Ziyosfera

Ableism

Унинг юришнинг марказий қисмига йўлини тўсаётган чўчқа ва деҳқон [1] . Иля Репиннинг (1880-1883) " Курск вилоятидаги юриш " картинасидан парча.

қобилиятлилик (данинглизча: аблеисм, абле „қобилиятли, қобилиятли, қобилиятли“ дан) камситишнинг бир тури бўлиб, унда меҳнатга лаёқатли одамлар нормал ва ногирон кишилардан устун бўлиб кўрилади, бу эса иккинчисига нисбатан нотўғри қарашга олиб келади[2].

Баъзи мамлакатларда ногиронларга нисбатан камситишни тўхтатишга ёрдам берадиган қонунчиликка ўзгартиришлар киритилди. Баъзи ҳудудлардаги жамоат инфратузилмаси ҳаракатчанлиги чекланган одамларни жойлаштириш учун ўзгартирилмоқда. Бир қатор мамлакатларда бу борадаги ютуқларга қарамай, умуман олганда, жамият ногиронлар учун яроқсизлигича қолмоқда. Дискриминациянинг стереотиплари ва амалиётлари сақланиб қолмоқда. Ногиронлар аравачасида юрадиган, кўриш, эшитиш қобилияти паст бўлганлар ва бошқалар кириши мумкин бўлмаган жуда кўп жамоат жойлари мавжуд.

Умумий хусусиятлар

Аблеизм ногиронлар, сурункали соматик ёки руҳий касалликларга дучор бўлган одамларга нисбатан ижтимоий нотўғри қараш ва тизимли камситишни ўз ичига олади. Аблеизм одамларни характерлайди, фақат чекланган қобилиятларига эътибор қаратади ва бошқа одамларга нисбатан уларнинг эҳтиёжларини иккинчи ўринга қўяди. Шу асосда, ногирон кишиларга кредит берилади ёки аксинча, маълум кўникмалар ёки характерли хусусиятлар рад этилади[3].

Ҳар хил турдаги ногиронлик билан боғлиқ бўлган бир қатор стереотиплар мавжуд ва бу стереотиплар қобилияцизлик амалиётини асослайди. Аблеизм ногиронларга салбий таъсир кўрсатади, уларнинг касб танлашини, ўйин-кулгини ва ҳоказоларни чеклайди ва умуман ўзларига бўлган муносабатини ўзгартиради.

Қобилият кенг тарқалган жамиятда соғлом одам меъёр, ногиронлар эса девиант сифатида кўрилади. Ногиронлик кўпинча тиббий аралашув орқали йўқ қилиниши керак бўлган нарса сифатида қабул қилинади[4].

Шакллар ва кўринишлар

Аблеизм бутун дунё бўйлаб кўп шаклларга эга. Баъзида зарар қасддан амалга оширилади, лекин кўпинча қобилияцизлик пушаймон бўлишга уринишда намоён бўлади.

Буюк Британияда ногиронларга нисбатан камситиш ногиронлик деб ҳам аталади (инглизча: дисаблисм). Бу атама рус тилида кенг тарқалган эмас. Бу қобилияцизликнинг янада оғир шакли деб ишонилади. Қобилият кўпроқ стереотиплар мажмуи бўлса-да, ногиронлик — ногиронларга тўғридан-тўғри зўравонлик, уларга нисбатан ҳақоратли хатти-ҳаракатлардир[5].

Қобилиятнинг ментализм каби бир шакли ҳам мавжуд — руҳий нуқсонлари бўлган одамларни камситиш.

Қобилиятнинг энг кўп учрайдиган кўринишларига қуйидагилар киради:

  • ногиронлар учун транспорт ва биноларга кириш қийинлиги ёки бундай киришнинг тўлиқ йўқлиги.
  • ногиронларнинг маданий ва ижтимоий меъёрларга мос келмаслиги, масалан, турмуш қуриш учун тўсиқлар[6] ; кўпинча бошқалар касалликнинг юқумли эканлигига ишонишади ва ногиронларни четлаб ўтишади
  • ногиронларни пул учун намойиш қилиш орқали хайрия учун пул йиғиш
  • кўплаб замонавий қурилмалар учун кўрсатмалар уларни бошқа одамларнинг назоратисиз ёки кўрсатмасисиз „ногиронлар“ томонидан ишлатишни тақиқлайди.

Ногирон одамлар кўпинча зўравонлик қурбони бўлишади. 90 % дан ортиқ Ногиронларнинг ҳаётида камида бир марта жинсий зўравонликка дучор бўлади. 49 % 10 мартадан ортиқ жинсий тажовузга учраган[7].

Ишга эга бўлмаган ногиронларнинг 50 фоизи ишламоқчи, лекин иш топа олмаган. Баъзида ногиронлиги бўлган одамлар яроқли ва ишни бажаришга қодир бўлса ҳам ишга жойлашмайди, лекин иш берувчилар уларга нисбатан соғлом одамларни афзал кўрадилар[8].

Ногиронлар баъзан мажбуран стерилизация қилинади, бу эса инсоннинг фарзанд кўриш ҳуқуқини бузади[9].

Тарихи

Кабелизм атамаси биринчи марта 1981-йилда маълум бўлган. Бироқ, ногиронларга нисбатан нотўғри қараш ва камситиш бундан анча олдин мавжуд эди.

ХВИИ—ХВИИИ асрларда европаликлар тўлов эвазига қамоқхоналар, меҳнат лагерлари ёки психиатрик шифохоналарга бориб, қафасларда занжирбанд қилинган „зўравон телбалар“ни кўришлари мумкин эди. ХИХ асрнинг иккинчи ярмида АҚШнинг баъзи шаҳарларида тиланчиликка қарши курашиш учун бошқалар учун „ёқимсиз“ ногиронлиги бўлган одамларнинг кўчага чиқиши тақиқланган. Охирги бундай қонун 1974-йилда бекор қилинган.

Фашистлар Германиясида ва у босиб олган ҳудудларда Т-4 евгеника дастури стерилизация, кейинчалик руҳий касалликлар, ақлий заиф ва ирсий оғир беморларни жисмоний йўқ қилиш учун ишлаган. Кейинчалик ногиронлар (ногиронлар, шунингдек, 5 йилдан ортиқ касал бўлганлар) ҳалокатга учраган шахслар қаторига киритилди. Дастлаб, фақат уч ёшгача бўлган болалар, кейин барча ёш гуруҳлари йўқ қилинди. Эвгеника „керакли“ хусусиятларга эга одамларни кўпайтиришни рағбатлантиради ва „номақбул“ хусусиятларга эга одамларни кўпайтиришни тўхтатади. Нацистлар ногиронлар жамиятга юк эканлигини таъкидладилар.

Кўпчилик бу фикрни баҳам кўришда давом этмоқда. Шундай қилиб, 2013-йилда Буюк Британияда Корниш маслаҳатчиси Колин Бревер пулни тежаш учун ногирон болаларни „ўлдириш керак“ деб айтди. У ногирон болалар ва фермерлар одатда йўқ қиладиган ногирон қишлоқ ҳайвонлари ўртасидаги ўхшашликни чизди[10].

Мухолифат

Бирлашган Миллатлар Ташкилоти

Мамлакат бўйича пакт ҳолати
  Ратифицирован
  Подписан, но не ратифицирован
  Не подписан

2006-йил 13-декабрда БМТ Бош Ассамблеяси Ногиронлар ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенцияни қабул қилди. 2019-йил ноябр ҳолатига кўра, 181 та давлат ва Европа Иттифоқи Конвенциянинг, 96 та давлат унинг Факултатив Протоколига[11] аъзодир.

Конвенция кучга кириши билан Ногиронлар ҳуқуқлари бўйича қўмита ташкил этилди (дастлаб — 12 экспертдан иборат, аъзо мамлакатлар сони 80 белгига эришилиши муносабати билан 18 кишига кенгайтирилди) — а Конвенциянинг бажарилишини назорат қилувчи орган, Конвенцияга аъзо давлатларнинг ҳисоботларини кўриб чиқиш, улар бўйича таклифлар ва умумий тавсиялар бериш, шунингдек, Протоколга қатнашувчи давлатлар томонидан Конвенцияни бузганликлари тўғрисидаги ҳисоботларни кўриб чиқиш ваколатига эга.

Ҳужжат ногиронлик асосида, шу жумладан меҳнат фаолиятида камситишга йўл қўйилмаслигини белгилайди. Бундан ташқари, киритилган ўзгартиришлар ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқларини, жумладан, маъмурий иш юритиш ва судда ҳимоя қилиш имкониятларини сезиларли даражада кенгайтириш учун ҳуқуқий асос яратади. Қонун барча об’эктлар эгалари ва хизмат кўрсатувчи провайдерларнинг ногиронлар учун қолганлари билан тенг шароитлар яратиш бўйича аниқ мажбуриятларини белгилаб берди[12].

Буюк Британия

Ногиронларга нисбатан камситиш Буюк Британияда 1995 1995 ва 2005 йиллардаги Дисабилитй Дисcриминатион Аcт 1995[эн] билан ноқонуний бўлди. Кейинчалик бу қонунлар бекор қилинди, аммо уларнинг бандлари 2010-йилдаги Тенглик тўғрисидаги қонунга (Эқуалитй Аcт 2010[эн]) киритилган. Қонун камситишнинг бир нечта турларини тақиқлайди: тўғридан-тўғри дискриминация (13 (1)), билвосита камситиш (с. 6 ва 19-бандлар), таъқиб қилиш (с. 26), қурбонлик (с. 27 (2), дискриминация). ногиронликдан (15-бет (1)) ва оқилона чоралар кўрмаслик (20-бет).

Америка Қўшма Штатлари

1970-йилларга қадар Қўшма Штатларда абилизм қонуний эди. Масалан, „хунук қонунлар“ (инглизча: углй лаwс) кўримсиз деб ҳисобланган одамларнинг омма олдида кўринишини тақиқлаган[13].

504-бўлим ва Реҳабилитатион Аcт оф 1973[эн] бошқа бўлимлари ва Америcанс wитҳ Дисабилитиэс Аcт оф 1990[эн] , қисқартирилган АДА) жамоат жойларини маълум кўрсатмаларга риоя қилиш учун жиҳозлашдан бош тортганлик ёки жиҳозламаслик учун маълум фуқаролик жазоларини жорий қилди. „АДА кириш бўйича кўрсатмалар“. Ушбу қонунлар, шунингдек, ТТЙ (кар ва соқовлар учун телефон тизимлари), компютер техникаси ва дастурий таъминоти, ногиронлар аравачаси учун рампалар ва жамоат транспорти ва турар-жой массивларида лифтлар каби бир қатор мослашувчан қурилмалардан фойдаланишни кенгайтиришга ёрдам берди. Бу қонунлар, шунингдек, давлат дастурлари, бандлик дастурлари, жамоат транспорти ва дўконлар ва ресторанлар каби жамоат жойларида ногиронларга нисбатан тўғридан-тўғри камситишларни тақиқлайди.

Россия

1995-йилда „Россия Федерациясида ногиронларни ижтимоий ҳимоя қилиш тўғрисида“ Федерал қонуни қабул қилинди, у ногиронларни ижтимоий ҳимоя қилиш соҳасидаги Россия давлат сиёсатини белгилайди, унинг мақсади ногиронларни тенг имкониятлар билан таъминлашдир. Россия Федерацияси Конституциясида назарда тутилган ҳуқуқ ва эркинликларни амалга оширишда ва халқаро ҳуқуқнинг умумеътироф этилган принциплари ва нормаларига ва Россия Федерациясининг халқаро шартномаларига мувофиқ бошқа фуқаролар[14]. 2012-йил май ойида Россия БМТнинг 2006-йилги Ногиронлар ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенциясини[12] ратификация қилди. 2014-йилда 1995-йилги федерал қонунга ўзгартиришлар киритилди, унга кўра Россияда ногиронлик асосида камситишга йўл қўйилмайди[15].

Танқид

Муқобил нуқтаи назар мавжуд — „анти-анти-абилизм“, унинг тарафдорлари орасида доктор Жон Когберн[16]. У тез-тез маърузаларида ҳам, ўзининг машҳур блогида ҳам ушбу масала бўйича ўз позициясини билдиради. Унинг 2014-йил 6-сентабрдаги „Анти-қобилиятни мақташда“[17] номли пости бутунлай шу мавзуга бағишланган ва кўплаб муҳокамаларга сабаб бўлган.

Оммавий маданиятда

„Хунуклик“ ва „гўзаллик“ фақат суб’эктив ғоялар асосида таърифланиб қолмай, балки яхшилик ва ёмонликнинг синоними бўлиб ҳам хизмат қилади. Одамлар онгида „чиркинлик“ зўравонлик ва қўрқув билан боғлиқ бўлиб, ундан бадиий адабиётда, кинода, хусусан, қўрқинчли филмларда ва видеоўйинларда фойдаланилади. Шундай қилиб, машҳур ёвуз капитан Ҳоок, " Питер Пан " китобидан қўл ўрнига илгак билан, бир оёқли / бир кўзли қароқчининг машҳур тасвири ва бошқалар — ногирон болалар қўрқувини оммалаштиради[18].[18]. Ногирон одамлар кўпинча оммавий маданиятда хайрия ва раҳм-шафқатнинг ночор об’эктлари сифатида тасвирланган. Аммо " Алгернон учун гуллар " ва " Сен билан учрашгунча?! каби китобларда ҳам қарама-қарши мисоллар мавжуд.

Манбалар

  1. ↑ Лясковская О. А.. Илья Ефимович Репин. Жизнь и творчество, Андоза:М.. 
  2. ↑ Редакция Британской энциклопедии. „Аблеисм“ (инглизча). Энcйcлопедиа Британниcа. Британская энциклопедия (2013). Қаралди: 13-январ 2020-йил.
  3. ↑ Линтон, Сими (1998). Cлаиминг Дисабилитй Кноwледге анд Идентитй. Неw Ёрк: Неw Ёрк Университй Пресс. п. 9.
  4. ↑ Маршак эт ал. 2009, п. 50.
  5. ↑ Грегор Wолбринг: Диэ Конвергенз дер Говернанcе вон Wиссенсчафт унд Течник мит дер Говернанcе дес „Аблеисм“ (ПДФ; 223 кБ). Ин: Течникфолгенабсчäтзунг — Тҳеориэ унд Прахис. Нр. 2. Септембер 2009, С. 30. Абгеруфен ам 19. Жануар 2011.
  6. ↑ Линтон, Сими (1998). Cлаиминг Дисабилитй Кноwледге анд Идентитй. Неw Ёрк: Неw Ёрк Университй Пресс. п. 111.
  7. ↑ Собсей, Диcк; Доэ, Танис. Паттернс оф сехуал абусе анд ассаулт (унд) // Сехуалитй анд Дисабилитй. — 1991. — Т. 9, № 3. — С. 243—259. — ИССН 0146-1044. — ДОИ:10.1007/БФ01102395.
  8. ↑ Эарле, Сараҳ (2003). Дисабилитй анд стигма: ан унеқуал лифе (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-12-01 санасида архивланган). (ингл.) Спеэч & Лангуаге Тҳерапй ин Праcтиcе пп. 21—22.
  9. ↑ МПс: Абортионс беинг cарриэд оут фор cлефт палатес — Телеграпҳ(ингл.)
  10. ↑ Cорнwалл Cоунcиллор, Cолин Бреwер, Wҳо Саид Дисаблед Чилдрен Шоулд Бе Пут Доwн, Cанът Бе Фиред | ҲуффПост УК
  11. ↑ Списки стран, подписавших и ратифицировавших Конвенсию и Протокол(ингл.)
  12. ↑ 12,0 12,1 Дискриминация инвалидов запрещэна в России с 1-января. РИА Новости. 11.01.2016.
  13. ↑ Броwн, Патриcиа Леигҳ (Аугуст 20, 2000). „Виэwинг Аҳаб анд Барбиэ Тҳроугҳ тҳе Ленс оф Дисабилитй“. Тҳе Неw Ёрк Тимес
  14. ↑ Федералний закон „О социалной защите инвалидов в Российской Федерации“ от 24.11.1995 Н 181-ФЗ (последняя редаксия).
  15. ↑ Статя 3.1. Недопустимост дискриминации по признаку инвалидности.
  16. ↑ „Интервиэw wитҳ Жон Cогбурн“. 2017-йил 20-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 14-ноябр.
  17. ↑ Ин праисе оф анти-анти-аблеисм — Неw АППС: Арт, Политиcс, Пҳилосопҳй, Сcиэнcе
  18. ↑ 18,0 18,1 Артҳур Шапиро: Эверйбодй Белонгс: Чангинг Негативе Аттитудес Тоwард Cлассматес wитҳ Дисабилитиэс (Cритиcал Эдуcатион Праcтиcе) ретриэвед 17. Жануарй 2012, ИСБН 978-0-8153-3960-1 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi