Adan protektorati
Адан протекторати[1] (инглизча: Аден Протеcторате, арабча: محمية عدن – Маḥмийят ‘Адан) — Жанубий Арабистонда 1886—1963-йилларда мавжуд бўлган собиқ Британия протекторати. Баъзан адабиётда бу протекторат Ғарбий Адан протекторати деб аталади.
| Адан протекторати инглизча: Аден Протеcторате арабча: محمية عدن Маḥмийят ‘Адан Британия протекторати | |||||||
| |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||
 Арабистон яриморолидаги Адан протекторатининг жойлашуви. | |||||||
| Тил(лар)и | Арабча, Форсча, Инглизча ва Усмонли турк тили | ||||||
| Дини | Ислом, Яҳудийлик ва Христианлик | ||||||
| Пул бирлиги | Талер ва Ҳиндистон рупияси | ||||||
| Халқ номи | Аданликлар | ||||||
| Бошқарув шакли | Ўз-ўзини бошқарувчи султонликлар, амирликлар ва шайхликлар инглизлар ҳимоясида | ||||||
| Тарих | |||||||
| - Дастлабки шартнома | 1872-йил | ||||||
| - Федерация тузилди | 1952-йил 11-феврал | ||||||
| - Тугатилиши | 1963-йил 18-январ | ||||||
Тарихи
Буюк Британия 1839-йилда Адан порт шаҳрини эгаллаб олди, чунки у муҳим стратегик нуқта эди. Маъмурий жиҳатдан протекторат икки қисмга бўлинган: Ғарбий Адан протекторати Лаҳжнинг энг йирик шаҳри (Адан шаҳрининг шимолида) ва Шарқий Адан протекторати Ал-Мукалла портининг асосий маркази ҳисобланади.
Адан аҳоли пункти ва 1937-йил 1-апрелдан бошлаб Адан колонияси Аден протекторати таркибига кирмаган.
Британия империализми ва унинг мустамлакачилик тизимининг инқирози кучайиши ва Аданнинг Буюк Британиянинг стратегик манфаатларини таъминлашдаги аҳамияти ортиши билан мустамлака иқтисодиёти 1950-йилларнинг бошида ривожлана бошлади. Бу Адан ва протекторатлар ўртасидаги иқтисодий даражадаги сезиларли фарқни оширди[2].
Арзон импорт қилинадиган товарларнинг кўплиги маҳаллий саноатнинг ривожланишига тўсқинлик қилди, бу асосан ҳунармандчилик корхоналари билан ифодаланган, уларнинг аксарияти Аданда жойлашган эди.
Адан колонияси корхоналарининг ишлаб чиқариш ҳажми кичик эди. Шундай қилиб, 1962-йилда 120,8 минг тонна туз, 279 тонна алюминий идиш, 34 тонна сигарет ва тамаки, 40 миллион шишадан ортиқ алкоголсиз ичимликлар, 2 миллионга яқин семент блоклари, 3,8 миллион донадан ортиқ ғишт, 6119 минг тонна нефт қайта ишланди. Адан ташқарисида, саноат корхоналаридан фақат Мукалладаги кичик балиқ консерва заводи ва Абян ва Лаҳждаги иккита пахта тозалаш заводи эътиборга лойиқ эди[2].
1963-йилда Аданда Британияга қарши қўзғолон бошланди, бу “Аден инқирози” деб аталади.
Расмий равишда протекторат 1963-йил 18-январда ўз фаолиятини тўхтатди. Собиқ протекторат ҳудудида Яман Халқ Демократик Республикаси мавжуд эди. Бугунги кунда ҳудуд Яман Республикаси таркибига киради.
Манба
Викиомборда „Адан протекторати“ мавзуси бўйича медиафайллар бор.- Инглиз-Яман муносабатлари
Изоҳ
Изоҳ
- ↑ Адан ва Адан колонияси Адан протекторати таркибига кирмаган.
- ↑ 2,0 2,1 „Социально-экономическое развитие Адена и протекторатов“. ТиволиЖардин.cом. 2014-йил 14-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 24-май.