Abu Saidxon
Абу Саидхон (? – 1533-йил) – ўзбекларнинг Шайбонийлар сулоласидан бўлган Бухоронинг тўртинчи хони (1531-1533-йиллар). Кўчкунчихоннинг ўғли.
| Абу Саидхон | |
|---|---|
ўзбекча: Абу Саидхон | |
|
Мансаб даври 1530 – 1533 | |
| Ўтмишдоши | Кўчкунчихон |
| Вориси | Убайдуллахон |
| Шахсий маълумотлари | |
| Отаси | Кўчкунчихон |
Келиб чиқиши
Абу Саидхон Кўчкунчихоннинг уч ўғлининг энг каттаси бўлган. Насаб бўйича ўзбек Шайбонийлар сулоласининг асосчиси Муҳаммад Шайбонийнинг амакиваччаси, темурий Мирзо Улуғбек ва ўзбек хонлиги асосчиси Абулхайрхоннинг набираси эди[1].
Ҳарбий ҳаракатлар
Ғиждувон жанги
1512–йилда Абу Саид Муҳаммад Темур Султон билан биргаликда Кўчкунчихон томонидан Убайдуллахонга ёрдам бериш учун юборилади. Улар Ғиждувондаги ҳал қилувчи жангда Убайдуллахон бошчилигида сафавийлар устидан ғалаба қозондилар. Суннийлик хонликда исломнинг ҳукмрон тармоғи сифатида сақланиб қолган.
Қозоқларга қарши жангда қатнашиш
1516–1517-йилларда Абу Саид Убайдуллахоннинг қозоқ хонларига қарши юришида қатнашди.
Сафавийларга қарши юришларда қатнашиш
1524 ва 1528–йилларда Абу Саид Убайдуллахоннинг Хуросонга юришида қатнашди. Бундай жанглар у хон этиб сайланганидан кейин ҳам давом этди. Шайбонийлар ҳам Хуросон ва Ҳирот учун Сафавийларга қарши курашни давом эттирдилар.
Бухоро хони
Абу Саид шайбонийлар сулоласининг икки йирик намояндаси: Суюнчхўжахон (1454—1525-йиллар) ва Жонибек Султон (ХВ аср—1529-йиллар) вафотидан сўнг, олий хон деб эълон қилинди.
Абу Саидхон қароргоҳи Самарқандда бўлган хон ҳисобланса-да, мамлакатдаги ҳақиқий ҳокимият Шайбонийхоннинг жияни Убайдуллоҳхон қўлида эди. Бироқ тангалар Абу Саидхон номига чиқарилган. 1532-йилда Хуросоннинг бир қатор шаҳарлари қўлга киритилгач, Машҳад, Себзевар ва Торбатда тангалар муомалага чиқарилди[2][3][4][5][6][7].
Маданий сиёсат
Улуғбек мадрасаси ёнида Регистон майдонининг жанубий томонида Абу Саидхон Улуғбек даври ансамблини тўлдирувчи мадраса қурдирган. Бу бинодан фақат „Чил духтарон“ номи билан машҳур бўлган Шайбонийлар қабри сақланиб қолган.
Тарихий маълумотларга кўра, Абу Саидхон форс тилини умуман билмаган[8].
Оила
Маълумотларга кўра, унинг беш ўғли бўлган: биринчиси – Уган султон, иккинчиси – Султон Саид, учинчиси – Жовонмардхон, тўртинчиси – Султон Муҳаммад султон, бешинчиси – Худойберди султон. Уган султондан насл қолмаган.
Ўлими
Абу Саидхон 1533-йилда Самарқандда вафот этган ва Регистон майдони яқинидаги сулолавий қабрга (дахма) дафн этилган. Афсуски, ХХ асрнинг бошларида даҳма аллақачон вайронага айланган. Кейинчалик 1930-йилларда Совет ҳукумати томонидан йўқ қилинган. Абу Саидхон вафотидан кейин тахтга Убайдуллахон ўтирди. Абу Саидхон даврида Мовароуннаҳрда шайбонийлар ўртасида Бухоро ва Самарқанд тахти учун ўзаро низолар давом этган. У машҳур тасаввуф олими бўлмиш ўз вазири Офоқ Хожанинг муриди эди.[9]
Манбалар
- ↑ „АБŪ САʿĪД КҲАН“. Ираниcаонлине.орг. 2019-йил 30-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 20-июн.
- ↑ Исфахани 1976, с. 61.
- ↑ Бартольд 1964, с. 144.
- ↑ „Потомки Кучкунджи-хана“. Ҳроно.ру. 2019-йил 20-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 20-июн.
- ↑ „Потомки Ибрагима. Абу-л-Хайр“. Ҳроно.ру. 2019-йил 10-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 20-июн.
- ↑ „Потомоки Шейбана“. Ҳроно.ру. 2019-йил 1-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 20-июн.
- ↑ „Род Чингисхана (таблица И)“. Ҳроно.ру. 2019-йил 24-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 20-июн.
- ↑ Б. В. Норик, Рол шибанидских правителей в литературной жизни Мавераннахра ХВИ в. // Раҳмат-наме. Спб, 2008, с.239
- ↑ Файл:Натионал Энcйcлопедиа оф Узбекистан лого.пнг „Абу Саидхон“, Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (А-ҳарфи). Тошкент: „Ўзбекистон миллий энсиклопедияси“ Давлат илмий нашриёти, 2000–2006-йиллар.
Адабиётлар
- Бартол’д В. В. Обшчие работй по истории Средней Азии // Сочинения: в 9 т. Москва : Восточной литературй, 1964. Т. 2, кн. 2. – 1024 с.
- Бартол’д В. В. Сочинения. Работй по истории и филологии тюркскикҳ и монгол’скикҳ народов: в 9 т. Москва : „Наука“. Главная редакция восточной литературй, 1968. – Т. 5. – 759 с.
- Бартол’д В. В. Сочинения. Работй по источниковедению : в 9 т.. Москва : „Наука“. Главная редакция восточной литературй, 1973. – Т. 8. – 725 с.
- Тревер К. В. История народов Узбекистана. От образования государства Шейбанидов до Октабр’ской Революции: в 2 т. / Якубовский А. ЙУ., Воронец М. Э.. Ташкент: АН УзССР, 1947. Т. 2, вйп. ру. – 514 с.
- Фазлаллакҳ ибн Рузбикҳан Исфакҳани. Микҳман-наме-йи Букҳара (Записки букҳарского гостя). – Москва: Восточная литература, 1976. – 106 с.
- АБУ САИДКҲОН // Ўзбекистон миллий энциклопедияси : [узб.]. – Тошкент : Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 2000—2005. – С. 67. – 879 с.
- ĠИЗҲДУВОН ЗҲАНГИ // Ўзбекистон миллий энциклопедияси : [узб.]. – Ўзбекистон миллий энциклопедияси : [узб.]. – Тошкент : Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 2000—2005.
| Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
