади) араб алифбосининг 28 та ҳарфига рақамли қийматлар берилган ўнлик алифболи саноқ тизими ёки алфанумерик коддир. Абжад рақамлари араб тилида сўзлашувчи мамлакатларда ВИИИ асрдан олдин (позицион араб рақамлари қабул қилингандан бери) қўлланила бошлаган. Ҳозирги араб тилида ʾабжадīяҳ (арабча: أَبْجَدِيَّة) сўзи умумий ҳолда „алифбо“ деган маънони англатади.
Абжад тизимида араб алифбосининг биринчи ҳарфи „алиф“ 1 ни ифодалаш учун ишлатилади. Иккинчи ҳарф, бāʾ 2 ни … кетма-кетликда та ҳарфи 9 ни ифодалайди. Ундан кейинги ҳарфлар 10 ва 100 ларнинг дастлабки тўққизта оралиғини ифодалайди: 10 учун йāʾ, 20 учун кāф, 100 учун қоф… 1000 билан тугайди[1].
ʾабжад сўзи (أبجد) ўзи семит алифбосининг (жумладан, оромий алифбоси, иброний алифбоси, финикия алифбоси ва семит тиллари учун бошқа ёзувлари келиб чиққан) биринчи тўртта ҳарфидан (АБЖД) келиб чиқади, Бу семит алифбосига асосланган эски алифболар атиги 22 та ҳарфдан иборат бўлиб, уларнинг сони қиймати 400 га тенг. Араб Абжад тизими шу нуқтада бошқа алифболарда учрамайдиган ҳарфлар билан давом этади: тҳāʾ = 500 ва ҳоказо. Араб тилидаги Абжад рақамлари иброний гематрия ва юнон изопсефиясининг олдинги алфанумерик кодларига ўхшайди.
Абжад тартиби
Араб алифбосининг Абжад тартибида бир оз фарқ қиладиган иккита вариант мавжуд. Абжад тартиби олдинги шимолий семит алифбо тартибининг оддий тарихий давоми эмас, чунки у оромий ёзувининг самекҳ / семкат ס ҳарфига мос келадиган позициясига эга. Аммо тарихан араб алифбосининг ҳеч бир ҳарфи бу ҳарфдан келиб чиқмаган. Кейинчалик, самекҳ йўқолиши ש ҳарфининг бўлиниши билан қопланди. Юқоридаги самекҳ ҳарфидан иккита мустақил араб ҳарфи, ش (шīн) ва س (син), сīн ўрнини эгаллаш учун фойдаланилди.
Ўнгдан чапга ўқиладиган энг кенг тарқалган Абжад кетма-кетлиги:
| غ | ظ | ض | ذ | خ | ث | ت | ش | ر | ق | ص | ف | ع | س | ن | م | ل | ك | ي | ط | ح | ز | و | ه | د | ج | ب | أ |
| гҳ | ẓ | ḍ | дҳ | кҳ | тҳ | т | ш | р | қ | ṣ | ф | ʿ | с | н | м | л | к | й | ṭ | ḥ | з | w/у | ҳ | д | ж | б | ʾ |
Бу одатда қуйидагича талаффуз қилинади: مصر мṵр
- ʾабжад ҳаwwаз ḥуṭṭī каламан саʿфаṣ қарашат тҳакҳадҳ ḍаẓагҳ.
Яна бир товуш:
- ʾабужадин ҳаwазин ḥуṭия калман саʿфаṣ қуришат тҳакҳудҳ ḍаẓугҳ
Яна бир Абжад кетма-кетлиги (эҳтимол эскироқ, ҳозир асосан Мағриб билан чегараланган ҳудудларда ишлатилади) қуйидагилардир:
| ش | غ | ظ | ذ | خ | ث | ت | س | ر | ق | ض | ف | ع | ص | ن | م | ل | ك | ي | ط | ح | ز | و | ه | د | ج | ب | أ |
| ш | гҳ | ẓ | дҳ | кҳ | тҳ | т | с | р | қ | ḍ | ф | ʿ | ṣ | н | м | л | к | й | ṭ | ḥ | з | w/у | ҳ | д | ж | б | ʾ |
уни қуйидагича ифодалаш мумкин:
- ʾабужадин ҳаwазин ḥуṭия калман ṣаʿфаḍ қурисат тҳакҳудҳ ẓагҳуш
Яна бир товуш:
- ʾабажд ҳаwазин ḥуṭīйин каламнин ṣаʿфаḍин қурисат тҳакҳудҳ ẓугҳшин
- Таққослаш тартиби
Замонавий луғатлар ва бошқа маълумотномаларда янгироқ ҳижāʾī (هجائي) ишлатилади. Бу шакли ўхшашлиги бўйича ҳарфларни қисман бирлаштирадиган тартибдир:
| ي | و | ه | ن | م | ل | ك | ق | ف | غ | ع | ظ | ط | ض | ص | ش | س | ز | ر | ذ | د | خ | ح | ج | ث | ت | ب | أ |
| й | w/у | ҳ | н | м | л | к | қ | ф | гҳ | ʿ | ẓ | ṭ | ḍ | ṣ | ш | с | з | р | дҳ | д | кҳ | ḥ | ж | тҳ | т | б | ʾ |
Ҳозирда абжад рақамларида алфабаʾī Мағриб тартиби мавжуд (Машриқий тартиб билан алмаштирилган);
| ي | و | ه | ش | س | ق | ف | غ | ع | ض | ص | ن | م | ل | ك | ظ | ط | ز | ر | ذ | د | خ | ح | ج | ث | ت | ب | أ |
| й | w/у | ҳ | ш | с | қ | ф | гҳ | ʿ | ḍ | ṣ | н | м | л | к | ẓ | ṭ | з | р | дҳ | д | кҳ | ḥ | ж | тҳ | т | б | ʾ |
Форсча луғатларда бир оз бошқача тартиб қўлланади, бунда w ундан кейин эмас, ҳ дан олдин келади.
Абжад тизимидан фойдаланиш
Ҳинду-араб саноқ тизимидан олдин рақамлар сифатида абжад рақамлари барча математик мақсадларда ишлатилган. Замонавий араб тилида улар асосан контурларни, рўйхатлардаги элементларни ва маълумот нуқталарини рақамлаш учун ишлатилади. (Масалан, „А.“, „Б.“ ва „C“. (ёки камроқ, рим рақамлари: И, ИИ, ИИИ, ИВ), араб тилида шундай қилиб " أ, кейин " ب ", кейин " ج ", замонавий ҳижāъī тартибининг биринчи учта ҳарфи эмас.)
Абжад рақамлари нумерология мақсадларида арабча сўзларга рақамли қийматларни белгилаш учун ҳам ишлатилади. Умумий исломий ибора بسم الله الرحمن الرحيم бисмиллāҳ ал-Раḥмāн ал-Раḥīм („Меҳрибон ва раҳмли Аллоҳ номи билан“-Басмала) сўзининг сони қиймати 786 (ҳарфма-ҳарф йиғиндиси 2+60+40+1+30+30+5+1+30+200+8+40+50+1+30) +200+8+10+40). Аллоҳ الله сўзи ўз-ўзидан 66 (1+30+30+5) қийматига эга.
Я Латиф
|
|
|
Муқобил Абжад тартибида бир нечта рақамли қийматлар фарқланади:
|
|
Тўртта форс ҳарфлари учун бу қийматлар ишлатилади:
| Қиймат | Ҳарф | Номи | Транс-
саводхонлик |
Рақамли қийматига яқин ҳарф |
|---|---|---|---|---|
| 2 | پ | пе | п | ب |
| 3 | چ | че | ч ёки č | ج |
| 7 | ژ | зҳе | зҳ ёки ž | ز |
| 20 | گ | гâф | г | ك |
Шунга ўхшаш тизимлар
Абжад рақамлари олдинги иброний рақамларига (400 га тенг) ўхшаш. Ибронийча рақамлар тизими гематрия номи билан танилган ва каббалистик матнларда ҳамда нумерологияда қўлланади. Абжад тизими сингари, Ибронийча рақамлар тизими ҳам замонавий даврда маълумотларнинг контурлари ва нуқталарини, шу жумладан ҳафтанинг биринчи олти кунини рақамлаш учун ишлатилади. Юнон рақамлари Абжад рақамларидан бир неча жиҳатдан фарқ қилади (масалан, юнон алифбосида ص (ṣāд) ҳарфи учун эквивалент йўқ). Юнон тилидаги ҳарфлар-сонлар тизими изопсефия деб аталади. Ҳозирги вақтда ушбу тизимнинг эски 27 ҳарфли алифбоси рўйхатларни рақамлаш учун ҳам қўлланилишида давом этмоқда[2].
Манбалар
- ↑ Степҳен Чрисомалис. Нумериcал Нотатион: А Cомпаративе Ҳисторй. Cамбридге Университй Пресс, 2010 — 162-бет. ИСБН 9780521878180. Қаралди: 2019-йил 5-апрел.
- ↑ Степҳен Чрисомалис. Нумериcал Нотатион: А Cомпаративе Ҳисторй. Cамбридге Университй Пресс, 2010 — 162-бет. ИСБН 9780521878180. Қаралди: 2019-йил 5-апрел.
Ҳаволалар
- Абжад нумерологик тизимининг умумий кўриниши
- Сўфий нумерология сайти (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-04-21 санасида архивланган)
- „Абжад“ ҳисоби бўйича арабча матннинг рақамли қиймати — www.алавибоҳра.орг (Wайбаcк Мачине сайтида 2011-07-05 санасида архивланган)
- Араб, иброний, форс тилларида онлайн Абжад калкулятори — матнга тескари Абжад рақами билан