Ablay xon

Аблай хон (1771 – 1781) – қозоқларнинг Ўрта жуз (Ўрда) султони, хони (1771-йилдан). 1740-йилдан Россия фуқаролигига ўтишга мажбур бўлди ва Россия билан савдо муносабатлари олиб борди. Ўрта жуз, қисман Катта жуз қозоқларини, қирғизларнинг баъзи уруғларини ўз ҳукмронлиги остида бирлаштиришга эришди.

Аблай хон
қозоқча: Абылай-хан
Қозоқ хонлигининг 18-хони
Мансаб даври 1771 – 1781
Ўтмишдоши	Абилмамбет хон
Вориси	Кенесари хон
Шахсий маълумотлари
Таваллуди	Туркистон, Қозоғистон
Дафн қилинган жойи	Хўжа Аҳмад Яссавий мақбараси Хўжа Аҳмад Яссавий мақбараси
Болалари	Вали хон, Қасим султон, Суйик султон, Адил султон (ҳаммаси 30 ўғил бола, 40 қиз
Отаси	Валибақи султон
Дини	Ислом сунний
Жанглари	Ангирақай жанги

Биографияси

Аблай – Раҳматнинг дўсти, Жангирхоннинг бешинчи авлоди. Жангирхоннинг Волибак ва Тауке исмли икки ўғли бор. Жангир вафот этиб, Тауке тахтга ўтиргач, Валибакий хонликдан норози бўлиб, Урганишни бошқарган амакиси Қайипхон қўлига ўтади. Валибакийнинг ўғли Абилай жангга боргач, қаҳрамон бўлиб, қотил Абилайга айланади. Шу Абилайдан гўзал Валий туғилади. Ўғли Абилмансур (кейинчалик Абилай қозоқ хони бўлди) „Оқтабон шубиринди“ йилларида етим қолиб, уйи Тўла бий қўлига ўтади. Унинг оч териси ва ўсиб кетган сочларига қараб, Тўла бий унга „Сабалак“ деб ном қўйиб, туясини боқди. Абумамбет ҳам қози отини қадрлаган. Ш. Валихоновнинг ёзишича, бу Абилайнинг 13 ёшида бўлса керак. Тўла рақс қўл остида бўлиши Абилайга катта таъсир кўрсатган. Қозоқ даштининг ҳикматини жамлаган бобо қозоқ халқи бирлашган тақдирдагина душманга қарши тура олишини ёш болакай онгига сингдира олган. Қолаверса, болаликдан кўрган эр-хотиннинг ҳаёти ва ҳаётий тажрибаси Абилайнинг юрт ҳаётига эрта аралашиб кетишига сабаб бўлган. Буқар, Умбетей водийлари ва бошқалар. оғзаки адабиётининг йирик намояндаларининг маълумотларига кўра, Абилай йигирма ёшида қон фронтида кўрсатган жасорати билан эътироф этилган. Буқарнинг Абилайга „Йигирмага киргач, заррин таянчда оқ лочин бўлиб учасан“ деган сўзлари ҳам шундан далолат беради.

Жўнғор уруши

1730-1733-йиллардаги жангларнинг бирида авваллари номаълум йигит Абилмансур қалмоқларнинг бош қаҳрамони Калдан Сереннинг яқин қариндоши (баъзи маълумотларга кўра куёви) Шаришни ўлдиради. Ғалабали жангдан сўнг улуғ отасининг арвоҳини чақириб, душманга Аблай деб ном қўйган Абилмансур Ўрта жузнинг султони сифатида эътироф этилиб, қозоқ даштидаги нуфузли саркардалардан бирига айланади. Охирги ўринда Абилмансурнинг исми унутилиб, Аблай деб аталади.

Аблайнинг 20 ёши қайси йилга тўғри келишига қараб, унинг қайси жангда қатнашганини тахмин қилиш мумкин. Бу, албатта, Абилай иштирок этган биринчи уруш эмас. Миллий ҳикоялар, тарихий шеърлар Сабалакнинг Богенбой қўшинлари таркибида илк бор юришларда қатнашганлигидан далолат беради. Анироқай жангида қатнашмаган бўлса ҳам, Абилайнинг 1730—33-йиллар. Унинг катта жангда қатнашгани шубҳасиз. Тарихий манбалардан маълумки, 1730 ва 1731-йилларда Ўрта жуз қўшинлари билан Жонғарлар ўртасида бир қанча йирик жанглар бўлган. 1732-йилда жунгорларнинг 7000 дан ортиқ қўшинлари Ўрта жузнинг шарқий чеккасидаги қишлоқларга ҳужум қилиб, думалоқ зарбага учради. Агар Аблайнинг йигирма ёши 1733-йилга тўғри келган бўлса, ўша йили қозоқлар ва қалмоқлар ўртасида катта жанг бўлганлиги Хитой ёзувларида қайд этилган. Аблайнинг ҳарбий характери, саркардалик қобилияти айниқса 30—40-йиллардаги жангларда яққол намоён бўлди. Бухор жирови ҳаётга яқин бўлган ана шундай жанглардан бирини „Қалдан билан урушиб, етти кун урушиб…“ деб таърифлайди. Абилайнинг қонли кўйлакдаги ўртоқлари: Қоракерей Қабанбай, Қанжиғали Богенбай, Шакчак Жанибек, қорақалпоқ Қилишбек, Шапйрашти Науризбай ва бошқалар. таниқли қозоқ қаҳрамонлари биргаликда қатнашадилар. Бу Аблайнинг қозоқ халқининг бошини душманга қарши бирлаштира олганидан далолатдир. Аста-секин Улусдаги барча ҳокимият Аз-Тауке хоннинг набираси Абил Мамбетхондан Абилайга ўтди. Абилайнинг мардлиги ва зийраклигига бўйсунган Абилмамбет доно ака бўлиб қолади ва маслаҳатчи хон даражаси билан чекланади. ХВИИИ асрнинг 30-йиллари охирида Абилай номи бизга маълум бўлган ҳужжатларда Абилмамбетхон билан бирга тилга олинади. Рус тарихчиси А. И. Левшин: „1739 йилда Самеке хон ўрнига хон сайланишидан олдин Ўрта жузликда Абил Мамбет ва Аблай бир хонликни бошқарган“, деб ёзади у. Ш. Валихонов ҳам бу фикрни қўллаб-қувватлайди.

Абилмансурнинг Аблай деб номланиши

1723-йилда жонғор ҳукмдорлари катта қўшин билан қозоқ заминига бостириб кириб, уни вайрон қилдилар. „Оқтабон шубирунди, алқа кўл сулама“ деб аталган қалин ўлка зулматга ботганида Абилмансур ўн икки ёшда эди. Оч-яланғоч одамларни кўриш у ёқда турсин, дард, ўч, ғазаб, орзу-истак тимсолини жамият билан бирга олиб юрган ўғлонлардан эди. Абулхайр руслар билан алоқада бўлиб, Россия империяси кўмагида хонлик қудратига эришмоқчи бўлганида, қозоқ қўшинларининг жанговар қудратига жуда қойил қолди. Мамлакатда катта келишмовчилик кучаймоқда, фаровонлик ҳукм сурмоқда. Буни билган жўнғорлар қозоқларни масхара қилдилар, уларнинг шаънини оёқ ости қилдилар, қозоқ қаҳрамонларини жасоратини йўқ қилиш учун шиддатли жангларга таклиф қилдилар. Бундай жанглардан бири, ноёб, 1731-йилда бўлиб ўтди. Унда урушаётган икки томоннинг хонлари ҳам қатнашадилар. Бу курашда Жўнғорлар Қалдендан Серен Хоннинг дўсти машҳур қаҳрамон Шаришни олиб чиқадилар. Қозоқ қўшинларининг ҳеч бирининг унга қарши чиқишга юраги йўқ эди, у бир муддат жим турса керак. Шунда Шариш: „Энг кучли қаҳрамонингни чиқар, бўлмаса байроғинг мағлуб бўлади!“ деди. – у айтди. Бу вақтда Сабалақ уятга чидай олмай, Абул Мамбетхоннинг илтимоси билан мусобақага жўнабди. У фронтга бориши биланоқ "эҳтиёткорлик билан бориб Шаришнинг бошини кесиб: „Душман қочди, душман қочди!“ деди. – деди у, Жўнғар гуруҳига туриб, оломон унинг орқасидан эргашди. Унинг хаёлидан ўтиб, жўнғор

рлар орқасига қарамай қочиб кетишади. Ғала-ғовур тинчиб, халқ яна тўплангач, Абил Мамбетхон Сабалакдан сўради: – Нега Аблайга қарши шиорлар кўтардинг? – деб сўради у. Сўнг „Менинг исмим Абилмансур, қотил бўлган Абилайнинг набираси эди

, омадим келаверадими, деб урушда насиб бўладиган бобомнинг исмини чақирдим“, дейди. Ўша ерда оқ танли Абилмамбет унга „Аблай“ исмини беришни сўраб, уч юзтадан тўқсонта яхши одамга ҳамроҳ бўлиб, Жанибек деган кишидан дуо олади.

Адабиётлар

• ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил