Abu Mansur Muhammad
Абу Мансур Муҳаммад ибн Абдураззоқ ибн Абдуллоҳ ибн Фаррух, шунингдек, Абу Мансур Муҳаммад ва Ибн Абдураззоқ – форсий зодагон бўлиб, фаолиятининг катта қисмини Сомонийлар хизматида ўтказган ҳамда қисқа муддат Бувайҳийлар ҳукмронлиги даврида Озарбайжон ҳокими бўлган.
Биографияси
Сомонийлар хизматига кириши ва қўзғолони
Абу Мансур Абдураззоқнинг ўғли бўлиб, Рофе исмли укаси ҳам бор эди. Шунингдек, сомоний саркарда Амирак Тусий билан қариндош бўлган ва Тусдан чиққан деҳқон оиласига мансуб эди. Бу оила ўз насабини Сосонийлар ҳукмдори Хусрав ИИ Парвиз хизматида бўлган сипоҳбедга („лашкарбоши“) боғлаган. Шунингдек, улар ўзининг келиб чиқишини афсонавий Пешдодийларга ҳам нисбат беришган.
939-йилда Наср ИИ (ҳ. 914–943) бошчилигидаги Сомонийлар ҳукмдори Муҳтожийлар шаҳзодаси Абу Али Сағонийни Хуросон ҳокими этиб тайинлади. Абу Мансур эса Абу Али номидан Тусни бошқариш учун тайинланди. Бу лавозимда 945-йилгача хизмат қилди. Шу йили укаси Рофе билан бирга Абу Алининг Насрнинг вориси Нуҳга (ҳ. 943–954) қарши қўзғолонига қўшилди[1]. Абу Али Сомонийларга қарши юришлар олиб бораётган пайтда, Абу Мансур Хуросонда унинг сипоҳсолори (қўмондон) этиб тайинланди.
Абу Алининг қўшинлари Бухорони эгаллади ва Нуҳнинг амакиси Иброҳим ибн Аҳмад Сомонийлар давлатининг янги ҳукмдори сифатида тахтга чиқарилди. Бироқ 947-йилда Нуҳ И Бухорони қайта эгаллашга муваффақ бўлиб, Иброҳимнинг кўзини кўр қилдирди. Шунга қарамай, Абу Али устидан ҳал қилувчи ғалабага эриша олмади. Абу Али Хуттал ҳукмдорлари каби бошқа сомоний вассалларнинг ҳам қўллаб-қувватлашига эришган эди. Натижада, Нуҳ Абу Али билан сулҳ тузишга мажбур бўлди.
Бувайҳийлар қўл остидаги хизмати
Шу орада Абу Мансур Бувайҳийларнинг Рай шаҳрига қочиб бориб, у ерда бошпана топди. Уни Бувайҳийлар ҳукмдори Рукн уд-Давла катта ҳурмат билан қабул қилиб, акалари Имод уд-Давла ва Муизз уд-Давла билан бирга катта бойликлар берди[2]. Кейинчалик Дамғонга юборилди ва унга Райни Сомонийлар босқинидан ҳимоя қилиш вазифаси юклатилди.
948/949-йилда Муизз уд-Давла ва Салорийлар ҳукмдори Марзубан ибн Муҳаммад элчилари ўртасидаги музокаралар чоғида Марзубан қаттиқ ҳақорат қилинди ва бунинг натижасида ғазаб отига минди. Марзубан бу ҳақорат учун қасос олиш мақсадида Райга юриш бошлади. Бироқ Рукн уд-Давла дипломатик йўллар билан Марзубанни чалғитиб, унинг ҳаракатини секинлатишга муваффақ бўлди. Шу орада унга қарши қўшин тайёрлади[3]. Сўнг Абу Мансур бошчилигида қўшин юбориб, Қазвинда Марзубанни мағлуб этди ва асир олиб, қамоққа ташлади.
949-йилда Абу Мансур Озарбайжонни Салорийлардан тортиб олиш учун юришга юборилди. Марзубаннинг укаси ва Дайламдаги Салорийлар ҳукмдори Ваҳсудан ибн Муҳаммад курд саркардаси Дайсам ибн Иброҳим ал-Курдий бошчилигида қўшин юборди. Бироқ Дайсам Арронга чекинди. Шундан сўнг Дайсамнинг вазири Ибн Маҳмуд унга хиёнат қилиб, Абу Мансур томонига ўтди ва Абу Мансур Озарбайжонни муваффақиятли эгаллашга эришди. Кейин Абу Мансур Ибн Маҳмудни ўзига вазир этиб тайинлади[4]. Бироқ Абу Мансурнинг Озарбайжонни забт этишида катта ёрдам берган, исми тилга олинмаган котибларидан бири Ибн Маҳмуднинг ўз ўрнига вазир этиб тайинланганидан қаттиқ ранжиди. Шундан сўнг, қўшин тўплаб, Дайсам томонига ўтди. Шу билан бир вақтда Абу Мансурнинг ўзи Озарбайжонда яшашни маъқул кўрмай, Ибн Маҳмуд билан бирга ҳудудни тарк этди ва Райга қайтди[5].
Сомонийлар хизматига ўтиши ва ўлими
950/951-йилда Абу Мансур ўз ватани Хуросонга қайтди. Хуросонда Нуҳ ИИ уни кечирди ва уни яна Тус ҳокими этиб тайинлади[1]. 953-йилда Абу Мансур Нуҳ ИИ ва Рукн уд-Давла ўртасидаги тинчлик шартномасида муҳим рол ўйнади. Кейинчалик „Шоҳнома“ („Шоҳлар китоби“) яратишни истади ва ўзининг янги вазири Абу Мансур Маъмарийга бир неча олимларни ушбу асарни ёзиш учун таклиф этишни буюрди. Улар 957-йилда „Хвадай-Намаг“нинг янги форсча нусхасини яратиб, уни бошқа манбалар билан бойитдилар. Бу асар „Абу Мансурий Шоҳномаси“ номи билан машҳур бўлди[6][7][8]. Кейинчалик машҳур эронлик шоир ҳамда Абу Мансурнинг дўсти Фирдавсий томонидан ёзилган „Шоҳнома“ учун асосий манбалардан бирига айланди. Бугунги кунда „Шоҳнома-йи Абу Мансурий“нинг фақат кириш қисми сақланиб қолган.
Нуҳ ИИ 954-йилда вафот этгач, унинг ўрнига ўғли Абдулмалик И тахтга чиқди. Шу даврда мамлакатда туркий амалдорларнинг куч ва таъсири ортиб, Сомонийлар давлатида беқарорлик кучайишига сабаб бўлди. Абу Мансур Хуросоннинг сипоҳсолори этиб тайинланди. Бироқ кейинчалик ўрнига туркий саркарда Алптегин тайинлангач, яна Тусга қайтди.
Абдулмалик И 961-йилда бахциз ҳодиса натижасида вафот этиши тахт учун курашни келтириб чиқарди. Алптегин ва Муҳаммад Балъамий бошчилигидаги гуруҳ унинг ёш ўғли Насрни Сомонийлар ҳукмдори этиб тахтга кўтаришни истаган бўлса, туркий саркарда Фаъиқ ҳамда бир қатор нуфузли эроний давлат арбоблари бошчилигидаги бошқа гуруҳ эса унинг укаси Мансурни тахтга чиқаришни қўллаб-қувватлади.
Охир-оқибат, Фаъиқ ғалаба қозониб, Мансур И Сомонийлар ҳукмдори этиб тахтга чиқарилди. Бу эса Алптегиннинг Мансурга қарши қўзғолон кўтаришига сабаб бўлди. Шундан сўнг Абу Мансур Мансур И томонидан Хуросоннинг сипоҳсолори этиб тайинланиб, қўзғолончи Алптегинни мағлуб этиш вазифаси юклатилди. Бироқ Абу Мансур бу вазифани бажара олмади ва Алптегин Балхга қочишга муваффақ бўлди. Абу Мансур эса хўжайинининг ғазабидан қўрқиб, Рукн уд-Давла хизматига ўтиб кетди.
Абу Мансур Хуросоннинг янги тайинланган сипоҳсолорларидан Абулҳасан Муҳаммад Симжурийга қарши жангда ҳалок бўлган. Ундан Абдуллоҳ Тусий ва Мансур Тусий исмли ўғиллари қолган[1].
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Кҳалеги-Мотлагҳ 1983а, с. 335.
- ↑ Амедроз & Марголиоутҳ 1921, с. 121.
- ↑ Босwортҳ 1975, с. 234.
- ↑ Амедроз & Марголиоутҳ 1921, сс. 141–142.
- ↑ Амедроз & Марголиоутҳ 1921, с. 157.
- ↑ Кҳалеги-Мотлагҳ 1983б, с. 337.
- ↑ Кҳалеги-Мотлагҳ 1983б, с. 335.
- ↑ Фре 1975, с. 625.
Адабиётлар
- Кҳалеги-Мотлагҳ, Дж. (1983). "АБŪ МАНṢŪР МАʿМАРĪ". Энcйcлопаэдиа Ираниcа, Вол. И, Фасc. 4. 337 б. ҳттп://www.ираниcаонлине.орг/артиcлес/абу-мансур-мамари-министер-дастур-оф-абу-мансур-б.
- Фре, Р.Н. „Тҳе Сāмāнидс“, . Тҳе Cамбридге Ҳисторй оф Иран, Волуме 4: Фром тҳе Араб Инвасион то тҳе Салжуқс. Cамбридге: Cамбридге Университй Пресс, 1975 — 136–161-бет. ИСБН 0-521-20093-8.
- Кҳалеги-Мотлагҳ, Дж. (1983). "АБŪ МАНṢŪР ʿАБД-АЛ-РАЗЗĀҚ". Энcйcлопаэдиа Ираниcа, Вол. И, Фасc. 3. 335 б. ҳттп://www.ираниcаонлине.орг/артиcлес/абу-мансур-моҳаммад-б.
- Тҳе Эcлипсе оф тҳе 'Аббасид Cалипҳате. Оригинал Чрониcлес оф тҳе Фоуртҳ Исламиc Cентурй, Вол. В: Тҳе cонcлудинг портион оф Тҳе Эхпериэнcес оф Натионс бй Мискаwаиҳи, Вол. ИИ: Реигнс оф Муттақи, Мустакфи, Музи анд Та'и. Охфорд: Басил Блаcкwелл, 1921.
- Босwортҳ, C. Э. „Иран ундер тҳе Буйидс“, . Тҳе Cамбридге Ҳисторй оф Иран, Волуме 4: Фром тҳе Араб Инвасион то тҳе Салжуқс. Cамбридге: Cамбридге Университй Пресс, 1975 — 250–305-бет. ИСБН 0-521-20093-8.
- Босwортҳ, C. Эдмунд (1989). "АЛПТИГИН". Энcйcлопаэдиа Ираниcа, Вол. И, Фасc. 9. Лондон эт ал.. 898 б. ҳттп://www.ираниcаонлине.орг/артиcлес/алптигин-тк.